Prashna 4

Verse 4.1

अथ हैनं सौर्यायणि गार्ग्यः पप्रच्छ । भगवन्नेतस्मिन् पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिञ्जाग्रति कतर एष देवः स्वप्नान् पश्यति कस्यैतत् सुखं भवति कस्मिन्नु सर्वे सम्प्रतिष्टिता भवन्तीति ॥१॥

তারপর সৌর্যায়ণী গার্গ্য তাঁকে প্রশ্ন করলেন। হে ভগবান্, এই পুরুষের মধ্যে কোন কোন অংশ স্বপন করে? কোন কোন জাগ্রত থাকে? কোন দেবতা স্বপ্ন দেখেন? এই আনন্দ কার? কিসের মধ্যে এই সব প্রতিষ্ঠিত হয়?

Verse 4.2

तस्मै स होवाच । यथा गार्ग्य मरीचयोऽर्कस्यास्तं गच्छतः सर्वा एतस्मिंस्तेजोमण्डल एकीभवन्ति । ताः पुनः पुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं ह वै तत् सर्वं परे देवे मनस्येकीभवति तेन तर्ह्येष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न...

তিনি তাকে বললেন। হে গার্গ্য, যেমন সূর্য অস্ত গেলে তার কিরণসমূহ সেই তেজোমণ্ডলে একীভূত হয়, আবার উদিত হলে বিচ্ছিন্নভাবে বেরিয়ে আসে—তেমনই সমস্ত বস্তু পরম দেবতা মনে একীভূত হয়। সেইজন্য পুরুষ শোনে না, দেখে না, ঘ্রাণ করে না, স্বাদ গ্রহণ করে না, স্পর্শ করে না, কথা বলে না, গ্রহণ করে না, আনন্দ করে না, ত্যাগ করে না, চলে না—তারা বলে সে স্বপন করে।

Verse 4.3

प्राणा वा अग्र एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति । गार्हपत्यो ह वा एषोऽपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्गार्हपत्यात् प्रणीयते प्रणयनादाहवनीयः प्राणः ॥३॥

প্রাণগণই এই পুরীতে জাগ্রত থাকেন। অপান হলেন গার্হপত্য অগ্নি, ব্যান হলেন অন্বাহার্যপচন অগ্নি। গার্হপত্য থেকে যেমন আহবনীয় অগ্নি প্রজ্বলিত হয়, প্রাণ হলেন সেই আহবনীয় অগ্নি।

Verse 4.4

यदुच्छ्वासनिःश्वासावेतावाहुती समं नयतीति स समानः । मनो ह वाव यजमानः । इष्टफलमेवोदानः । स एनं यजमानमहरहर्ब्रह्म गमयति ॥४॥

যদুচ্ছ্বাসনিঃশ্বাসাবেতাবাহুতী সমং নযতীতি স সমানঃ । মনো হ বাব যজমানঃ । ইষ্টফলমেবোদানঃ । স এনং যজমানমহরহর্ব্রহ্ম গমযতি ॥

Verse 4.5

अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति । यद्दृष्टं दृष्टमनुपश्यति श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशदिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च सच्च...

অত্রৈষ দেবঃ স্বপ্নে মহিমানমনুভবতি । যদ্দৃষ্টং দৃষ্টমনুপশ্যতি শ্রুতং শ্রুতমেবার্থমনুশৃণোতি দেশদিগন্তরৈশ্চ প্রত্যনুভূতং পুনঃ পুনঃ প্রত্যনুভবতি দৃষ্টং চাদৃষ্টং চ শ্রুতং চাশ্রুতং চানুভূতং চাননুভূতং চ সচ্চাসচ্চ সর্বং পশ্যতি সর্বঃ পশ্যতি ॥

Verse 4.6

स यदा तेजसाऽभिभूतो भवति । अत्रैष देवः स्वप्नान्न पश्यत्यथ यदैतस्मिञ्शरीर एतत्सुखं भवति ॥६॥

স যদা তেজসাঽভিভূতো ভবতি । অত্রৈষ দেবঃ স্বপ্নান্ন পশ্যত্যথ যদৈতস্মিঞ্শরীর এতত্সুখং ভবতি ॥

Verse 4.7

स यथा सोम्य वयांसि वसोवृक्षं सम्प्रतिष्ठन्ते । एवं ह वै तत् सर्वं पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥७॥

হে প্রিয় বৎস! যেরূপ পক্ষীরা বৃক্ষে বিশ্রামের জন্য আশ্রয় নেয়, সেরূপ নিশ্চয়ই এই সমস্ত পরমাত্মায় প্রতিষ্ঠিত।

Verse 4.8

पृथिवी च पृथिवीमात्रा चापश्चापोमात्रा च तेजश्च तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाकाशश्चाकाशमात्रा च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च घ्राणं च घ्रातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्वक्च स्पर्शयित...

পৃথিবী ও পৃথিবীর মাত্রা-আশ্রয়; জল ও জলের মাত্রা-আশ্রয়; অগ্নি/তেজ ও তেজের মাত্রা-আশ্রয়; বায়ু ও বায়ুর মাত্রা-আশ্রয়; আকাশ ও আকাশের মাত্রা-আশ্রয়; চক্ষু ও দর্শনীয়; কর্ণ ও শ্রবণীয়; ঘ্রাণ ও ঘ্রাতব্য; রসনা ও আস্বাদ্য; ত্বক ও স্পর্শ্য; বাক্ ও বক্তব্য; হস্তদ্বয় ও গ্রাহ্য; উপস্থ ও আনন্দ্য; পায়ু ও বিসর্জ্য; পদদ্বয় ও গন্তব্য; মন ও চিন্ত্য; বুদ্ধি ও বোধব্য; অহংকার ও ‘আমি’ বলে গ্রহণীয়; চিত্ত ও চেতনীয়; জ্যোতি ও দীপ্তিযোগ্য; এবং প্রাণ ও ধারণীয়।

Verse 4.9

एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः । स परेऽक्षर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥९॥

এইই দ্রষ্টা, স্পর্শকর্তা, শ্রোতা, ঘ্রাতা, রসয়িতা, মন্তা, বোদ্ধা, কর্তা—বিজ্ঞানাত্মা পুরুষ। সে অক্ষর পরমাত্মায় প্রতিষ্ঠিত।

Verse 4.10

परमेवाक्षरं प्रतिपद्यते स यो ह वै तदच्छायमशरीरमलोहितं शुभ्रमक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य । स सर्वज्ञः सर्वो भवति । तदेष श्लोकः ॥१०॥

পরম অক্ষরকে প্রাপ্ত হন। হে বৎস! যিনি সেই ছায়াহীন, দেহহীন, রক্তহীন, নির্মল, অক্ষরকে জানেন—তিনি সর্বজ্ঞ ও সর্ব হন। এই শ্লোক।

Verse 4.11

विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वैः प्राणा भूतानि सम्प्रतिष्ठन्ति यत्र तदक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य स सर्वज्ञः सर्वमेवाविवेशेति ॥११॥

বিজ্ঞানাত্মা, সকল দেব, প্রাণ ও ভূতসহ যে অক্ষরকে জানে, সেখানে প্রতিষ্ঠিত হয়। হে প্রিয়! যিনি এইরূপে জানেন, তিনিই সর্বজ্ঞ; তিনি সর্বত্র প্রবেশ করেছেন।