Chaupai 207.1-5
सोपान-प्रवेश: ‘भक्ति का जन्म’ और ‘नाम-रूप’ में ब्रह्म की सहज सुलभता। बाललीला के माध्यम से जीव का चित्त कठोर तर्क-चतुराई छोड़कर प्रेम-सरलता (बालभाव) में उतरता है; यही मुक्तिसोपान का प्रथम स्थिर पायदान है—जहाँ निर्गुण-अगोचर प्रभु सगुण-शिशु बनकर साधक की दृष्टि को रस, विस्मय और शरणागति में शिक्षित करते हैं।
मुनि आगमन सुना जब राजा।मिलन गयऊ लै बिप्र समाजा।।
करि दंडवत मुनिहि सनमानी।निज आसन बैठारेन्हि आनी।।
चरन पखारि कीन्हि अति पूजा।मो सम आजु धन्य नहिं दूजा।।
बिबिध भाँति भोजन करवावा।मुनिवर हृदयँ हरष अति पावा।।
पुनि चरननि मेले सुत चारी।राम देखि मुनि देह बिसारी।।
भए मगन देखत मुख सोभा।जनु चकोर पूरन ससि लोभा।।
तब मन हरषि बचन कह राऊ।मुनि अस कृपा न कीन्हिहु काऊ।।
केहि कारन आगमन तुम्हारा।कहहु सो करत न लावउँ बारा।।
असुर समूह सतावहिं मोही।मै जाचन आयउँ नृप तोही।।
अनुज समेत देहु रघुनाथा।निसिचर बध मैं होब सनाथा।।
muni āgamana sunā jaba rājā |milana gayau lai bipra samājā ||
kari daṇḍavata munihi sanamānī |nija āsana baiṭhārenhi ānī ||
carana pakhāri kīnhi ati pūjā |mo sama āju dhanya nahi dūjā ||
bibidha bhā̃ti bhojana karavāvā |munivara hṛdayã haraṣa ati pāvā ||
puni caranani mele suta cārī |rāma dekhi muni deha bisārī ||
bhae magana dekhata mukha sobhā |janu cakora pūrana sasi lobhā ||
taba mana haraṣi bacana kaha rāū |muni asa kṛpā na kīnhihu kāū ||
kehi kārana āgamana tumhārā |kahahu so karata na lāvaũ bārā ||
asura samūha satāvahĩ mohī |mai jācana āyũ nṛpa tohī ||
anuja sameta dehu raghunāthā |nisicara badha maĩ hoba sanāthā ||
Als der König von der Ankunft des Weisen erfuhr, ging er ihm entgegen, begleitet von einer Versammlung von Brahmanen. Er warf sich in voller Niederwerfung nieder und ehrte den Weisen, führte ihn herein und ließ ihn auf seinem eigenen königlichen Sitz Platz nehmen. Er wusch die Füße des Weisen und erwies ihm überreiche Verehrung: 'Keiner ist gesegneter als ich an diesem Tage.' Er ließ Speisen vieler Art servieren, und der beste der Weisen empfand große Freude in seinem Herzen. Dann setzte der König seine vier Söhne zu den Füßen des Weisen, und als er Rama sah, vergaß der Weise alle Körperempfindung. Er stand entrückt und schaute auf die Pracht jenes Antlitzes, wie der Chakor, der sich nach dem Vollmond sehnt. Da sprach der König, erfreuten Herzens: 'O Weiser, solche Gunst hast du noch keinem erwiesen. Zu welchem Zweck ist euer Kommen? Sagt es mir, und ich will es keinen Augenblick verzögern zu tun.' 'Die Schar der Dämonen quält mich; daher bin ich zu dir gekommen, o König, um zu bitten. Gib mir Raghunatha mit seinen jüngeren Brüdern, dann werde ich Beistand haben bei der Erschlagung der Nachtwandelnden.'
Speaker
Narrator (Tulsidas’s narrative voice within the Yajnavalkya–Bharadwaja dialogue frame)
Listener
Bharadwaja (primary), with the wider Manas audience as secondary
Shanta (wonder-filled reverence) with undertones of Dasya (service through hospitality and obedience)
Vishvamitra arrives at Ayodhya; Dasharatha receives him with honours; the sage beholds Rama and requests that Rama (with Lakshmana) accompany him to protect the yajna and slay the demons.
Raj-dharma as humility before spiritual authority; hospitality (atithi-satkara) and prompt commitment to righteous action; governance is legitimized by reverence for tapasya and by readiness to protect society from adharma.
Vishvamitra’s absorption at Rama’s face presents Saguna form as the doorway into the Nirguna plenitude: the seer who knows the Absolute is nonetheless ‘captured’ by the manifest beauty, implying that form is not a limitation but a compassionate self-disclosure of Brahman.
Traditional Manas commentators read this passage as a model of maryādā in kingship: Dasharatha receives a Brahmarshi not merely with courtly etiquette but with dharmic humility—prostration, foot-washing, and offering his own seat. Vishvamitra’s ‘forgetting the body’ on beholding Rama is taken as a sign that the Divine manifests even in a child-form, compelling the realized seer into spontaneous absorption (a Saguna epiphany that hints at Nirguna fullness). The episode also sets up the ethical tension of royal duty: the king’s immediate vow ‘I will not delay’ meets the later pain of relinquishing Rama—thus dharma is shown as costly, not sentimental.
Chaupai: 16/16 mātrā pattern per line (four padas per stanza, with the characteristic end-rhyme and cadence)
Upama (chakor–full moon simile), Anuprasa (repetition of soft consonants in hospitality actions), Bhava-alankara (heightened reverential mood through ritual sequence: dandavat → asana → charan-pakhar → bhojan)
Vishishtadvaita-leaning Saguna theism: the Lord is personally manifest and knowable, yet infinite; jnana culminates in loving recognition of the Divine Person
Bilawal (commonly used for narrative chaupais in Manas-path; bright, regal, and suitable for sabha/prasanga recitation)
मुनि / आगमन / सुना / जब / राजा / मिलन / गयऊँ / लै / बिप्र / समाजा ॥
करि / दंडवत / मुनिहि / सनमानी / निज / आसन / बैठारेन्हि / आनी ॥
चरन / पखारि / कीन्हि / अति / पूजा / मो / सम / आजु / धन्य / नहिं / दूजा ॥
बिबिध / भाँति / भोजन / करवावा / मुनिवर / हृदयँ / हरष / अति / पावा ॥
पुनि / चरननि / मेले / सुत / चारी / राम / देखि / मुनि / देह / बिसारी ॥
भए / मगन / देखत / मुख / सोभा / जनु / चकोर / पूरन / ससि / लोभा ॥
तब / मन / हरषि / बचन / कह / राऊ / मुनि / अस / कृपा / न / कीन्हिहु / काऊ ॥
केहि / कारन / आगमन / तुम्हारा / कहहु / सो / करत / न / लावउँ / बारा ॥
असुर / समूह / सतावहिं / मोही / मै / जाचन / आयउँ / नृप / तोही ॥
अनुज / समेत / देहु / रघुनाथा / निसिचर / बध / मैं / होब / सनाथा ॥
राजा ब्राह्मणों के समाज को साथ लेकर मुनि से मिलने गए और दंडवत करके उन्हें सम्मान दिया। फिर उन्हें लाकर अपने ही आसन पर बैठाया, उनके चरण धोकर बड़ी पूजा की और कहा कि आज मेरे समान धन्य कोई दूसरा नहीं है। इसके बाद अनेक प्रकार का भोजन कराया, जिससे मुनि के हृदय में बहुत हर्ष हुआ।
राजा ने जब चारों पुत्रों को मुनि के चरणों में डाला, तब राम को देखकर मुनि अपनी देह की सुध भूल गए। वे राम के मुख की शोभा देखने में मग्न हो गए। तुलसीदास ने इसे चकोर की उपमा दी है, जो पूर्णिमा के चंद्रमा को लोभ से एकटक निहारता रहता है। इससे मुनि की तन्मयता और राम के सौंदर्य का आकर्षण प्रकट होता है।
राजा ने प्रसन्न होकर पूछा कि आपके आने का कारण क्या है, और कहा कि आप बताइए, उसे पूरा करने में मैं देर नहीं लगाऊँगा। मुनि ने उत्तर दिया कि असुरों के समूह उन्हें सताते हैं, इसीलिए वे राजा से याचना करने आए हैं। उन्होंने अनुज सहित रघुनाथ को माँगा और कहा कि निशाचरों का वध होने पर वे सनाथ, यानी सुरक्षित, हो जाएँगे।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.