Valmiki Ramayana 2.75.56 — Ayodhya Kanda, Sarga 75, Shloka 56

अयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः

Sarga 75: Bharata and Kausalya—Reproach, Oaths, and Reconciliation

Devanagari script

ब्राह्मणायोद्यतां पूजां विहन्तु कलुषेन्द्रियः।बालवत्सां च गां दोग्धु यस्यार्यो ऽनुमते गतः।।।।

Transliteration

brāhmaṇāya udyatāṃ pūjāṃ vihantu kaluṣendriyaḥ | bāla-vatsāṃ ca gāṃ dogdhu yasya āryo 'numate gataḥ ||

Translation

Möge derjenige—durch dessen Zustimmung mein edler Bruder verbannt wurde—die Schuld des Menschen mit befleckten Sinnen auf sich laden, der die für einen Brahmanen bereitete Pūjā zerstört und eine Kuh melkt, die ein Kalb hat.

Word by Word

• ब्राह्मणाय: to/for a brahmin
• ब्राह्मणाय: Sampradana (सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति, एकवचन; सम्प्रदान (dative)

• उद्यताम्: prepared/kept ready
• उद्यताम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: उद्यत (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (pūjām)

• पूजाम्: worship/offerings
• पूजाम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पूजा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• विहन्तु: may (he) obstruct/destroy
• विहन्तु: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि-हन् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• कलुषेन्द्रियः: one with tainted senses
• कलुषेन्द्रियः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कलुष + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि-समास (यस्य इन्द्रियाणि कलुषाणि); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• बालवत्साम्: having a young calf
• बालवत्साम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: बाल + वत्सा (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास; स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (gām)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय-सम्बन्धक (conjunction)

• गाम्: cow
• गाम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: गो (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• दोग्धु: to milk
• दोग्धु: Prayojana (प्रयोजन)
• Type: Verb
• Root: दुह् (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive), क्रियार्थक; उद्देश्य/प्रयोजन

• यस्य: whose
• यस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• आर्यः: the noble one
• आर्यः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आर्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अनुमते: with consent
• अनुमते: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अनुमति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• गतः: has gone/was exiled
• गतः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Context

May the one who counselled the exile of my esteemed brother acquire the sin in the same way a person with befouled senses disturbs the offerings of worship kept ready for a brahmin and milks the cow having a young calf acquires.

Characters & Entities

• Bharata
• Rama (ārya)
• Brahmin (brāhmaṇa)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes reverence toward sacred rites and restraint from exploitative taking; disrupting worship and exploiting a cow with a dependent calf symbolize callousness and moral pollution.

What is the narrative situation?

Bharata continues to stack analogies of wrongdoing, drawing from ritual ethics and pastoral norms to condemn the approval of exile.

Which character virtue is emphasized?

Bharata’s respect for sanctity (pūjā) and for non-exploitative conduct toward dependents and the vulnerable.