Prakarana 9
सोपान-शिखर: ‘अनुभव से सिद्धांत’—लीला के भीतर ब्रह्माण्ड-दर्शन (विराट्) से भक्त का ‘अचल अनुराग’ और ‘अबिरल भक्ति’ तक। यहाँ कथा सामाजिक/धार्मिक व्यवस्था का उपसंहार नहीं मात्र, बल्कि साधक-चित्त की अंतिम शुद्धि है: माया-भ्रम का निराकरण, दास्य-भक्ति का वर, और ‘भक्ति-प्रधान’ सिद्धान्त का उपदेश।
Dieser Abschnitt des Uttar-Kāṇḍa ist ein wunderbarer Knoten des Rasa-Wechsels: zuerst Bhayānaka/Adbhuta (Schau des Universums im Leib, unendliche Weltenordnung), dann vom Staunen in den „Sumpf der Verblendung“ (moh-kalil: Irrtum, Zeitdehnung, kalpa-gleiche Erfahrung), darauf Vātsalya (Kindes-Līlā, die Mutter stillt), und schließlich Ruhe in Śānta/Dāsya (Gnade, Unterweisung, Segen). Tulsī lässt die Līlā hier nicht bloß Erzählfreude bleiben—er zeigt die Grenze des Wissens und begründet die Unverzichtbarkeit der Bhakti: Ohne „Rāma-Kṛpā“ kann selbst Gottes-Erfahrung zur Täuschung werden; ohne Überzeugtheit (paratīti) gibt es keine Liebe; und ohne Liebe keine Festigkeit der Bhakti. In diesem Abschnitt bleibt der Hinweis auf Nirguṇa-Brahman (anādi, aja, aguṇa) ununterbrochen in der kindlichen Līlā des Saguṇa-Rāma gegenwärtig—das ist der „Siddhānta-Rasa“ des Mānas: Die Frucht der Schau (darśana) ist Dienst (sevā) und unablässige Bhakti (abiral bhakti).
Verses
Chaupai 80.1-4
मूदेउँ नयन त्रसित जब भयउँ।पुनि चितवत कोसलपुर गयऊँ।।
मोहि बिलोकि राम मुसुकाहीं।बिहँसत तुरत गयउँ मुख माहीं।।
उदर माझ सुनु अंडज राया।देखेउँ बहु ब्रह्मांड निकाया।।
अति बिचित्र तहँ लोक अनेका।रचना अधिक एक ते एका।।
कोटिन्ह चतुरानन गौरीसा।अगनित उडगन रबि रजनीसा।।
अगनित लोकपाल जम काला।अगनित भूधर भूमि बिसाला।।
सागर सरि सर बिपिन अपारा।नाना भाँति सृष्टि बिस्तारा।।
सुर मुनि सिद्ध नाग नर किंनर।चारि प्रकार जीव सचराचर।।
mūdeuṁ nayan trasit jab bhayauṁ |puni citavat kosalapura gayauṁ ||
mohi biloki rāma musukāhīṁ |bihaṁsat turata gayauṁ mukha māhīṁ ||
udara mājha sunu aṇḍaja rāyā |dekheuṁ bahu brahmāṇḍa nikāyā ||
ati bicitra tahaṁ loka anekā |racanā adhika eka te ekā ||
koṭinhiṁ caturānana gaurīsā |aganita uḍagana rabi rajanīsā ||
aganita lokapāla jama kālā |aganita bhūdhara bhūmi bisālā ||
sāgara sari sara bipina apārā |nānā bhāṁti sṛṣṭi bistārā ||
sura muni siddha nāga nara kiṁnara |cāri prakāra jīva sacarācara ||
Als mich Furcht ergriff, schloss ich die Augen; als ich wieder hinsah, fand ich mich in Ayodhyā. Rāma blickte mich an und lächelte; und während er lachte, war ich im selben Augenblick in seinem Mund. In seinem Leib—höre, o König der Vögel—sah ich Scharen um Scharen von Universen. Da waren unzählige Welten, überaus wundersam, jede Schöpfung weiter als die vorige: Millionen viergesichtiger Brahmās und Śivas, unzählige Sterne, Sonnen und Monde; unzählige Hüter der Himmelsrichtungen, Yamas und Zeiten; unzählige Berge und weite Erden; grenzenlose Ozeane, Flüsse, Seen und Wälder; die Schöpfung in endlosen Arten ausgebreitet—Götter, Ṛṣis, Vollendete, Schlangenwesen, Menschen und Kinnaras, und das vierfache Leben, beweglich und unbeweglich.
Doha 80(क)-(ख)
जो नहिं देखा नहिं सुना जो मनहूँ न समाइ।सो सब अद्भुत देखेउँ बरनि कवनि बिधि जाइ।।80(क)।।
एक एक ब्रह्मांड महुँ रहउँ बरष सत एक।एहि बिधि देखत फिरउँ मैं अंड कटाह अनेक।।80(ख)।।
jo nahiṁ dekhā nahiṁ sunā jo manahūṁ na samāi |so saba adbhuta dekheuṁ barani kavan bidhi jāi ||80(ka)||
eka eka brahmāṇḍa mahuṁ rahauṁ baraṣa sata eka |ehi bidhi dekhat phirauṁ maiṁ aṇḍa kaṭāha aneka ||80(kha)||
Was nie gesehen, nie gehört wurde, was nicht einmal der Geist zu fassen vermag—all dieses Wunder sah ich; wie könnte es beschrieben werden? In jedem einzelnen Universum verweilte ich volle hundert Jahre; so wanderte ich weiter und schaute unzählige kosmische „Eierschalen“ eine nach der anderen.
Chaupai 81.1-4
लोक लोक प्रति भिन्न बिधाता।भिन्न बिष्नु सिव मनु दिसित्राता।।
नर गंधर्ब भूत बेताला।किंनर निसिचर पसु खग ब्याला।।
देव दनुज गन नाना जाती।सकल जीव तहँ आनहि भाँती।।
महि सरि सागर सर गिरि नाना।सब प्रपंच तहँ आनइ आना।।
अंडकोस प्रति प्रति निज रुपा।देखेउँ जिनस अनेक अनूपा।।
अवधपुरी प्रति भुवन निनारी।सरजू भिन्न भिन्न नर नारी।।
दसरथ कौसल्या सुनु ताता।बिबिध रूप भरतादिक भ्राता।।
प्रति ब्रह्मांड राम अवतारा।देखउँ बालबिनोद अपारा।।
loka loka prati bhinna bidhātā |bhinna biṣṇu siva manu disitrātā ||
nara gandharba bhūta betālā |kiṁnara nisicara pasu khaga byālā ||
deva danuja gana nānā jātī |sakala jīva tahaṁ ānahi bhāṁtī ||
mahi sari sāgara sara giri nānā |saba prapañca tahaṁ ānai ānā ||
aṇḍakosa prati prati nija rūpā |dekheuṁ jinasa aneka anūpā ||
avadhapurī prati bhuvana ninārī |sarajū bhinna bhinna nara nārī ||
dasaratha kausalya sunu tātā |bibidha rūpa bharatādika bhrātā ||
prati brahmāṇḍa rāma avatārā |dekhauṁ bāla-binoda apārā ||
Von Welt zu Welt war der Schöpfer ein anderer; anders waren Viṣṇu, Śiva, Manu und die Hüter der Himmelsrichtungen. Da waren Menschen, Gandharvas, Geister und Vetālas; Kinnaras, Dämonen, Tiere, Vögel und Schlangen; Götter und Asuras vieler Art—jedes Lebewesen, in zahllosen Gestalten. Da waren Erden, Flüsse, Ozeane, Seen und Berge—jede Ausstattung des Daseins, jede auf ihre Weise. In jedem Weltenei sah ich eigene, unvergleichliche Verschiedenheiten. In jedem Universum erkannte ich ein Ayodhyā; auch die Sarayū war anders, mit anderen Männern und Frauen. Daśaratha und Kauśalyā—höre, o Lieber—und die Brüder beginnend mit Bharata erschienen in mannigfachen Formen. In jedem Universum sah ich Rāmas Herabkunft und sein grenzenloses kindliches Spiel.
Doha 81(क)-(ख)
भिन्न भिन्न मै दीख सबु अति बिचित्र हरिजान।अगनित भुवन फिरेउँ प्रभु राम न देखेउँ आन।।81(क)।।
सोइ सिसुपन सोइ सोभा सोइ कृपाल रघुबीर।भुवन भुवन देखत फिरउँ प्रेरित मोह समीर।।81(ख)।।
bhinna bhinna maiṁ dīkha sabu ati bicitra harijān |aganita bhuvana phireuṁ prabhu rāma na dekheuṁ ān ||81(ka)||
soi sisupan soi sobhā soi kṛpāla raghubīra |bhuvana bhuvana dekhat phirauṁ prerita moha samīra ||81(kha)||
Alles war anders—jedes Ding auf seine Weise wundersam, o Diener Haris. Ich durchstreifte unzählige Welten, doch sah ich keinen außer Herrn Rāma. Dieselbe Kindheit, dieselbe Schönheit, derselbe barmherzige Held der Raghu-Linie: Vom Wind der Verblendung getrieben, irrte ich von Welt zu Welt und suchte weiter.
Chaupai 82.1-4
भ्रमत मोहि ब्रह्मांड अनेका।बीते मनहुँ कल्प सत एका।।
फिरत फिरत निज आश्रम आयउँ।तहँ पुनि रहि कछु काल गवाँयउँ।।
निज प्रभु जन्म अवध सुनि पायउँ।निर्भर प्रेम हरषि उठि धायउँ।।
देखउँ जन्म महोत्सव जाई।जेहि बिधि प्रथम कहा मैं गाई।।
राम उदर देखेउँ जग नाना।देखत बनइ न जाइ बखाना।।
तहँ पुनि देखेउँ राम सुजाना।माया पति कृपाल भगवाना।।
करउँ बिचार बहोरि बहोरी।मोह कलिल ब्यापित मति मोरी।।
उभय घरी महँ मैं सब देखा।भयउँ भ्रमित मन मोह बिसेषा।।
bhramat mohi brahmāṇḍa anekā |bīte manahuṁ kalpa sata ekā ||
phirata phirata nija āśrama āyauṁ |tahaṁ puni rahi kachu kāla gavāṁyauṁ ||
nija prabhu janma avadha suni pāyauṁ |nirbhara prema haraṣi uṭhi dhāyauṁ ||
dekhauṁ janma mahotsava jāī |jehi bidhi prathama kahā maiṁ gāī ||
rāma udara dekheuṁ jaga nānā |dekhat banai na jāi bakhānā ||
tahaṁ puni dekheuṁ rāma sujānā |māyā pati kṛpāla bhagavānā ||
karauṁ bicāra bahori bahorī |moha kalila byāpita mati morī ||
ubhaya gharī mahaṁ maiṁ saba dekhā |bhayauṁ bhramita mana moha biseṣā ||
Wandernd durch zahllose Universen schien es mir, als wären hundert Kalpas vergangen. Wandernd und wandernd kam ich zu meiner eigenen Einsiedelei zurück, und dort verweilte ich noch eine Weile. Als ich hörte, dass mein Herr in Ayodhya geboren worden war, erfüllt von überströmender Liebe, erhob ich mich in Freude und eilte hin. Ich ging hin und sah das große Fest der Geburt, so wie ich es zuvor im Lied besungen hatte. In Ramas Bauch sah ich viele Welten; beim Anblick lassen sie sich nicht in Worte fassen. Dort sah ich wieder den allwissenden Rama, den barmherzigen Herrn Gott, den Meister von Maya. Immer wieder sann ich nach, denn mein Geist war vom Sumpf der Verblendung ergriffen. Im Raum von zwei Ghadis sah ich alles, und ich wurde verwirrt, mein Geist tief verblendet.
Doha 82(क)-(ख)
देखि कृपाल बिकल मोहि बिहँसे तब रघुबीर।बिहँसतहीं मुख बाहेर आयउँ सुनु मतिधीर।।82(क)।।
सोइ लरिकाई मो सन करन लगे पुनि राम।कोटि भाँति समुझावउँ मनु न लहइ बिश्राम।।82(ख)।।
dekhi kṛpāla bikala mohi bihaṁse taba raghubīra |bihaṁsatahiṁ mukha bāhera āyuṁ sunu matidhīra ||82(ka)||
soi larikāī mo sana karana lage puni rāma |koṭi bhāṁti samujhāvuṁ manu na lahai biśrāma ||82(kha)||
Als der barmherzige Held der Raghu-Linie mich überwältigt sah, lächelte er. In dem Augenblick, da er lächelte, kam ich aus seinem Mund hervor—höre, o standhaft Gesinnter. Dann begann Rāma von Neuem, in jener kindlich-innigen Weise mit mir zu spielen. Ich mühe mich, es auf unzählige Arten zu begreifen, doch mein Geist findet keine Ruhe.
Chaupai 83.1-4
देखि चरित यह सो प्रभुताई।समुझत देह दसा बिसराई।।
धरनि परेउँ मुख आव न बाता।त्राहि त्राहि आरत जन त्राता।।
प्रेमाकुल प्रभु मोहि बिलोकी।निज माया प्रभुता तब रोकी।।
कर सरोज प्रभु मम सिर धरेऊ।दीनदयाल सकल दुख हरेऊ।।
कीन्ह राम मोहि बिगत बिमोहा।सेवक सुखद कृपा संदोहा।।
प्रभुता प्रथम बिचारि बिचारी।मन महँ होइ हरष अति भारी।।
भगत बछलता प्रभु कै देखी।उपजी मम उर प्रीति बिसेषी।।
सजल नयन पुलकित कर जोरी।कीन्हिउँ बहु बिधि बिनय बहोरी।।
dekhi carita yaha so prabhutāī |samujhata deha dasā bisarāī ||
dharani pareuṁ mukha āva na bātā |trāhi trāhi ārata jana trātā ||
premākula prabhu mohi bilokī |nija māyā prabhutā taba rokī ||
kara saroja prabhu mama sira dhareū |dīnadayāla sakala dukha hareū ||
kīnha rāma mohi bigata bimoha |sevaka sukhada kṛpā saṁdoha ||
prabhutā prathama bicāri bicārī |mana mahaṁ hoi haraṣa ati bhārī ||
bhagata bachalatā prabhu kai dekhī |upajī mama ura prīti biseṣī ||
sajala nayana pulakita kara jorī |kīnhiuṁ bahu bidhi binaya bahorī ||
Als ich dieses Wunder und diese Majestät sah und darüber nachdachte, vergaß ich den Zustand meines Körpers. Ich fiel zu Boden, und kein Wort kam über meine Lippen, außer: "Rette mich, rette mich, o Beschützer des bedrängten Geweihten!" Als er mich überwältigt von Liebe sah, hielt der Herr damals die Entfaltung seiner eigenen illusorischen Macht zurück. Der Herr, den Demütigen stets barmherzig, legte seine Lotus-Hand auf mein Haupt und nahm all mein Leid von mir. Rama, der seinen Dienern Freude schenkt und der Inbegriff des Erbarmens ist, befreite mich von aller Verblendung. Als ich immer wieder über seine Majestät nachdachte, wie ich sie anfangs gesehen hatte, entstand in meinem Geist eine sehr große Freude. Als ich die Zärtlichkeit des Herrn gegenüber seinen Geweihten sah, erwachte in meinem Herzen eine besondere Liebe. Mit tränenden Augen, vom Entzücken durchdrungenem Körper und gefalteten Händen richtete ich dann vielfältige demütige Bitten an ihn.
Doha 83(क)-(ख)
सुनि सप्रेम मम बानी देखि दीन निज दास।बचन सुखद गंभीर मृदु बोले रमानिवास।।83(क)।।
काकभसुंडि मागु बर अति प्रसन्न मोहि जानि।अनिमादिक सिधि अपर रिधि मोच्छ सकल सुख खानि।।83(ख)।।
suni saprema mama bānī dekhi dīna nija dāsa |bacana sukhada gambhīra mṛdu bole ramānivāsa ||83(ka)||
kāka-bhasuṇḍi māgu bara ati prasanna mohi jāni |aṇimādika sidhi apara ridhi moccha sakala sukha khāni ||83(kha)||
Meine liebevollen Worte hörend und mich als seinen eigenen demütigen Diener sehend, sprach Rama, die Wohnstätte von Lakshmi, Worte, die gnädig, tief und sanft waren. «Kakbhushundi, erbitte eine Gabe, wissend, dass ich sehr zufrieden mit dir bin: die übernatürlichen Kräfte, beginnend mit Anima, andere Arten von Reichtum und die Erlösung, die Mine allen Glücks.»
Chaupai 84.1-4
ग्यान बिबेक बिरति बिग्याना।मुनि दुर्लभ गुन जे जग नाना।।
आजु देउँ सब संसय नाहीं।मागु जो तोहि भाव मन माहीं।।
सुनि प्रभु बचन अधिक अनुरागेउँ।मन अनुमान करन तब लागेऊँ।।
प्रभु कह देन सकल सुख सही।भगति आपनी देन न कही।।
भगति हीन गुन सब सुख ऐसे।लवन बिना बहु बिंजन जैसे।।
भजन हीन सुख कवने काजा।अस बिचारि बोलेउँ खगराजा।।
जौं प्रभु होइ प्रसन्न बर देहू।मो पर करहु कृपा अरु नेहू।।
मन भावत बर मागउँ स्वामी।तुम्ह उदार उर अंतरजामी।।
gyāna bibeka birati bigyānā |muni durlabha guna je jaga nānā ||
āju deũ saba saṁsaya nāhīṁ |māgu jo tohi bhāva mana māhīṁ ||
suni prabhu bacana adhika anurāgeũ |mana anumāna karana taba lāgeū̃ ||
prabhu kaha dena sakala sukha sahī |bhagati āpanī dena na kahī ||
bhagati hīna guna saba sukha aise |lavana binā bahu biñjana jaise ||
bhajana hīna sukha kavane kājā |asa bicāri boleũ khagarājā ||
jauṁ prabhu hoi prasanna bara dehū |mo para karahu kṛpā aru nehū ||
mana bhāvata bara māgaũ svāmī |tumha udāra ura antarajāmī ||
Erkenntnis, Unterscheidungskraft, Leidenschaftslosigkeit und Verwirklichung, und die vielen Tugenden der Welt, die selbst Weise schwer zu erlangen finden: Heute gebe ich sie dir alle, ohne Zweifel. Bitte um, was deinem Herzen gefällt. Die Worte des Herrn hörend, wurde ich mit noch tieferer Liebe erfüllt, und dann begann mein Geist nachzudenken. Der Herr sagt, er werde alles Glück geben, das ist wahr; aber er hat nicht gesagt, dass er seine eigene Hingabe geben werde. Ohne Hingabe sind alle Tugenden und alles Glück wie viele Speisen, die ohne Salz zubereitet wurden. Was nützt Glück ohne Verehrung? So denkend, sprach ich, o König der Vögel. Wenn du, Herr, zufrieden bist und mir eine Gnade gewähren würdest, dann erweise mir Gunst und Liebe. Ich bitte, o Meister, um die Gnade, die mein Herz begehrt; du bist großzügig, und du kennst das innerste Herz aller.
Doha 84(क)-(ख)
अबिरल भगति बिसुद्ध तव श्रुति पुरान जो गाव।जेहि खोजत जोगीस मुनि प्रभु प्रसाद कोउ पाव।।84(क)।।
भगत कल्पतरु प्रनत हित कृपा सिंधु सुख धाम।सोइ निज भगति मोहि प्रभु देहु दया करि राम।।84(ख)।।
abirala bhagati bisuddha tava śruti purāna jo gāva |jehi khojata jogīsa muni prabhu prasāda kou pāva ||84(ka)||
bhagata kalpataru pranata hita kṛpā sindhu sukha dhāma |soi nija bhagati mohi prabhu dehu dayā kari rāma ||84(kha)||
Deine ununterbrochene und reine Hingabe, die die Veden und Puranas besingen, und die die höchsten Yogis und Weisen suchen, erlangt jemand nur durch die Gnade des Herrn. O Wunschbaum für deine Verehrer, Freund derer, die sich vor dir verneigen, Ozean des Mitgefühls, Wohnsitz der Seligkeit: ebendiese deine eigene Hingabe, o Herr Rama, gib mir in deiner Barmherzigkeit.
Chaupai 85.1-4
एवमस्तु कहि रघुकुलनायक।बोले बचन परम सुखदायक।।
सुनु बायस तैं सहज सयाना।काहे न मागसि अस बरदाना।।
सब सुख खानि भगति तैं मागी।नहिं जग कोउ तोहि सम बड़भागी।।
जो मुनि कोटि जतन नहिं लहहीं।जे जप जोग अनल तन दहहीं।।
रीझेउँ देखि तोरि चतुराई।मागेहु भगति मोहि अति भाई।।
सुनु बिहंग प्रसाद अब मोरें।सब सुभ गुन बसिहहिं उर तोरें।।
भगति ग्यान बिग्यान बिरागा।जोग चरित्र रहस्य बिभागा।।
जानब तैं सबही कर भेदा।मम प्रसाद नहिं साधन खेदा।।
evamastu kahi raghukulanāyaka |bole bacana parama sukhadāyaka ||
sunu bāyasa taiṁ sahaja sayānā |kāhe na māgasi asa baradānā ||
saba sukha khāni bhagati taiṁ māgī |nahiṁ jaga kou tohi sama baṛabhāgī ||
jo muni koṭi jatana nahiṁ lahahīṁ |je japa joga anala tana dahahīṁ ||
rījheũ dekhi tori caturāī |māgehu bhagati mohi ati bhāī ||
sunu bihaṅga prasāda aba moreṁ |saba subha guna basihahiṁ ura toreṁ ||
bhagati gyāna bigyāna birāgā |joga caritra rahasya bibhāgā ||
jānaba taiṁ sabahī kara bhedā |mama prasāda nahiṁ sādhana kheḍā ||
«So sei es» sagend, sprach der Herr des Raghu-Geschlechts Worte, die höchste Freude gewährten. «Höre, Krähe: du bist von Natur aus weise. Warum solltest du nicht um einen solchen Segen bitten? Du hast um Hingabe gebeten, die Mine aller Freuden; es gibt niemanden in der Welt, der so gesegnet ist wie du. Was Weise nicht einmal mit Millionen von Bemühungen erlangen, obwohl sie ihre Körper im Feuer des Gebets und des Yoga verbrennen. Ich bin erfreut, deine Klugheit zu sehen; dass du um Hingabe bittest, gefällt mir sehr. Höre, o Vogel: durch meine Gnade werden nun alle glückverheißenden Tugenden in deinem Herzen wohnen. Hingabe, Wissen, Verwirklichung, Leidenschaftslosigkeit, Yoga, Verhalten und die Bereiche der Geheimnisse: du wirst die Geheimnisse von ihnen allen erkennen, und durch meine Gnade wirst du keine Mühe in der geistlichen Praxis leiden.
Doha 85(क)-(ख)
माया संभव भ्रम सब अब न ब्यापिहहिं तोहि।जानेसु ब्रह्म अनादि अज अगुन गुनाकर मोहि।।85(क)।।
मोहि भगत प्रिय संतत अस बिचारि सुनु काग।कायँ बचन मन मम पद करेसु अचल अनुराग।।85(ख)।।
māyā saṁbhava bhrama saba aba na byāpihahiṁ tohi |jānesu brahma anādi aja aguna guṇākara mohi ||85(ka)||
mohi bhagata priya saṁtata asa bicāri sunu kāga |kāyaṁ bacana mana mama pada karesu acala anurāga ||85(kha)||
Alle aus Māyā geborenen Verblendungen werden dich nicht länger bedrängen, denn du wirst Mich als Brahman erkennen—anfangslos, ungeboren—jenseits der Guṇas und doch der Schatz aller Guṇas. Meine Bhaktas sind Mir immer lieb—bewahre diesen Gedanken stets, o Krähe: mit Leib, Wort und Geist richte unbewegliche Liebe auf Meine Füße.
Chaupai 86.1-5
अब सुनु परम बिमल मम बानी।सत्य सुगम निगमादि बखानी।।
निज सिद्धांत सुनावउँ तोही।सुनु मन धरु सब तजि भजु मोही।।
मम माया संभव संसारा।जीव चराचर बिबिधि प्रकारा।।
सब मम प्रिय सब मम उपजाए।सब ते अधिक मनुज मोहि भाए।।
तिन्ह महँ द्विज द्विज महँ श्रुतिधारी।तिन्ह महुँ निगम धरम अनुसारी।।
तिन्ह महँ प्रिय बिरक्त पुनि ग्यानी।ग्यानिहु ते अति प्रिय बिग्यानी।।
तिन्ह ते पुनि मोहि प्रिय निज दासा।जेहि गति मोरि न दूसरि आसा।।
पुनि पुनि सत्य कहउँ तोहि पाहीं।मोहि सेवक सम प्रिय कोउ नाहीं।।
भगति हीन बिरंचि किन होई।सब जीवहु सम प्रिय मोहि सोई।।
भगतिवंत अति नीचउ प्रानी।मोहि प्रानप्रिय असि मम बानी।।
aba sunu parama bimala mama bānī |satya sugama nigamādi bakhānī ||
nija siddhānta sunāvaüṁ tohī |sunu mana dharu saba taji bhaju mohī ||
mama māyā saṁbhava saṁsārā |jīva carācara bibidhi prakārā ||
saba mama priya saba mama upajāe |saba te adhika manuja mohi bhāe ||
tinha maṁha dvija dvija maṁha śrutidhārī |tinha mahuṁ nigama dharama anusārī ||
tinha maṁha priya birakta puni gyānī |gyānihu te ati priya bigyānī ||
tinha te puni mohi priya nija dāsā |jehi gati mori na dūsari āsā ||
puni puni satya kahauṁ tohi pāhīṁ |mohi sevaka sama priya kou nāhīṁ ||
bhagati hīna birañci kina hoī |saba jīvahu sama priya mohi soī ||
bhagativanta ati nīcau prānī |mohi prānapriya asi mama bānī ||
Nun höre Meine höchst reine Rede—wahr, leicht zu erfassen und verkündet von den Veden und den übrigen Schriften. Ich will dir Meine feste Lehre sagen: bewahre sie im Herzen—alles andere aufgebend, verehre Mich. Diese Welt entsteht aus Meiner Māyā, mit Wesen, beweglichen und unbeweglichen, in vielerlei Gestalt. Alle sind Mir lieb, denn alle sind aus Mir geboren; doch unter allen gefällt Mir der Mensch am meisten. Unter den Menschen die Zweimalgeborenen; unter ihnen die Träger der Śruti; unter ihnen die, welche dem vedischen Dharma folgen. Unter ihnen die Entsagten und die Wissenden; und lieber als bloße Wissende sind Mir jene mit verwirklichter Unterscheidung. Doch noch lieber ist Mir Mein eigener Diener, dessen einzige Hoffnung Mein Weg ist. Immer wieder sage Ich dir die Wahrheit: niemand ist Mir so lieb wie Mein Diener. Wäre einer selbst Brahmā—was ist er ohne Bhakti? Ein solcher ist Mir nur so lieb wie irgendein anderes Geschöpf. Doch ein Bhakta—even wenn von niedrigstem Stand—ist Mir lieb wie Mein eigenes Leben: so ist Mein Wort.
Doha 86
सुचि सुसील सेवक सुमति प्रिय कहु काहि न लाग।श्रुति पुरान कह नीति असि सावधान सुनु काग।।86।।
suci susīla sevaka sumati priya kahu kāhi na lāga |śruti purāna kaha nīti asi sāvadhāna sunu kāga ||86||
Wer würde nicht einen Diener lieben, der rein ist, sanft in seinem Betragen und von gesundem Urteil? Shruti und Purana verkünden dies als die Regel rechten Lebens: sei aufmerksam, o Krähe.
Chaupai 87.1-4
एक पिता के बिपुल कुमारा।होहिं पृथक गुन सील अचारा।।
कोउ पंडिंत कोउ तापस ग्याता।कोउ धनवंत सूर कोउ दाता।।
कोउ सर्बग्य धर्मरत कोई।सब पर पितहि प्रीति सम होई।।
कोउ पितु भगत बचन मन कर्मा।सपनेहुँ जान न दूसर धर्मा।।
सो सुत प्रिय पितु प्रान समाना।जद्यपि सो सब भाँति अयाना।।
एहि बिधि जीव चराचर जेते।त्रिजग देव नर असुर समेते।।
अखिल बिस्व यह मोर उपाया।सब पर मोहि बराबरि दाया।।
तिन्ह महँ जो परिहरि मद माया।भजै मोहि मन बच अरू काया।।
eka pitā ke bipula kumārā |hohiṁ pṛthaka guna sīla acārā ||
kou paṇḍiṁta kou tāpasa gyātā |kou dhanavanta sūra kou dātā ||
kou sarbagya dharmarata koī |saba para pitahi prīti sama hoī ||
kou pitu bhagata bacana mana karmā |sapanehũ jāna na dūsara dharmā ||
so suta priya pitu prāna samānā |jadyapi so saba bhā̃ti ayānā ||
ehi bidhi jīva carācara jete |trijaga deva nara asura samete ||
akhila bisva yaha mora upāyā |saba para mohi barābari dāyā ||
tinha maṁha jo parihari mada māyā |bhajai mohi mana baca arū kāyā ||
Von einem Vater können viele Söhne stammen, jeder verschieden an Eigenschaften, Wesen und Lebensart: der eine ein Gelehrter, der andere ein entsagter Kenner; einer reich, einer heldenhaft, einer freigebig; einer weithin weise, ein anderer der Rechtschaffenheit zugetan—doch des Vaters Zuneigung ist allen gleich. Wenn aber ein Kind dem Vater in Wort, Geist und Tat ergeben ist und selbst im Traum keine andere Pflicht kennt, dann wird dieser Sohn dem Vater lieb wie sein eigenes Leben—auch wenn er sonst in allem unwissend wäre. So ist es mit allen Wesen, beweglichen und unbeweglichen, in den drei Welten—Göttern, Menschen und Dämonen: dieses ganze Universum ist Meine Schöpfung, und Mein Erbarmen ist allen gleich. Doch unter ihnen ist Mir besonders lieb, wer Hochmut und Verblendung ablegt und Mich mit Geist, Wort und Leib verehrt.
Doha 87(क), Soratha 87(ख)
पुरूष नपुंसक नारि वा जीव चराचर कोइ।सर्ब भाव भज कपट तजि मोहि परम प्रिय सोइ।।87(क)।।
सत्य कहउँ खग तोहि सुचि सेवक मम प्रानप्रिय।अस बिचारि भजु मोहि परिहरि आस भरोस सब।।87(ख)।।
puruṣa napuṃsaka nāri vā jīva carācara koi |sarba bhāva bhaja kapaṭa taji mohi parama priya soi ||87(k)||
satya kahauṁ khaga tohi suci sevaka mama prāṇa-priya |asa bicāri bhaju mohi parihari āsa bharosa saba ||87(kh)||
Sei es ein Mann, eine Frau oder von neutralem Geschlecht—jedes Wesen, beweglich oder unbeweglich—wer Mich mit ganzem Herzen verehrt und alle Falschheit abwirft, ist Mir überaus lieb. Ich sage dir die Wahrheit, o König der Vögel: der reine und aufrichtige Diener ist Mir lieb wie das Leben selbst. Darum bedenke dies und bete Mich an, indem du jede andere Hoffnung und Stütze aufgibst.
Chaupai 88.1-4
कबहूँ काल न ब्यापिहि तोही।सुमिरेसु भजेसु निरंतर मोही।।
प्रभु बचनामृत सुनि न अघाऊँ।तनु पुलकित मन अति हरषाऊँ।।
सो सुख जानइ मन अरु काना।नहिं रसना पहिं जाइ बखाना।।
प्रभु सोभा सुख जानहिं नयना।कहि किमि सकहिं तिन्हहि नहिं बयना।।
बहु बिधि मोहि प्रबोधि सुख देई।लगे करन सिसु कौतुक तेई।।
सजल नयन कछु मुख करि रूखा।चितइ मातु लागी अति भूखा।।
देखि मातु आतुर उठि धाई।कहि मृदु बचन लिए उर लाई।।
गोद राखि कराव पय पाना।रघुपति चरित ललित कर गाना।।
kabhū̃ kāla na byāpihi tohī |sumiresu bhajesu niraṃtara mohī ||
prabhu bacanāmṛta suni na aghāū̃ |tanu pulakita mana ati haraṣāū̃ ||
so sukha jānai mana aru kānā |nahiṁ rasanā pahiṁ jāi bakhānā ||
prabhu sobhā sukha jānahim̐ nayanā |kahi kimi sakahim̐ tinhahi nahiṁ bayanā ||
bahu bidhi mohi prabodhi sukha deī |lage karana sisu kautuka teī ||
sajala nayana kachu mukha kari rūkhā |citai mātu lāgī ati bhūkhā ||
dekhi mātu ātura uṭhi dhāī |kahi mṛdu bacana liye ura lāī ||
goda rākhi karāva paya pānā |raghupati carita lalita kari gānā ||
Die Zeit wird dich niemals überwältigen, solange du meiner gedenkst und mich unaufhörlich verehrst. Beim Hören des Nektars der Worte des Herrn wurde ich nie satt; mein Körper erzitterte und mein Geist frohlockte über die Maßen. Diese Seligkeit kennen nur der Geist und die Ohren; die Zunge kann sie nicht aussprechen, denn sie hat keinen Zugang dazu. Die Augen kennen die Seligkeit der Schönheit des Herrn, aber wie können sie davon erzählen, da sie keine Sprache haben? Nachdem er mich auf vielerlei Weise belehrt und mir Freude gegeben hatte, begann er wieder, die Streiche eines Kindes zu machen. Mit tränenden Augen und einem etwas verdrießlich gemachten Gesicht schaute er seine Mutter an, als wäre er sehr hungrig. Als seine Mutter ihn sah, stand sie eilends auf und lief zu ihm, und mit sanften Worten nahm sie ihn an ihre Brust. Sie setzte ihn auf ihren Schoß, ließ ihn trinken, und sang lieblich von den Taten des Herrn der Raghus.
Soratha 88(क)-(ख)
जेहि सुख लागि पुरारि असुभ बेष कृत सिव सुखद।अवधपुरी नर नारि तेहि सुख महुँ संतत मगन।।88(क)।।
सोइ सुख लवलेस जिन्ह बारक सपनेहुँ लहेउ।ते नहिं गनहिं खगेस ब्रह्मसुखहि सज्जन सुमति।।88(ख)।।
jehi sukha lāgi purāri asubha beṣa kṛta siva sukhada |avadhapurī nara nāri tehi sukha mahuṁ saṃtata magana ||88(k)||
soi sukha lava-lesa jinha bāraka sapanehū̃ laheu |te nahiṁ ganahiṁ khagesa brahmasukhahi sajjana sumati ||88(kh)||
Um jener Freude willen nahm Shiva, der Zerstörer von Tripura und Spender des Glücks, eine unschöne Gestalt an; in eben jener Freude sind die Männer und Frauen von Ayodhya stets versunken. O Herr der Vögel, jene weisen und guten Menschen, die auch nur im Traum ein Teilchen jener Freude gekostet haben, erachten selbst die Seligkeit Brahmas für nichts.
Chaupai 89.1-4
मैं पुनि अवध रहेउँ कछु काला।देखेउँ बालबिनोद रसाला।।
राम प्रसाद भगति बर पायउँ।प्रभु पद बंदि निजाश्रम आयउँ।।
तब ते मोहि न ब्यापी माया।जब ते रघुनायक अपनाया।।
यह सब गुप्त चरित मैं गावा।हरि मायाँ जिमि मोहि नचावा।।
निज अनुभव अब कहउँ खगेसा।बिनु हरि भजन न जाहि कलेसा।।
राम कृपा बिनु सुनु खगराई।जानि न जाइ राम प्रभुताई।।
जानें बिनु न होइ परतीती।बिनु परतीति होइ नहिं प्रीती।।
प्रीति बिना नहिं भगति दिढ़ाई।जिमि खगपति जल कै चिकनाई।।
maiṁ puni avadha raheuṁ kachu kālā |dekheuṁ bāla-binoda rasālā ||
rāma prasāda bhagati bara pāyauṁ |prabhu pada bandi nijāśrama āyauṁ ||
taba te mohi na byāpī māyā |jaba te raghunāyaka apanāyā ||
yaha saba gupta carita maiṁ gāvā |hari māyāṁ jimi mohi nacāvā ||
nija anubhava aba kahauṁ khagesā |binu hari bhajana na jāhi kalesā ||
rāma kṛpā binu sunu khagarāī |jāni na jāi rāma prabhutāī ||
jāneṁ binu na hoi paratītī |binu paratīti hoi nahiṁ prītī ||
prīti binā nahiṁ bhagati diṛhāī |jimi khagapati jala kai cikanāī ||
Auch ich verweilte einige Zeit in Ayodhyā und schaute die kindlichen, von Rasa erfüllten Spiele des Herrn. Durch Rāmas Gnade empfing ich die Gabe der Bhakti; vor den Füßen des Herrn mich verneigend, kehrte ich in meine Einsiedelei zurück. Von da an überwältigte mich Māyā nicht mehr – seit dem Augenblick, da der Herr der Raghu mich als Sein Eigen annahm. All diese verborgenen Fügungen habe ich besungen – wie Haris Māyā mich tanzen ließ. Nun spreche ich aus eigener Erfahrung, o König der Vögel: Ohne Verehrung Haris weicht das Leid nicht. Ohne Rāmas Gnade – höre, o König der Vögel – kann Rāmas Herrschaft nicht erkannt werden. Ohne Erkennen entsteht keine Gewissheit; ohne Gewissheit entsteht keine Liebe. Ohne Liebe hat Bhakti keine Festigkeit – wie, o Herr der Vögel, die Glätte des Wassers.
Soratha 89(क)-(ख)
बिनु गुर होइ कि ग्यान ग्यान कि होइ बिराग बिनु।गावहिं बेद पुरान सुख कि लहिअ हरि भगति बिनु।।89(क)।।
कोउ बिश्राम कि पाव तात सहज संतोष बिनु।चलै कि जल बिनु नाव कोटि जतन पचि पचि मरिअ।।89(ख)।।
binu guru hoi ki gyāna gyāna ki hoi birāga binu |gāvahiṁ beda purāna sukha ki lahi-a hari bhagati binu ||89(k)||
kou bisrāma ki pāva tāta sahaja saṃtoṣa binu |calai ki jala binu nāva koṭi jatana paci paci mari-a ||89(kh)||
Kann Erkenntnis ohne einen Guru entstehen? Und kann Leidenschaftslosigkeit ohne Erkenntnis entstehen? Die Veden und Puranas verkünden es: kann man Glückseligkeit erlangen ohne Hingabe an Hari? Kann jemand Ruhe finden, lieber Sohn, ohne natürliche Zufriedenheit? Kann ein Boot sich bewegen ohne Wasser, auch wenn man sich mit Millionen von Bemühungen zu Tode erschöpft?
Frequently Asked Questions
परम्परागत मान्यता: इस खण्ड का पाठ ‘माया-भ्रम’ का शमन, ‘परतीति’ की वृद्धि, और दास्य-भाव की दीढ़ता देता है। विशेषतः ‘अबिरल भगति’ की याचना (84) और ‘सेवक-प्रियता’ का सिद्धान्त (86-87) सुनना/पढ़ना साधक को निष्कपट भजन की ओर स्थिर करता है—यही इसका फल कहा जाता है।
सामान्य सत्संग-प्रयोग में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ नाम-जप को समपुट की भाँति जोड़ा जाता है; और भक्ति-वर-प्रसंग (84-85) में ‘सोइ निज भगति मोहि प्रभु देहु’ पंक्ति को भाव-स्मरण/आवृत्ति (मनसिक समपुट) के रूप में रखा जाता है। (स्थानीय परम्परा अनुसार भेद संभव।)
Ask anything about Prakarana 9 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
