Valmiki Ramayana 2.74.20 — Ayodhya Kanda, Sarga 74, Shloka 20

भरतस्य कैकेयी-गर्हा तथा सुरभि-दृष्टान्तः

Bharata’s Reproach of Kaikeyi and the Surabhi Exemplum

Devanagari script

तां दृष्ट्वा शोकसन्तप्तां वज्रपाणिर्यशस्विनीम्।इन्द्रः प्राञ्जलिरुद्विग्न स्सुरराजोऽब्रवीद्वचः।।।।

Transliteration

tāṁ dṛṣṭvā śokasantaptāṁ vajrapāṇir yaśasvinīm | indraḥ prāñjalir udvignaḥ surarājo ’bravīd vacaḥ ||

Translation

Als Indra, der Donnerkeilträger und König der Götter, die ruhmreiche Surabhī (Kāmadhenu) vom Kummer verzehrt sah, stand er erschrocken mit gefalteten Händen da und sprach diese Worte.

Word by Word

• ताम्: her
• ताम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: √दृश् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive), अव्ययवत्

• शोकसन्तप्ताम्: consumed by grief
• शोकसन्तप्ताम्: Karma (कर्म/Object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: शोक-सन्तप्त (प्रातिपदिक; सन्तप्त = कृदन्त from √तप् with सम्-)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः तृतीया/षष्ठी-तत्पुरुषसदृशः (शोकेन सन्तप्ता); विशेषणम्

• वज्रपाणिः: the thunderbolt-wielder
• वज्रपाणिः: Karta (कर्ता/Subject-apposition)
• Type: Noun
• Root: वज्र-पाणि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहिः (वज्रः पाणौ यस्य) — epithet of Indra

• यशस्विनीम्: renowned
• यशस्विनीम्: Karma (कर्म/Object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: यशस्विन् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (qualifying ताम्/सुरभिम्)

• इन्द्रः: Indra
• इन्द्रः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• प्राञ्जलिः: with joined palms
• प्राञ्जलिः: Karta (कर्ता/Subject-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: प्राञ्जलि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (hands joined)

• उद्विग्नः: alarmed
• उद्विग्नः: Karta (कर्ता/Subject-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: उद्विग्न (कृदन्त-प्रातिपदिक; √विज्/√विग् with उद्-)
• Form: भूतकृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम्

• सुरराजः: king of the gods
• सुरराजः: Karta (कर्ता/Subject-apposition)
• Type: Noun
• Root: सुरराज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (सुराणां राजा)

• अब्रवीत्: said
• अब्रवीत्: Kriya (क्रिया/Main verb)
• Type: Verb
• Root: √ब्रू (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• वचः: words/speech
• वचः: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: वचस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Context

The king of the gods, Indra, wielder of thunderbolt, saw the renowned Kamadhenu consumed with grief. Alarmed, he said to her with palms joined in reverence:

Characters & Entities

• Indra
• Surabhi
• Kāmadhenu
• Vajra (thunderbolt)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Respect for suffering and the duty to inquire compassionately: even the powerful (Indra) responds with humility (folded hands) before grief.

What is the narrative situation?

A moral exemplum is introduced: Indra notices Surabhi/Kāmadhenu grieving and approaches her with reverence to learn the cause.

Which character virtue is emphasized?

Indra’s humility and empathetic vigilance—power is shown as accountable to dharma through compassion.