Adhyaya 291

Verse 1

मार्कण्डेयजी कहते हैं--युधिष्ठिर! उन दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मणको पृथ्वीपर पड़े देख रावणकुमार इन्द्रजितने जिनके लिये देवताओंका वर प्राप्त था, उन बाणोंद्वारा उन्हें सब ओरसे बाँध लिया

Dijo Mārkaṇḍeya: «¡Oh Yudhiṣṭhira! Al ver a los dos hermanos—Śrī Rāma y Lakṣmaṇa—tendidos en la tierra, Indrajit, hijo de Rāvaṇa, los ató por todos lados con aquellas flechas para las cuales había obtenido una gracia de los dioses».

Verse 2

तौ वीरौ शरबन्धेन बद्धाविन्द्रजिता रणे । रेजतु: पुरुषव्यापत्रौ शकुन्ताविव पञ्जरे

Dijo Mārkaṇḍeya: En medio de la batalla, aquellos dos héroes—Rāma y Lakṣmaṇa, leones entre los hombres—fueron atados con firmeza por la red de flechas de Indrajit; y aun así resplandecían con una grave majestad, como dos aves encerradas en una jaula.

Verse 3

तौ दृष्टवा पतितौ भूमौ शतश: सायकैश्चितौ । सुग्रीवः कपिभि: सार्थ परिवार्य ततः स्थित:,उन दोनोंको सैकड़ों बाणोंसे व्याप्त एवं पृथ्वीपर पड़े देख वानरोंसहित सुग्रीव उन्हें सब ओरसे घेरकर खड़े हो गये

Dijo Mārkaṇḍeya: Al ver a aquellos dos tendidos y caídos en la tierra, con el cuerpo atravesado y cubierto por cientos de flechas, Sugrīva—junto con las huestes de los vánaras—los rodeó por todos los flancos y se mantuvo firme.

Verse 4

सुषेणमैन्दद्विविदै: कुमुदेनाड्देन च । हनुमन्नीलतारैश्वन नलेन च कपीश्वर:,सुषेण, मैन्द, द्विविद, कुमुद, अंगद, हनुमान, नील, तार तथा नलके साथ कपिराज सुग्रीव उन दोनों बन्धुओंकी रक्षा करने लगे

Dijo Mārkaṇḍeya: Sugrīva, señor de los vánaras, junto con Suṣeṇa, Mainda, Dvivida, Kumuda, Aṅgada, Hanumān, Nīla, Tārā y Nala, se dispuso a proteger a aquellos dos parientes.

Verse 5

ततस्तं देशमागम्य कृतकर्मा विभीषण: । बोधयामास तौ वीरी प्रज्ञास्त्रेण प्रबोधितो

Entonces Vibhīṣaṇa, tras cumplir el deber que tenía por delante, llegó a aquel lugar. Con el Prajñā-astra devolvió la conciencia a aquellos dos héroes y los despertó.

Verse 6

विशल्यौ चापि सुग्रीव: क्षणेनैता चकार ह । विशल्यया महौषध्या दिव्यमन्त्रप्रयुक्तया

Dijo Mārkaṇḍeya: «Sugrīva también los dejó libres de flechas en un instante. Aplicando la gran hierba llamada Viśalyā, fortalecida por mantras divinos, extrajo los astiles de sus miembros y los restituyó al momento».

Verse 7

तौ लब्धसंज्ञौ नृवरौ विशल्यावुदतिष्ठताम्‌ । गततन्द्रीक्लमौ चापि क्षणेनैती महारथौ,होशमें आ जानेपर वे दोनों नरश्रेष्ठ महारथी वीर बाणोंसे रहित हो आलस्य और थकावट त्यागकर क्षणभरमें उठ खड़े हुए

Dijo Mārkaṇḍeya: Al recobrar la conciencia, aquellos dos, los mejores de los hombres—ya libres de las flechas que los habían atravesado—se incorporaron al instante. Sacudiéndose tanto el sopor como el cansancio, los dos grandes guerreros se pusieron en pie en un momento.

Verse 8

ततो विभीषण: पार्थ राममिक्ष्वाकुनन्दनम्‌ । उवाच विज्वरं दृष्टवा कृताञ्जलिरिदं वच:,युधिष्ठिर! तदनन्तर विभीषणने इक्ष्वाकुकुलनन्दन श्रीरामचन्द्रजीको नीरोग एवं स्वस्थ देख हाथ जोड़कर इस प्रकार कहा--

Entonces Vibhīṣaṇa, al ver a Rāma —deleite del linaje de Ikṣvāku— libre de fiebre y plenamente restablecido, se dirigió a él con las manos juntas. En esto, Mārkaṇḍeya narra a Yudhiṣṭhira un instante de consejo reverente: cuando un gobernante justo es aliviado del sufrimiento, la respuesta apropiada es gratitud, humildad y una palabra guiada por la devoción y el dharma.

Verse 9

इदमम्भो गृहीत्वा तु राजराजस्य शासनात्‌ | गुहाको< भ्यागत: श्वेतात्‌ त्वत्सकाशमरिन्दम,'शत्रुदमन! राजाधिराज कुबेरकी आज्ञासे एक गुह्यक यह जल लिये हुए श्वेतपर्वतसे चलकर आपके समीप आया है

«Tomando esta agua por mandato del Rey de reyes, un Guhyaka ha venido desde la Montaña Blanca hasta tu presencia, oh domador de enemigos.»

Verse 10

इदमम्भ: कुबेरस्ते महाराज: प्रयच्छति । अन्तर्तहितानां भूतानां दर्शनार्थ परंतप

Dijo Mārkaṇḍeya: «Oh Parantapa, el rey Kubera te concede esta agua. Su propósito es permitirte ver a los seres que han sido ocultados: al aplicarla en tus ojos, podrás percibir a quienes la ilusión ha vuelto invisibles.»

Verse 11

उन्होंने कहा है कि आप इस जलसे अपने दोनों नेत्र धोकर अदृश्य प्राणियोंको भी देख सकेंगे और आप जिसे यह जल अर्पित करेंगे, वह मनुष्य भी अदृश्य भूतोंको देखनेमें समर्थ होगा”

Dijo Mārkaṇḍeya: «Se ha declarado que, al lavar ambos ojos con esta agua, podrás ver incluso a los seres que suelen ser invisibles. Y cualquier persona a quien ofrezcas esta agua adquirirá igualmente la capacidad de percibir a esos espíritus no vistos.»

Verse 12

तथेति रामस्तद्‌ वारि प्रतिगृह्माभिसंस्कृतम्‌ । चकार नेत्रयो: शौचं लक्ष्मणश्ष महामना:

Dijo Mārkaṇḍeya: Al decir «Así sea», Rāma aceptó el agua consagrada con mantras. Luego se purificó los ojos con ella; y el magnánimo Lakṣmaṇa también lavó ambos ojos con la misma agua.

Verse 13

अनेन मृष्टनयनो भूतान्यन्तर्हितान्युत । भवान्‌ द्रक्ष्यति यस्मै च प्रदास्यति नर: स तु

Dijo Mārkaṇḍeya: «Con esta agua, una vez purificados vuestros ojos, veréis en verdad incluso a los seres ocultos a la vista; y aquel a quien se le conceda, alcanzará realmente tal visión. Así, Sugrīva y Jāmbavān, Hanumān y Aṅgada, y también Mainda, Dvivida y Nīla—casi todos los más preclaros héroes simiescos—se lavaron los ojos con aquella agua».

Verse 14

तथा समभवच्चापि यदुवाच विभीषण: । क्षणेनातीन्द्रियाण्येषां चक्षूंषप्पासन्‌ युधिष्ठिर

Dijo Mārkaṇḍeya: «Y sucedió exactamente como había declarado Vibhīṣaṇa. En un instante, oh Yudhiṣṭhira, sus ojos se volvieron capaces de contemplar lo que está más allá de los sentidos ordinarios».

Verse 15

इन्द्रजित्‌ कृतकर्मा च पित्रे कर्म तदा55त्मन: । निवेद्य पुनरागच्छत्‌ त्वरया55जि शिर:प्रति

Dijo Mārkaṇḍeya: Indrajit, tras consumar su hazaña, informó a su padre del acto valeroso que había realizado aquel día. Luego, con premura, volvió de nuevo hacia el mismo frente de la batalla, ansioso por reincorporarse al combate.

Verse 16

तमापततन्तं संक्रुद्धं पुनरेव युयुत्सया । अभिदुद्राव सौमित्रिर्विभीषणमते स्थित:,उसे क्रोधमें भरकर पुनः युद्धकी इच्छासे आते देख विभीषणकी सम्मतिसे लक्ष्मणने उसपर धावा किया

Dijo Mārkaṇḍeya: Al verlo abalanzarse de nuevo, encendido de ira y deseoso de combatir otra vez, Saumitri (Lakṣmaṇa)—obrando conforme al consejo de Vibhīṣaṇa—cargó de frente contra él.

Verse 17

अकृताह्लिकमेवैनं जिघांसुर्जितकाशिनम्‌ । शरैर्जघान संक्रुद्ध: कृतसंज्ञोडथ लक्ष्मण:

Dijo Mārkaṇḍeya: Al verlo aún sin haber cumplido sus ritos cotidianos, Lakṣmaṇa—ya plenamente recobrado—se enfureció y, con intención de dar muerte al conquistador de Kāśī, comenzó a herirlo con descargas de flechas.

Verse 18

तयो: समभवद्‌ युद्ध तदान्योन्यं जिगीषतो: । अतीव चित्रमाश्चर्य शक्रप्रह्लादयोरिव

Dijo Mārkaṇḍeya: Entonces se alzó una batalla entre ambos, pues cada cual se esforzaba por vencer al otro. Se volvió un combate supremamente maravilloso y asombroso—como el célebre choque entre Śakra (Indra) y Prahlāda—que evocaba la tensión moral de poderes rivales disputándose la supremacía.

Verse 19

अविध्यदिन्द्रजित्‌ तीक्ष्णैः सौमित्रिं मर्मभेदिभि: । सौमित्रिश्वानलस्पर्शरविध्यद्‌ रावर्णिं शरै:

Dijo Mārkaṇḍeya: Indrajit atravesó a Saumitri (Lakṣmaṇa), hijo de Sumitrā, con flechas agudas que herían los puntos vitales. Saumitri, a su vez, hirió a Indrajit, hijo de Rāvaṇa, con saetas aceradas cuyo contacto abrasaba como el fuego; así, en el fragor de la batalla, cada guerrero respondía al otro.

Verse 20

सौमित्रिशरसंस्पर्शाद्‌ रावणि: क्रोधमूर्च्छित: । असृजल्लक्ष्मणायाष्टौ शरानाशीविषोपमान्‌

Dijo Mārkaṇḍeya: Herido por el contacto de las flechas de Saumitri, el hijo de Rāvaṇa, arrebatado y como desvanecido por la ira, lanzó ocho saetas contra Lakṣmaṇa, ponzoñosas como serpientes cargadas de veneno.

Verse 21

तस्यासून्‌ पावकस्पर्श: सौमित्रि: पत्त्रिभिस्त्रिभि: । यथा निरहरद्‌ वीरस्तन्मे निगदत: शूणु,वीर सुमित्राकुमारने अग्निके समान दाहक तीन बाणोंद्वारा जिस प्रकार इन्द्रजित॒के प्राण लिये, वह बताता हूँ; सुनो

Dijo Mārkaṇḍeya: «Escuchad cómo el heroico Saumitri, con tres flechas cuyo contacto era como el fuego, le arrebató el aliento vital».

Verse 22

एकेनास्य धनुष्मन्तं बाहुं देहादपातयत्‌ । द्वितीयेन सनाराचं भुजं भूमौ न्‍्यपातयत्‌

Dijo Mārkaṇḍeya: «Con una sola flecha le cercenó el brazo que sostenía el arco, separándolo del cuerpo. Con una segunda flecha abatió el otro brazo—que aún empuñaba una saeta de punta barbada—y lo hizo caer al suelo».

Verse 23

तृतीयेन तु बाणेन पृथुधारेण भास्वता । जहार सुनसं चापि शिरो भ्राजिष्णुकुण्डलम्‌

Dijo Mārkaṇḍeya: Entonces, con una tercera flecha—de filo ancho y fulgurante—hirió y separó la cabeza del enemigo del cuerpo: una cabeza de nariz gallarda, adornada con pendientes resplandecientes.

Verse 24

विनिकृत्तभुजस्कन्धं कबन्धं भीमदर्शनम्‌ | त॑ हत्वा सूतमप्यस्त्रर्णघान बलिनां वर:

Al quedar cercenados sus brazos y hombros, el tronco restante (kabandha) se veía espantoso. Tras dar muerte a Indrajit, Lakṣmaṇa —el mejor entre los poderosos— abatió también con sus armas al auriga de aquel.

Verse 25

लड़कां प्रवेशयामासुस्तं रथं वाजिनस्तदा । ददर्श रावणस्तं च रथं पुत्रविनाकृतम्‌

Entonces los caballos llevaron aquel carro a Laṅkā, vacío. Rāvaṇa lo vio regresar sin su hijo. Por miedo concluyó que su hijo había sido muerto; su mente se trastornó. Abrumado por el duelo y el extravío, se dispuso a matar a Sītā, la princesa de Videha.

Verse 26

स पुत्र निहतं ज्ञात्वा त्रासात्‌ सम्भ्रान्तमानस: । रावण: शोकमोहार्तों वैदेहीं हन्तुमुद्यतः

Dijo Mārkaṇḍeya: Cuando Rāvaṇa supo que su hijo había sido abatido, su mente se tambaleó presa del pánico. Abrumado por el duelo y el extravío, se empeñó en matar a Vaidehī (Sītā).

Verse 27

अशोकवनिकास्थां तां रामदर्शनलालसाम्‌ । खड्गमादाय दुष्टात्मा जवेनाभिपपात ह,दुष्टात्मा दशानन हाथमें तलवार लेकर अशोक-वाटिकामें श्रीरामचन्द्रजीके दर्शनकी लालसासे बैठी हुई सीताजीके पास बड़े वेगसे दौड़ा गया

Dijo Mārkaṇḍeya: Empuñando una espada, el malvado de Diez Cabezas se precipitó con gran velocidad hacia Sītā, sentada en el bosque de Aśoka, anhelante de ver a Rāma.

Verse 28

त॑ं दृष्टवा तस्य दुर्बुद्धेरविन्ध्य: पापनिश्चयम्‌ । शमयामास संक्रुद्धं श्रूयतां येन हेतुना

Dijo Mārkaṇḍeya: Al ver la inicua determinación de aquel de mente pervertida, el ministro Avindhya lo apaciguó cuando ardía de ira. Escuchad la causa por la cual fue calmado—cómo el consejo contuvo una intención pecaminosa y apartó la cólera de su curso destructor.

Verse 29

महाराज्ये स्थितो दीप्ते न स्त्रियं हन्तुमहसि । हतैवैषा यदा स्त्री च बन्धनस्था च ते वशे

Dijo Mārkaṇḍeya: «¡Oh rey de los rākṣasas! Sentado en el fulgor ardiente de la soberanía, no debes matar a una mujer. Pues siendo mujer y estando ya cautiva bajo tu dominio—prisionera en tu casa—en tal estado es como si ya estuviera muerta: su libertad y su honor le han sido arrebatados.»

Verse 30

न चैषा देहभेदेन हता स्यादिति मे मति: । जहि भर्तारमेवास्या हते तस्मिन्‌ हता भवेत्‌

Dijo Mārkaṇḍeya: «A mi juicio, no será muerta sólo por despedazar su cuerpo. Mata más bien a su esposo; muerto él, ella morirá por sí misma.»

Verse 31

नहि ते विक्रमे तुल्य: साक्षादपि शतक्रतुः । असबृद्धि त्वया सेन्द्रास्त्रासितास्त्रिदशा युधि

Dijo Mārkaṇḍeya: «En proeza nadie es tu igual—ni siquiera Śatakratu (Indra) en persona. Una y otra vez, en la batalla, has infundido temor a los dioses, aun con Indra entre ellos, y los has vencido.»

Verse 32

एवं बहुविधैर्वाक्यैरविन्ध्यो रावणं तदा । क़ुद्धं संशमयामास जगृहे च स तद्गच:,इस तरह अनेक प्रकारके वचनोंद्वारा अविन्ध्यने रावणका क्रोध शान्त किया और रावणने भी उसकी बात मान ली

Así, con muchas clases de palabras bien escogidas, Avindhya aplacó entonces la ira de Rāvaṇa; y Rāvaṇa, a su vez, aceptó su consejo.

Verse 33

निर्याणे स मतिं कृत्वा निधायासिं क्षपाचर: । आज्ञापयामास तदा रथो मे कल्प्यतामिति,फिर उस निशाचरने युद्धके लिये प्रस्थान करनेका निश्चय करके तलवार रख दी और आज्ञा दी--'मैरा रथ तैयार किया जाय'

Dijo Mārkaṇḍeya: Habiendo resuelto partir a la batalla, el rākṣasa que vaga en la noche dejó su espada y dio la orden: «Que se prepare mi carro de guerra».

Verse 289

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि श्रीरामोपाख्यानपर्वणि इन्द्रजिद्वथे एकोननवत्यधिकद्विशततमो<ध्याय:

Así, en el venerable Mahābhārata, dentro del Vana Parva, en la sección llamada Śrī Rāma-Upākhyāna, en el episodio sobre la muerte de Indrajit, concluye el capítulo doscientos noventa y uno.