Rig Veda 1.141.2: Mandala 1, Sukta 141, Mantra 2

Sukta 1.141

Rishi: Dīrghatamas Āucathya (traditional, subject to recension)

Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh (probable; confirm)

Samhita Patha (Devanagari)

पृक्षो वपुः पितुमान्नित्य आ शये द्वितीयमा सप्तशिवासु मातृषु । तृतीयमस्य वृषभस्य दोहसे दशप्रमतिं जनयन्त योषणः ॥

Transliteration

pṛkṣó vápūḥ pitumā́n nítya ā́ śaye dvitī́yam ā́ saptáśivāsu mātṛ́ṣu | tṛtī́yam asya vṛṣabhásya dóhase dáśa-pramatiṃ janayanta yóṣaṇaḥ ||

Translation

Seine Gestalt ist nährend, von väterlicher Kraft erfüllt; ewig liegt er da. Zum zweiten Mal ruht er in den sieben gütigen Müttern. Zum dritten Mal — zum Melken dieses Stieres — bringen die nährenden Mächte die zehnfache rechte Unterscheidung hervor.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• पृक्षः: mixed, variegated (one)
• पृक्षः: Kartā (वर्ण्य-विषयः/कर्ता-सम्बन्धी विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: पृक्ष (प्रातिपदिक; ‘पृक्ष’ = मिश्र/संयुक्त/चित्त्र, also used as epithet)

• वपुः: form, body, appearance
• वपुः: Kartā (वाक्य-विषयः)
• Type: Noun
• Root: वपुस् (प्रातिपदिक)

• पितुमान्: having nourishment/food (pitu)
• पितुमान्: Kartā (वपुः इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: पितुमन्त् (प्रातिपदिक; पितु + मन्त्)

• नित्यः: everlasting, constant
• नित्यः: Kartā (विषय-विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: नित्य (प्रातिपदिक)

• आ: towards, unto
• आ: —
• Type: Indeclinable
• Root: आ (उपसर्ग/अव्यय)

• शये: lies, rests
• शये: Kriyā (मुख्यक्रिया)
• Type: Verb
• Root: शी (धातु; ‘to lie, rest’)

• द्वितीयम्: the second (stage/one)
• द्वितीयम्: Karma (आ-शये इत्यस्य ‘कुत्र/कस्मिन्’ इत्यर्थे क्रम-निर्देशः)
• Type: Adjective (ordinal)
• Root: द्वितीय (क्रमवाचक-प्रातिपदिक)

• आ: unto, into
• आ: —
• Type: Indeclinable
• Root: आ (अव्यय/उपसर्ग)

• सप्तशिवासु: in the seven auspicious (ones)
• सप्तशिवासु: Adhikaraṇa (अधिकरणम्: ‘कासु?’)
• Type: Adjective
• Root: सप्तशिवा (प्रातिपदिक; सप्त + शिवा)

• मातृषु: among/in the mothers
• मातृषु: Adhikaraṇa (अधिकरणम्: ‘मातृषु’)
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक)

• तृतीयम्: the third (stage/one)
• तृतीयम्: Karma (क्रम-निर्देशः)
• Type: Adjective (ordinal)
• Root: तृतीय (क्रमवाचक-प्रातिपदिक)

• अस्य: of this
• अस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• वृषभस्य: of the bull (virile one)
• वृषभस्य: Sambandha (सम्बन्धः)
• Type: Noun
• Root: वृषभ (प्रातिपदिक)

• दोहसे: for milking, for yielding
• दोहसे: Sampradāna (उद्देश्य/प्रयोजनम्: ‘for milking/yielding’)
• Type: Noun
• Root: दोहस (प्रातिपदिक; ‘milking, yielding’)

• दशप्रमतिम्: tenfold insight/understanding
• दशप्रमतिम्: Karma (जनयन्तः इत्यस्य कर्म)
• Type: Noun
• Root: दशप्रमति (प्रातिपदिक; दश + प्रमति)

• जनयन्त: they generate, they produce
• जनयन्त: Kriyā (सहायक-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु; ‘to beget, produce’)

• योषणः: women, maidens (wives)
• योषणः: Kartā (जनयन्त इत्यस्य कर्ता)
• Type: Noun
• Root: योषन्/योषा (प्रातिपदिक; ‘woman, maiden’)