Adhyaya 15

Verse 1

नफमशा (0) असऔ मनन पज्चदशो< ध्याय: शल्यके साथ भीमसेनका युद्ध तथा शल्यकी पराजय धृतराष्ट्र रवाच बहूनि सुविचित्राणि द्वन्द्ययुद्धानि संजय । त्वयोक्तानि निशम्माहं स्पृहयामि सचक्षुषाम्‌

Dijo Dhṛtarāṣṭra: «Sañjaya, has descrito muchos combates singulares, prodigiosos en extremo. Al oír tu relato, me asalta el anhelo por la dicha de quienes aún conservan la vista».

Verse 2

आश्चर्यभूतं लोकेषु कथयिष्यन्ति मानवा: । कुरूणां पाण्डवानां च युद्ध देवासुरोपमम्‌,देवताओं और असुरोंके समान इस कौरव-पाण्डव-युद्धको संसारके मनुष्य अत्यन्त आश्चर्यकी वस्तु बतायेंगे

Dijo Sañjaya: «En los mundos, los hombres hablarán de esto como de una maravilla: la guerra entre los Kurus y los Pāṇḍavas, semejante a las batallas de dioses y asuras».

Verse 3

न हि मे तृप्तिरस्तीह शृण्वतो युद्धमुत्तमम्‌ । तस्मादातायनेरयुद्धं सौभद्रस्थ च शंस मे

Dijo Sañjaya: «Aun escuchando aquí, no me sacio de oír este excelso relato de la batalla. Por ello, cuéntame con detalle el combate de Śalya, hijo de Ātāyana, y de Saubhadra (Abhimanyu)».

Verse 4

संजय उवाच सादितं प्रेक्ष्य यन्तारं शल्य: सर्वायसीं गदाम्‌ | समुत्क्षिप्प नदन्‌ क्रुद्ध: प्रचस्कन्द रथोत्तमात्‌

Dijo Sañjaya: «Al ver abatido a su auriga, Śalya, arrebatado por la ira, tomó una maza enteramente de hierro. Alzándola y rugiendo, saltó del excelente carro».

Verse 5

संजयने कहा--राजन्‌! राजा शल्य अपने सारथिको मारा गया देख कुपित हो उठे और पूर्णतः लोहेकी बनी हुई गदा उठाकर गर्जते हुए अपने उत्तम रथसे कूद पड़े ।।

Dijo Sañjaya: «Oh rey, cuando el rey Śalya vio muerto a su auriga, se encendió en cólera. Rugiendo, tomó una gran maza de hierro macizo y saltó de su excelente carro. Al verlo avanzar como el fuego llameante de la disolución y como la Muerte misma empuñando la vara del castigo, Bhīmasena, aferrando su enorme maza, corrió hacia él con impetuosa rapidez».

Verse 6

सौभद्रो5प्यशनिप्रख्यां प्रगृह्ा महतीं गदाम्‌ । एह्टोहीत्यब्रवीच्छल्यं यत्नाद्‌ भीमेन वारित:

Dijo Sañjaya: Abhimanyu, hijo de Subhadrā, avanzó también, alzando una maza inmensa, semejante a un rayo. Gritando: «¡Ven! ¡Ven!», desafió a Śalya. Pero Bhīmasena, con gran esfuerzo, lo contuvo—mostrando que aun en la furia del combate, el valor debe regirse por la disciplina y el orden del enfrentamiento.

Verse 7

वारयित्वा तु सौभद्रं भीमसेन: प्रतापवान्‌ । शल्यमासाद्य समरे तस्थौ गिरिरिवाचल:,सुभद्राकुमार अभिमन्युको रोककर प्रतापी भीमसेन राजा शल्यके पास जा पहुँचे और समरभूमिमें पर्वतके समान अविचल भावसे खड़े हो गये

Dijo Sañjaya: Tras contener a Saubhadra (Abhimanyu), el poderoso Bhīmasena se acercó a Śalya en el campo de batalla y se mantuvo firme, inmóvil como una montaña—señal de resolución inquebrantable en medio del tumulto de la guerra y del deber de afrontar a un enemigo formidable sin vacilar.

Verse 8

तथैव मद्रराजो5पि भीम॑ दृष्टवा महाबलम्‌ | ससाराभिमुखस्तूर्ण शार्दूल इव कुज्जरम्‌,इसी प्रकार मद्रराज शल्य भी महाबली भीमसेनको देखकर तुरंत उन्हींकी ओर बढ़े, मानो सिंह किसी गजराजपर आक्रमण कर रहा हो

Dijo Sañjaya: Del mismo modo, el rey de Madra, Śalya, al ver al poderosísimo Bhīma, se lanzó de inmediato hacia él, como un tigre que arremete contra un elefante. El verso subraya la determinación guerrera y el ímpetu feroz con que los campeones buscan rivales dignos en el campo de batalla.

Verse 9

ततस्तूर्यनिनादाश्न शड्खानां च सहस्रश: । सिंहनादाश्न संजज्ञुभेरीणां च महास्वना:

Dijo Sañjaya: Entonces, de pronto, resonó el estruendo de las trompetas de guerra y el clamor de miles de caracolas. Se alzaron los rugidos de león de los héroes, y el profundo retumbar de los grandes timbales se extendió por doquier—una oleada ominosa de ardor marcial que enardece el ánimo y anuncia la vasta violencia a punto de desatarse.

Verse 10

पश्यतां शतशो हाासीदन्योन्यमभिधावताम्‌ । पाण्डवानां कुरूणां च साधु साध्विति नि:स्वन:,एक दूसरेकी ओर दौड़ते हुए सैकड़ों दर्शकों, कौरवों और पाण्डवोंके साधुवादका महान्‌ शब्द वहाँ सब ओर गूँजने लगा

Dijo Sañjaya: Cuando se lanzaron el uno contra el otro ante los ojos de cientos de espectadores, un gran clamor de aprobación—«¡Bien hecho! ¡Bien hecho!»—se alzó tanto entre los Pāṇḍavas como entre los Kurus, resonando en todas direcciones. La escena muestra que, en medio de la oscuridad moral de la guerra, la destreza marcial y el coraje siguen siendo celebrados públicamente, incluso por bandos opuestos.

Verse 11

न हि मद्राधिपादन्य: सर्वराजसु भारत | सोदुमुत्सहते वेगं भीमसेनस्य संयुगे,भरतनन्दन! समस्त राजाओंमें मद्रराज शल्यके सिवा दूसरा कोई ऐसा नहीं था, जो युद्धमें भीमसेनके वेगको सहनेका साहस कर सके

Dijo Sañjaya: «¡Oh Bhārata! Entre todos los reyes no hubo otro, salvo Śalya, señor de Madra, que tuviera el valor de soportar el ímpetu de Bhīmasena en el combate, ¡oh deleite de los Bhāratas!»

Verse 12

तथा मद्राधिपस्यापि गदावेगं महात्मन: । सोढुमुत्सहते लोके युधि को<5न्यो वृकोदरात्‌,इसी प्रकार संसारमें भीमसेनके सिवा दूसरा कौन ऐसा वीर है, जो युद्धमें महामनस्वी मद्रराज शल्यकी गदाके वेगको सह सकता है

Dijo Sañjaya: «Del mismo modo, en este mundo—en el campo de batalla—¿quién, salvo Vṛkodara (Bhīma), podría resistir el ímpetu de la maza de Śalya, el magnánimo señor de Madra?»

Verse 13

पट्टै्जाम्बूनदैर्बद्धा बभूव जनहर्षणी । प्रजज्वाल तदा5<5विद्धा भीमेन महती गदा

Dijo Sañjaya: «Ceñida con láminas de oro Jāmbūnada, la gran maza se volvió deleite de los guerreros. Cuando Bhīma la hizo girar y la lanzó al golpe, ardió como fuego, encendiendo júbilo y ardor marcial en el corazón de los héroes.»

Verse 14

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणाभिषेकपर्वमें अभिमन्युका पराक्रमविषयक चौदहवाँ अध्याय पूरा हुआ

Dijo Sañjaya: «Y así, al recorrer cada trayectoria y girar en todos los círculos prescritos del combate de mazas, la maza del rey Śalya resplandecía como un gran relámpago y se mostraba espléndida.»

Verse 15

तौ वृषाविव नर्दन्तौ मण्डलानि विचेरतु: । आवर्तितगदाशूज्रावुभौ शल्यवृकोदरौ,इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि शल्यापयाने पठचदशो<ध्याय: ।।

Dijo Sañjaya: «Rugiendo como dos toros poderosos, Śalya y Vṛkodara giraban en círculos el uno frente al otro. Ambos eran veloces y temibles; sus mazas, en remolino, buscaban una abertura para herir.»

Verse 16

वे शल्य और भीमसेन दोनों गदारूप सींगोंको घुमा-घुमाकर साँड़ोंकी भाँति गरजते हुए पैंतरे बदल रहे थे ।।

Dijo Sañjaya: Śalya y Bhīmasena, haciendo girar sus mazas como dos toros de cuernos, rugían y cambiaban de guardia, dando vueltas en busca de ventaja. En el juego circular de los pies y en el manejo y los golpes de la maza, el combate de aquellos dos hombres, semejantes a leones, parecía parejo.

Verse 17

ताडिता भीमसेनेन शल्यस्य महती गदा । साग्निज्वाला महारीद्रा तदा तूर्णमशीर्यत,उस समय भीमसेनकी गदासे टकराकर शल्यकी विशाल एवं महाभयंकर गदा आगकी चिनगारियाँ छोड़ती हुई तत्काल छिन्न-भिन्न होकर बिखर गयी

Dijo Sañjaya: Golpeada por Bhīmasena, la enorme y terrible maza de Śalya—escupiendo chispas como fuego—se hizo añicos al instante y se dispersó.

Verse 18

तथैव भीमसेनस्य द्विषताभिहता गदा । वर्षाप्रदोषे खद्योतैर्व॒तो वृक्ष इवाबभौ

Dijo Sañjaya: Del mismo modo, la maza de Bhīmasena, al chocar contra el enemigo, comenzó a brillar al despedir chispas—como un árbol en la estación de lluvias al caer la tarde, rodeado de luciérnagas titilantes.

Verse 19

गदा क्षिप्ता तु समरे मद्रराजेन भारत | व्योम दीपयमाना सा ससूजे पावकं मुहुः,भारत! तब मद्रराज शल्यने समरभूमिमें दूसरी गदा चलायी, जो आकाशको प्रकाशित करती हुई बारंबार अंगारोंकी वर्षा कर रही थी

Dijo Sañjaya: ¡Oh Bhārata!, en lo más recio del combate el rey de Madra, Śalya, arrojó una maza. Al arder en su vuelo, iluminó el cielo y una y otra vez pareció derramar una lluvia de chispas, como fuego.

Verse 20

तथैव भीमसेनेन द्विषते प्रेषिता गदा । तापयामास तत्‌ सैन्यं महोल्का पतती यथा

Dijo Sañjaya: Del mismo modo, la maza que Bhīmasena lanzó contra su enemigo empezó a abrasar al ejército de los Kaurava, como si un gran meteoro cayera del cielo.

Verse 21

ते गदे गदिनां श्रेष्ठौ समासाद्य परस्परम्‌ । श्वसन्त्यौ नागकन्ये वा ससृजाते विभावसुम्‌

Dijo Sañjaya: Aquellas dos mazas—empuñadas por los más excelsos entre los luchadores de maza—se encontraron de frente. Al chocar, parecían sisear como doncellas-serpiente y lanzar fuego, acrecentando el pavoroso espectáculo de la batalla y la ruina nacida del combate encendido por la ira.

Verse 22

नखैरिव महाव्याप्रौ दनतैरिव महागजौ । तौ विचेरतुरासाद्य गदाग्रया भ्यां परस्परम्‌

Dijo Sañjaya: Como dos tigres poderosos que golpean con sus garras, o como dos grandes elefantes que hieren con sus colmillos, Bhīmasena y Śalya se cerraron el paso y se movieron en torno el uno del otro, cada cual asestando al rival con la parte delantera de su maza: imagen de la ferocidad de la guerra, donde la fuerza y la resolución, y no la persuasión moral, deciden el instante.

Verse 23

ततो गदाग्राभिहतौ क्षणेन रुधिरोक्षितौ | ददृशाते महात्मानौ किंशुकाविव पुष्पितौ

Dijo Sañjaya: Entonces, en un solo instante, heridos por la parte delantera de la maza, aquellos dos guerreros de gran alma fueron vistos empapados en sangre, semejantes a dos árboles kiṃśuka (palāśa) en plena floración. El verso subraya la ironía sombría de la guerra: lo que parece “belleza florecida” es, en verdad, el rojo vivo de la sangre derramada.

Verse 24

शुश्रुवे दिक्षु सर्वासु तयो: पुरुषसिंहयो: । गदाभिघातसंह्ाद: शक्राशनिरवोपम:,उन दोनों पुरुषसिंहोंकी गदाओंके टकरानेका शब्द इन्द्रके वजकी गड़गड़ाहटके समान सम्पूर्ण दिशाओंमें सुनायी देता था

Dijo Sañjaya: En todas las direcciones se oyó el estruendo de los golpes de maza cuando aquellos dos hombres, semejantes a leones, se embestían: como la reverberación del rayo de Indra. El verso acrecienta la gravedad moral del duelo: el choque no es solo ruido físico, sino señal de la fuerza abrumadora de la guerra que se derrama sobre el mundo entero.

Verse 25

गदया मद्रराजेन सव्यदक्षिणमाहत: । नाकम्पत तदा भीमो भिद्यमान इवाचल:,उस समय मद्रराजकी गदासे बायें-दायें चोट खाकर भी भीमसेन विचलित नहीं हुए। जैसे पर्वत वजका आघात सहकर भी अविचलभावसे खड़ा रहता है

Dijo Sañjaya: Golpeado a izquierda y a derecha por la maza del rey de Madra, Bhīma no vaciló en absoluto. Aunque era aporreado, se mantuvo firme como una montaña inconmovible, mostrando la entereza del guerrero en medio de la violencia del combate.

Verse 26

तथा भीमगदावेगैस्ताड्यमानो महाबल: । धैर्यान्मद्राधिपस्तस्थौ वजैर्गिरिरिवाहत:,इसी प्रकार भीमसेनकी गदाके वेगसे आहत होकर महाबली मद्रराज वज्राघातसे पीड़ित पर्वतकी भाँति धैर्यपूर्वक खड़े रहे

Sañjaya dijo: Herido por el ímpetu arrollador de la maza de Bhīma, el poderoso rey de Madra no vaciló; por firmeza y valor constante se mantuvo en pie, como una montaña golpeada por rayos de vajra.

Verse 27

आपेततुर्महावेगौ समुच्छितगदावुभौ । पुनरन्तरमार्गस्थौ मण्डलानि विचेरतु:,वे दोनों महावेगशाली वीर गदा उठाये एक-दूसरेपर टूट पड़े। फिर अन्तर्मार्गमें स्थित हो मण्डलाकार गतिसे विचरने लगे

Sañjaya dijo: Ambos héroes, blandiendo sus mazas con ímpetu tremendo, se lanzaron el uno contra el otro. Luego, ya en la distancia corta, tomaron posición y comenzaron a girar en círculos, buscando aberturas y midiendo el momento.

Verse 28

अथाप्लुत्य पदान्यष्टौ संनिपत्य गजाविव । सहसा लोहदण्डाभ्यामन्योन्यमभिजष्नतु:,तत्पश्चात्‌ आठ पग चलकर दोनों दो हाथियोंकी भाँति परस्पर टूट पड़े और सहसा लोहेके डंडोंसे एक-दूसरेको मारने लगे

Sañjaya dijo: Entonces, tras lanzarse hacia delante ocho pasos, chocaron como dos elefantes enfurecidos y, de inmediato, comenzaron a golpearse con garrotes de hierro.

Verse 29

तौ परस्परवेगाच्च गदाभ्यां च भूशाहतौ । युगपत पेततुर्वीरौ क्षिताविन्द्रध्वजाविव,वे दोनों वीर परस्परके वेगसे और गदाओंद्वारा अत्यन्त घायल हो दो इन्द्रध्वजोंके समान एक ही समय पृथ्वीपर गिर पड़े

Sañjaya dijo: Abatidos por la fuerza de la embestida mutua y castigados por sus mazas, los dos héroes, gravemente heridos, cayeron a la vez sobre la tierra, como dos estandartes de Indra que se desploman al mismo tiempo.

Verse 30

ततो विह्वलमान त॑ नि:श्वसन्तं पुन: पुन: । शल्यमभ्यपतत्‌ तूर्ण कृतवर्मा महारथ:,उस समय शल्य अत्यन्त विह्लल होकर बारंबार लम्बी साँस खींच रहे थे। इतनेहीमें महारथी कृतवर्मा तुरंत राजा शल्यके पास आ पहुँचा

Sañjaya dijo: Entonces Śalya, desfallecido, exhalaba una y otra vez hondos resuellos. En ese mismo instante, el gran guerrero de carro Kṛtavarmā acudió velozmente a su lado.

Verse 31

दृष्टवा चैनं महाराज गदयाभिनिपीडितम्‌ । विचेष्टन्तं यथा नागं मूर्च्छयाभिपरिप्लुतम्‌,महाराज! आकर उसने देखा कि राजा शल्य गदासे पीड़ित एवं मूच्छासे अचेत हो आहत हुए नागकी भाँति छटपटा रहे हैं

Dijo Sañjaya: «¡Oh gran rey!, al verlo aplastado por la maza—retorciéndose como una serpiente, cubierto y sumergido en el desmayo—los guerreros contemplaron la terrible consecuencia de aquel golpe».

Verse 32

ततः स्वरथमारोप्य मद्राणामधिपं रणे । अपोवाह रणात्‌ तूर्ण कृतवर्मा महारथ:,यह देख महारथी कृतवर्मा युद्धस्थलमें मद्रराज शल्यको अपने रथपर बिठाकर तुरंत ही रणभूमिसे बाहर हटा ले गया

Dijo Sañjaya: Entonces, en medio del combate, el gran guerrero de carro Kṛtavarmā alzó al señor de los Madras, Śalya, a su propio carro y lo sacó con presteza del campo de batalla.

Verse 33

क्षीबवद्‌ विह्नललो वीरो निमेषात्‌ पुनरुत्थित: । भीमो<पि सुमहाबाहुर्गदापाणिरदृश्यत

Dijo Sañjaya: Como un ebrio que vacila, el héroe se incorporó de nuevo en un abrir y cerrar de ojos. Y también Bhīma, de poderosos brazos, fue visto en pie, con la maza en la mano.

Verse 34

ततो मद्राधिपं दृष्टवा तव पुत्रा: पराड्मुखम्‌ । सनागपत्त्यश्वरथा: समकम्पन्त मारिष,आर्य! उस समय मद्रराज शल्यको युद्धसे विमुख हुआ देख हाथी, घोड़े, रथ और पैदल-सेनाओंसहित आपके सारे पुत्र भयसे काँप उठे

Dijo Sañjaya: Entonces, al ver que el señor de Madra, Śalya, se apartaba de la batalla, tus hijos, junto con sus elefantes, infantería, caballos y carros, comenzaron a temblar de miedo.

Verse 35

ते पाण्डवैर््यमानास्तावका जितकाशिभि: । भीता दिशो<न्वपद्यन्त वातनुन्ना घना इव

Dijo Sañjaya: Hostigadas y empujadas por los Pāṇḍavas, radiantes de victoria, tus tropas, aterradas, huyeron en todas direcciones, como nubes dispersadas y arrastradas por el viento.

Verse 36

निर्जित्य धार्तराष्ट्रांस्तु पाण्डवेया महारथा: । व्यरोचन्त रणे राजन्‌ दीप्यमाना इवाग्नय:,राजन्‌! इस प्रकार आपके पुत्रोंकी जीतकर महारथी पाण्डव प्रज्वलित अग्नियोंकी भाँति रणक्षेत्रमें प्रकाशित होने लगे

Dijo Sañjaya: Oh rey, tras vencer a los hijos de Dhṛtarāṣṭra, los grandes guerreros de carro de los Pāṇḍavas resplandecieron en la batalla como fuegos encendidos—imagen que muestra cómo la victoria se vuelve destreza y ánimo visibles, aunque la guerra siga siendo moralmente grave y devastadora.

Verse 37

सिंहनादान्‌ भृशं चक्र: शड्खान्‌ द्मुश्न हर्षिता: । भेरीक्ष वादयामासुर्मुदड्भां श्षानके: सह

Dijo Sañjaya: Regocijados, lanzaron una y otra vez gritos de guerra como rugidos de león y soplaron muchas caracolas; y, al unísono, hicieron resonar también los timbales, los mṛdaṅga y los tambores ānaka. La escena anuncia el avivar deliberado del ardor marcial y de la resolución colectiva ante el choque venidero.