Home›Upanishads›Bhikshuka›Verse 5
←Previous Verse

Bhikshuka Upanishad: Verse 5

अथ परमहंसा नाम संवर्तकारुणिश्वेतकेतुजडभरतदत्तात्रेयशुकवामदेवहारीतकप्रभृतयोऽष्टौ ग्रासान् श्वरन्तो योगमार्गे मोक्षमेव प्रार्थयन्ते । वृक्षमूले शून्यगृहे श्मशानवासिनो वा साम्बरा वा दिगम्बरा वा । न तेषां धर्माधर्मौ लाभालाभौ शुद्धाशुद्धौ द्वैतवर्जिता समलोष्टाश्मकाञ्चनाः सर्ववर्णेषु भैक्षाचरणं कृत्वा सर्वत्रात्मैवेति पश्यन्ति । अथ जातरूपधरा निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहाः शुक्लध्यानपरायणा आत्मनिष्ठाः प्राणसंधारणार्थे यथोक्तकाले भैक्षमाचरन्तः शून्यागारदेवगृहतृणकूटवल्मीकवृक्षमूलकुलालशालाग्निहोत्रशालानदीपुलिनगिरिकन्दरकुहरकोटरनिर्झरस्थण्डिले तत्र ब्रह्ममार्गे सम्यक्सम्पन्नाः शुद्धमानसाः परमहंसाचरणेन संन्यासेन देहत्यागं कुर्वन्ति ते परमहंसा नामेत्युपनिषत्॥५॥

अथ । परमहंसाः । नाम । संवर्त-कारुणि-श्वेतकेतु-जडभरत-दत्तात्रेय-शुक-वामदेव-हारीतक-प्रभृतयः । अष्टौ । ग्रासान् । श्वरन्तः । योग-मार्गे । मोक्षम् । एव । प्रार्थयन्ते । वृक्ष-मूले । शून्य-गृहे । श्मशान-वासिनः । वा । साम्बराः । वा । दिगम्बराः । वा । न । तेषाम् । धर्म-अधर्मौ । लाभ-अलाभौ । शुद्ध-अशुद्धौ । द्वैत-वर्जिताः । सम-लोष्ट-अश्म-काञ्चनाः । सर्व-वर्णेषु । भैक्ष-अचरणम् । कृत्वा । सर्वत्र । आत्मा । एव । इति । पश्यन्ति । अथ । जातरूप-धराः । निर्द्वन्द्वाः । निष्परिग्रहाः । शुक्ल-ध्यान-परायणाः । आत्म-निष्ठाः । प्राण-संधारण-अर्थे । यथा-उक्त-काले । भैक्षम् । आचरन्तः । शून्य-आगार-देव-गृह-तृण-कूट-वल्मीक-वृक्ष-मूल-कुलाल-शाला-अग्निहोत्र-शाला-नदी-पुलिन-गिरि-कन्दर-कुहर-कोटर-निर्झर-स्थण्डिले । तत्र । ब्रह्म-मार्गे । सम्यक्-सम्पन्नाः । शुद्ध-मानसाः । परमहंस-आचरणेन । संन्यासेन । देह-त्यागम् । कुर्वन्ति । ते । परमहंसाः । नाम । इति । उपनिषत् ॥५॥

Recitation with translationBhikshuka Upanishad 5

atha paramahaṁsā nāma saṁvarta-kāruṇi-śvetaketu-jaḍabharata-dattātreya-śuka-vāmadeva-hārītaka-prabhṛtayo 'ṣṭau grāsān śvaranto yoga-mārge mokṣam eva prārthayante | vṛkṣa-mūle śūnya-gṛhe śmaśāna-vāsino vā sāmbarā vā digambarā vā | na teṣāṁ dharmādharmau lābhālābhau śuddhāśuddhau dvaita-varjitāḥ sama-loṣṭāśma-kāñcanāḥ sarva-varṇeṣu bhaikṣācaraṇaṁ kṛtvā sarvatrātmaiva iti paśyanti | atha jātarūpa-dharā nirdvandvā niṣparigrahāḥ śukla-dhyāna-parāyaṇā ātma-niṣṭhāḥ prāṇa-saṁdhāraṇārthe yathokta-kāle bhaikṣam ācarantaḥ śūnyāgāra-deva-gṛha-tṛṇa-kūṭa-valmīka-vṛkṣa-mūla-kulāla-śālā-agnihotra-śālā-nadī-pulina-giri-kandara-kuhara-koṭara-nirjhara-sthaṇḍile tatra brahma-mārge samyak-sampannāḥ śuddha-mānasāḥ paramahaṁsācaraṇena saṁnyāsena deha-tyāgaṁ kurvanti te paramahaṁsā nāma ity upaniṣat ||5||

Die Paramahaṁsas — wie Saṁvarta, Kāruṇi, Śvetaketu, Jaḍabharata, Dattātreya, Śuka, Vāmadeva, Hārītaka und andere — nehmen acht Bissen Nahrung und erbitten auf dem Yogaweg allein Mokṣa. Sie wohnen am Fuß eines Baumes, in einem leeren Haus oder auf dem Verbrennungsplatz; sie mögen bekleidet sein oder himmelsnackt. Für sie gibt es weder Verdienst noch Schuld, weder Gewinn noch Verlust, weder Reinheit noch Unreinheit; frei von Dualität achten sie Erdklumpen, Stein und Gold gleich. Nachdem sie den Almosengang unter allen Ständen geübt haben, schauen sie überall nur das Selbst. Dann, gekleidet in das, was gleichsam zufällt, ohne Gegensätze, ohne Besitz, der reinen Meditation hingegeben, im Selbst gegründet, nehmen sie zur festgesetzten Zeit Almosen nur zur Erhaltung des Lebensatems. Sie wandern durch verlassene Häuser, Tempel, Heuhaufen, Ameisenhügel, zu Baumwurzeln, in Töpferschuppen, Opferhallen, an Flussufern, in Bergeshöhlen, Spalten und Grotten, zu Wasserfällen und auf nacktem Boden; dort, auf dem Brahman-Weg vollkommen vollendet, mit gereinigtem Geist, legen sie durch die Lebensweise des Paramahaṁsa und durch Saṁnyāsa (Entsagung) den Körper ab. Diese heißen Paramahaṁsas — so lehrt die Upaniṣad.

Now, those called Paramahaṁsas—such as Saṁvarta, Kāruṇi, Śvetaketu, Jaḍabharata, Dattātreya, Śuka, Vāmadeva, Hārītaka, and others—taking eight mouthfuls of food, seek liberation alone on the path of yoga. They dwell at the root of a tree, in an empty house, or in a cremation-ground; (they may be) clothed or sky-clad. For them there are no (notions of) merit and demerit, gain and loss, purity and impurity; free from duality, they regard clod, stone, and gold alike. Having practiced alms-round among all social classes, they see the Self alone everywhere. Then, wearing what comes (as it were) by chance, free from pairs of opposites, without possessions, devoted to ‘pure’ meditation, established in the Self, they take alms at the stated time only for sustaining life-breath. Moving in deserted houses, temples, haystacks, anthills, at tree-roots, potters’ sheds, sacrificial halls, riverbanks, mountain caves, hollows, clefts, waterfalls, and bare ground—there, fully accomplished on the path of Brahman, pure-minded, by the conduct of the Paramahaṁsa and by renunciation, they abandon the body. Such are called Paramahaṁsas—thus (teaches) the Upaniṣad.

athathen/now
atha:
TypeIndeclinable
Rootatha (avyaya)
Formavyaya
paramahaṁsāḥthe paramahaṁsas
paramahaṁsāḥ:
TypeNoun
Rootparamahaṁsa (prātipadika)
Formmasculine; nominative plural
nāmaso called
nāma:
TypeIndeclinable
Rootnāma (avyaya)
Formavyaya
saṁvarta-kāruṇi-śvetaketu-jaḍabharata-dattātreya-śuka-vāmadeva-hārītaka-prabhṛtayaḥSaṁvarta, Kāruṇi, Śvetaketu, Jaḍabharata, Dattātreya, Śuka, Vāmadeva, Hārītaka and others
saṁvarta-kāruṇi-śvetaketu-jaḍabharata-dattātreya-śuka-vāmadeva-hārītaka-prabhṛtayaḥ:
TypeNoun
Rootsaṁvarta/kāruṇi/śvetaketu/jaḍabharata/dattātreya/śuka/vāmadeva/hārītaka/prabhṛti (prātipadika)
Formmasculine; nominative plural; prabhṛtayaḥ = 'and others beginning with'
aṣṭaueight
aṣṭau:
TypeAdjective
Rootaṣṭan (saṅkhyā)
Formmasculine; nominative plural (agreeing with implied persons)
grāsānmouthfuls
grāsān:
TypeNoun
Rootgrāsa (prātipadika)
Formmasculine; accusative plural
śvarantaḥtaking (food)
śvarantaḥ:
TypeVerb
Root√śvar (dhātu) + śatṛ
Formpresent active participle; masculine nominative plural
yoga-mārgeon the path of yoga
yoga-mārge:
TypeNoun
Rootyoga-mārga (prātipadika)
Formmasculine; locative singular
mokṣamliberation
mokṣam:
TypeNoun
Rootmokṣa (prātipadika)
Formmasculine; accusative singular
evaonly
eva:
TypeIndeclinable
Rooteva (avyaya)
Formavyaya
prārthayantethey seek/pray for
prārthayante:
TypeVerb
Rootpra-√arth (dhātu)
Formpresent; 3rd person plural; ātmanepada
vṛkṣa-mūleat the root of a tree
vṛkṣa-mūle:
TypeNoun
Rootvṛkṣa-mūla (prātipadika)
Formneuter; locative singular
śūnya-gṛhein an empty house
śūnya-gṛhe:
TypeNoun
Rootśūnya-gṛha (prātipadika)
Formneuter; locative singular
śmaśāna-vāsinaḥdwelling in a cremation-ground
śmaśāna-vāsinaḥ:
TypeNoun
Rootśmaśāna-vāsin (prātipadika)
Formmasculine; nominative plural
vāor
vā:
TypeIndeclinable
Rootvā (avyaya)
Formalternative
sāmbarāḥclothed
sāmbarāḥ:
TypeAdjective
Rootsāmbara (prātipadika)
Formmasculine; nominative plural
vāor
vā:
TypeIndeclinable
Rootvā (avyaya)
Formalternative
digambarāḥsky-clad (naked)
digambarāḥ:
TypeAdjective
Rootdigambara (prātipadika)
Formmasculine; nominative plural
vāor
vā:
TypeIndeclinable
Rootvā (avyaya)
Formalternative
nanot
na:
TypeIndeclinable
Rootna (avyaya)
Formnegation
teṣāmfor them/of them
teṣām:
TypePronoun
Roottad (sarvanāman)
Formgenitive plural
dharma-adharmaudharma and adharma
dharma-adharmau:
TypeNoun
Rootdharma/adharma (prātipadika)
Formmasculine; nominative dual
lābha-alābhaugain and non-gain
lābha-alābhau:
TypeNoun
Rootlābha/alābha (prātipadika)
Formmasculine; nominative dual
śuddha-aśuddhaupure and impure
śuddha-aśuddhau:
TypeNoun
Rootśuddha/aśuddha (prātipadika)
Formmasculine; nominative dual
dvaita-varjitāḥfree from duality
dvaita-varjitāḥ:
TypeAdjective
Rootdvaita-varjita (prātipadika)
Formmasculine; nominative plural; qualifying paramahaṁsāḥ
sama-loṣṭa-aśma-kāñcanāḥregarding clod, stone, and gold as equal
sama-loṣṭa-aśma-kāñcanāḥ:
TypeAdjective
Rootsama (prātipadika)
Formmasculine; nominative plural; (sama + loṣṭa + aśman + kāñcana)
sarva-varṇeṣuamong all social classes
sarva-varṇeṣu:
TypeNoun
Rootsarva-varṇa (prātipadika)
Formmasculine; locative plural
bhaikṣācaraṇamalms-round practice
bhaikṣācaraṇam:
TypeNoun
Rootbhaikṣa-ācaraṇa (prātipadika)
Formneuter; accusative singular
kṛtvāhaving done
kṛtvā:
TypeVerb
Root√kṛ (dhātu) + ktvā
Formabsolutive (gerund)
sarvatraeverywhere
sarvatra:
TypeIndeclinable
Rootsarvatra (avyaya)
Formavyaya; deśa-adhikaraṇa
ātmāthe Self
ātmā:
TypeNoun
Rootātman (prātipadika)
Formmasculine; nominative singular
evaalone/indeed
eva:
TypeIndeclinable
Rooteva (avyaya)
Formavyaya
itithus
iti:
TypeIndeclinable
Rootiti (avyaya)
Formquotative
paśyantithey see/realize
paśyanti:
TypeVerb
Root√paś (dhātu)
Formpresent; 3rd person plural; parasmaipada
athathen/now
atha:
TypeIndeclinable
Rootatha (avyaya)
Formavyaya
jāta-rūpa-dharāḥhaving a golden/radiant form
jāta-rūpa-dharāḥ:
TypeAdjective
Rootjātarūpa-dhara (prātipadika)
Formmasculine; nominative plural
nirdvandvāḥfree from dualities
nirdvandvāḥ:
TypeAdjective
Rootnirdvandva (prātipadika)
Formmasculine; nominative plural
niṣparigrahāḥwithout possessions
niṣparigrahāḥ:
TypeAdjective
Rootniṣparigraha (prātipadika)
Formmasculine; nominative plural
śukla-dhyāna-parāyaṇāḥdevoted to pure meditation
śukla-dhyāna-parāyaṇāḥ:
TypeAdjective
Rootśukla-dhyāna-parāyaṇa (prātipadika)
Formmasculine; nominative plural
ātma-niṣṭhāḥestablished in the Self
ātma-niṣṭhāḥ:
TypeAdjective
Rootātma-niṣṭha (prātipadika)
Formmasculine; nominative plural
prāṇa-saṁdhāraṇa-arthefor the purpose of sustaining prāṇa
prāṇa-saṁdhāraṇa-arthe:
TypeNoun
Rootprāṇa-saṁdhāraṇa-artha (prātipadika)
Formmasculine; locative singular (purpose)
yathokta-kāleat the prescribed time
yathokta-kāle:
TypeNoun
Rootyathokta-kāla (prātipadika)
Formmasculine; locative singular
bhaikṣamalms-food
bhaikṣam:
TypeNoun
Rootbhaikṣa (prātipadika)
Formneuter; accusative singular
ācarantaḥpractising/performing
ācarantaḥ:
TypeVerb
Rootā-√car (dhātu) + śatṛ
Formpresent active participle; masculine nominative plural
śūnya-āgāraempty house
śūnya-āgāra:
TypeNoun
Rootśūnya-āgāra (prātipadika)
Formneuter; locative singular (in list; understood)
deva-gṛhatemple
deva-gṛha:
TypeNoun
Rootdeva-gṛha (prātipadika)
Formneuter; locative singular (in list; understood)
tṛṇa-kūṭaheap of grass
tṛṇa-kūṭa:
TypeNoun
Roottṛṇa-kūṭa (prātipadika)
Formmasculine; locative singular (in list; understood)
valmīkaanthill
valmīka:
TypeNoun
Rootvalmīka (prātipadika)
Formmasculine; locative singular (in list; understood)
vṛkṣa-mūlaroot of a tree
vṛkṣa-mūla:
TypeNoun
Rootvṛkṣa-mūla (prātipadika)
Formneuter; locative singular (in list; understood)
kulāla-śālāpotter's shed
kulāla-śālā:
TypeNoun
Rootkulāla-śālā (prātipadika)
Formfeminine; locative singular (in list; understood)
agnihotra-śālāagnihotra hall
agnihotra-śālā:
TypeNoun
Rootagnihotra-śālā (prātipadika)
Formfeminine; locative singular (in list; understood)
nadī-pulinariver-bank/sandbank
nadī-pulina:
TypeNoun
Rootnadī-pulina (prātipadika)
Formneuter; locative singular (in list; understood)
giri-kandaramountain cave
giri-kandara:
TypeNoun
Rootgiri-kandara (prātipadika)
Formneuter; locative singular (in list; understood)
kuharacavern
kuhara:
TypeNoun
Rootkuhara (prātipadika)
Formneuter; locative singular (in list; understood)
koṭarahollow (tree/rock)
koṭara:
TypeNoun
Rootkoṭara (prātipadika)
Formneuter; locative singular (in list; understood)
nirjharawaterfall/spring
nirjhara:
TypeNoun
Rootnirjhara (prātipadika)
Formmasculine; locative singular (in list; understood)
sthaṇḍileon bare ground
sthaṇḍile:
TypeNoun
Rootsthaṇḍila (prātipadika)
Formneuter; locative singular
tatrathere
tatra:
TypeIndeclinable
Roottatra (avyaya)
Formavyaya
brahma-mārgeon the path of Brahman
brahma-mārge:
TypeNoun
Rootbrahma-mārga (prātipadika)
Formmasculine; locative singular
samyak-sampannāḥfully accomplished
samyak-sampannāḥ:
TypeAdjective
Rootsamyak-sampanna (prātipadika)
Formmasculine; nominative plural
śuddha-mānasāḥpure-minded
śuddha-mānasāḥ:
TypeAdjective
Rootśuddha-mānasa (prātipadika)
Formmasculine; nominative plural
paramahaṁsa-ācaraṇenaby the conduct of a paramahaṁsa
paramahaṁsa-ācaraṇena:
TypeNoun
Rootparamahaṁsa-ācaraṇa (prātipadika)
Formneuter; instrumental singular
saṁnyāsenaby renunciation
saṁnyāsena:
TypeNoun
Rootsaṁnyāsa (prātipadika)
Formmasculine; instrumental singular
deha-tyāgamabandoning the body
deha-tyāgam:
TypeNoun
Rootdeha-tyāga (prātipadika)
Formmasculine; accusative singular
kurvantithey do
kurvanti:
TypeVerb
Root√kṛ (dhātu)
Formpresent; 3rd person plural; parasmaipada
tethey
te:
TypePronoun
Roottad (sarvanāman)
Formmasculine; nominative plural
paramahaṁsāḥparamahaṁsas
paramahaṁsāḥ:
TypeNoun
Rootparamahaṁsa (prātipadika)
Formmasculine; nominative plural
nāmaby name
nāma:
TypeIndeclinable
Rootnāma (avyaya)
Formavyaya
itithus
iti:
TypeIndeclinable
Rootiti (avyaya)
Formquotative
upaniṣatUpaniṣad
upaniṣat:
TypeNoun
Rootupaniṣad (prātipadika)
Formfeminine; nominative singular (title/colophon usage)
  • prabhṛtayo 'ṣṭau → prabhṛtayaḥ aṣṭau
  • sarvatrātmaiva → sarvatra ātmā eva
  • nāma ityupaniṣat → nāma iti upaniṣat. Long locative list after ācarantaḥ is treated as a series of locative singulars (adhikaraṇa) with ellipsis of 'in/at'
Central concept
Atman-Brahman non-duality (Advaita), jīvanmukti ideal, aparigraha, samatva
The mahavakyas
Strongly aligned (implicit): ‘ahaṁ brahmāsmi’/‘tat tvam asi’ expressed as sarvatrātmaiva—seeing the Self alone everywhere; practical outworking of non-dual realization.
Veda
Atharva
Chandas
Prose

Yoga and practice

Nididhyāsana (‘śukla-dhyāna’ as steady pure contemplation), samatva (equanimity), pratyāhāra through radical non-attachment; minimal alms at fixed times supports meditation without lethargy or indulgence.

Ask anything about this verse

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Upanishads in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play