Mokṣopāya: Bhakti-rooted Jñāna and the Aṣṭāṅga Yoga of Viṣṇu-Meditation
নারদ সনককে জিজ্ঞাসা করেন—জীব যখন অবিরত কর্ম করে ও ফল ভোগ করে, তখন সংসার-পাশ কীভাবে ছিন্ন হবে। সনক নারদের পবিত্রতা প্রশংসা করে বিষ্ণু/নারায়ণকে সৃষ্টিকর্তা-স্থিতিকারী-সংহারক ও মোক্ষদাতা বলেন—ভক্তি, শরণাগতি ও দিব্যরূপ-উপাসনার দ্বারা যেমন, তেমনি তত্ত্বতঃ অদ্বৈত স্বপ্রকাশ ব্রহ্মরূপেও। পরে নারদ যোগসিদ্ধি কীভাবে হয় জানতে চান। সনক বলেন—মুক্তি জ্ঞান দ্বারা, কিন্তু জ্ঞানের মূল ভক্তি; দান, যজ্ঞ, তীর্থাদি পুণ্যকর্মে ভক্তি জন্মায়। যোগ দ্বিবিধ—কর্মযোগ ও জ্ঞানযোগ; জ্ঞানযোগের ভিত্তি শুদ্ধ কর্ম, কেশবের প্রতিমা-উপাসনা ও অহিংসা-নির্ভর নীতিতে বিশেষ জোর। পাপ ক্ষয় হলে নিত্য-অনিত্য বিবেক থেকে বৈরাগ্য ও মুমুক্ষুত্ব জাগে। এরপর পর/অপর আত্মা, ক্ষেত্র-ক্ষেত্রজ্ঞ, মায়া ও শব্দ-ব্রহ্ম (মহাবাক্য) মুক্তিদায়ক বোধের সহায়ক বলে ব্যাখ্যা। শেষে অষ্টাঙ্গ যোগ—যম, নিয়ম, আসন, প্রাণায়াম (নাড়ী ও চতুর্বিধ শ্বাস), প্রত্যাহার, ধারণা, ধ্যান, সমাধি—বিস্তারিতভাবে বলে বিষ্ণুরূপ ধ্যান ও প্রণব ‘ওঁ’ চিন্তনকে পরম সাধনা বলা হয়েছে।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं यत्पृष्टं विदुषा त्वया । संसारपाशबद्धानां दुःखानि सुबहूनि च ॥ १ ॥
নারদ বললেন—হে ভগবন! হে বিদ্বান, আপনার কাছে যা জিজ্ঞাসিত হয়েছিল, তা সবই আপনি ব্যাখ্যা করেছেন; সংসার-পাশে আবদ্ধদের বহু দুঃখও বলেছেন।
Verse 2
अस्य संसारपाशस्य च्छेदकः कतमः स्मृतः । येनोपायेन मोक्षः स्यात्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ २ ॥
এই সংসার-পাশের ছেদক কোনটি স্মৃতিতে বলা হয়েছে? যে উপায়ে মোক্ষ হয়, তা আমাকে বলুন, হে তপোধন।
Verse 3
प्राणिभिः कर्मजालानि क्रियंते प्रत्यहं भृशम् । भुज्यंते च मुनिश्रेष्ठ तेषां नाशः कथं भवेत् ॥ ३ ॥
প্রাণীরা প্রতিদিন ঘন কর্মজাল রচনা করে এবং তার ফলও ভোগ করে। হে মুনিশ্রেষ্ঠ, তবে সেই কর্মসঞ্চয়ের ক্ষয় কীভাবে কখনও হবে?
Verse 4
कर्मणा देहमाप्नोति देही कामेन बध्यते । कामाल्लोभाभिभूतः स्याल्लोभात्क्रोधपरायणाः ॥ ४ ॥
কর্মের দ্বারা দেহী দেহ লাভ করে, আর কামনা দ্বারা সে বাঁধা পড়ে। কামনা থেকে লোভ গ্রাস করে, আর লোভ থেকে সে ক্রোধে পরায়ণ হয়।
Verse 5
क्रोधाञ्च धर्मनाशः स्याद्धर्मनाशान्मतिभ्रमः । प्रनष्टबुद्धिर्मनुजः पुनः पापं करोति च ॥ ५ ॥
ক্রোধ থেকে ধর্ম নষ্ট হয়, ধর্মনাশ থেকে বুদ্ধিভ্রম জন্মায়। যার বুদ্ধি লুপ্ত হয়, সে মানুষ আবার পাপ করে।
Verse 6
तस्माद्देहं पापमूलं पापकर्मरतं तथा । यथा देहभ्रमत्यक्त्वा मोक्षभाक्स्यात्तथा वद ॥ ६ ॥
অতএব বলুন, কীভাবে দেহ-অভিমানজনিত ভ্রম ত্যাগ করা যায়—যে দেহ পাপের মূল এবং পাপকর্মে আসক্ত—এবং কীভাবে মোক্ষের ভাগী হওয়া যায়।
Verse 7
सनक उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ मतिस्ते विमलोर्जिता । यस्मात्संसारदुःखान्नो मोक्षोपायमभीप्ससि ॥ ७ ॥
সনক বললেন—সাধু, সাধু, হে মহাপ্রাজ্ঞ! তোমার বুদ্ধি নির্মল ও দৃঢ়, কারণ তুমি আমাদের কাছে সংসার-দুঃখ থেকে মুক্তির উপায় কামনা করছ।
Verse 8
यस्याज्ञया जगत्सर्वं ब्रह्म्ना सृजति सुव्रत । हरिश्च पालको रुद्रो नाशकः स हि मोक्षदः ॥ ८ ॥
হে সুব্রত! যাঁর আদেশে ব্রহ্মা সমগ্র জগত সৃষ্টি করেন, হরি তা পালন করেন এবং রুদ্র সংহার করেন—সেই পরম প্রভুই মোক্ষদাতা।
Verse 9
अहमादिविशेषांता जातायस्य प्रभावतगः । तं विद्यान्मोक्षदं विष्णुं नारायणमनामयम् ॥ ९ ॥
যাঁর শক্তিতে ‘আমি’ বোধ থেকে শুরু করে সূক্ষ্মতম ভেদ পর্যন্ত সকল বিশেষতা উদ্ভূত হয়েছে—তাঁকেই মোক্ষদাতা বিষ্ণু, অনাময় নারায়ণ বলে জানো।
Verse 10
यस्याभिन्नमिदं सर्वं यच्चेंगद्यञ्च नेंगति । तमुग्रमजरं देवं ध्यात्वा दुःखात्प्रमुच्यते ॥ १० ॥
যাঁর কাছে এই সমগ্র জগৎ অভিন্ন—যা চলে এবং যা চলে না—সেই উগ্র, অজর দেবকে ধ্যান করলে মানুষ দুঃখ থেকে মুক্ত হয়।
Verse 11
अविकारमजं शुद्धं स्वप्रकाशं निरंजनम् । ज्ञानरुपं सदानंदं प्राहुर्वैमोक्षसाधनम् ॥ ११ ॥
অবিকার, অজ, শুদ্ধ, স্বপ্রকাশ, নিরঞ্জন—যাঁর স্বরূপ জ্ঞান ও সদানন্দ—সেই তত্ত্বকেই তাঁরা মোক্ষের সত্য সাধন বলেন।
Verse 12
यस्यावताररुपाणि ब्रह्माद्या देवतागणाः । समर्चयंति तं विद्याच्छाश्वतस्थानदं हरिम् ॥ १२ ॥
যাঁর অবতাররূপসমূহকে ব্রহ্মা প্রভৃতি দেবগণও বিধিপূর্বক পূজা করেন—সেই হরিকেই শাশ্বত ধামদাতা বলে জানো।
Verse 13
जितप्राणा जिताहाराः सदा ध्यानपरायणाः । हृदि पश्यंति यं सत्यं तं जामीहि सुखावहम् ॥ १३ ॥
যাঁরা প্রাণজয়ী, আহারসংযমী এবং সদা ধ্যানপরায়ণ, তাঁরা হৃদয়ে যে সত্যকে দর্শন করেন—সেই তত্ত্বকেই সুখদায়ক বলে জানো।
Verse 14
निर्गुणोऽपि गुणाधारो लोकानुग्रहरुपधृक् । आकाशमध्यगः पूर्णस्तं प्राहुर्मोक्षदं नृणाम् ॥ १४ ॥
তিনি নির্গুণ হয়েও সকল গুণের আধার; লোকের অনুগ্রহার্থে রূপ ধারণ করেন; আকাশমধ্যস্থিত, সর্বব্যাপী ও পূর্ণ—তাঁকেই মানুষদের মোক্ষদাতা বলা হয়।
Verse 15
अध्यक्षः सर्वकार्याणां देहिनो हृदये स्थितः । अनूपमोऽखिलाधारस्तां देवं शरणं व्रजेत् ॥ १५ ॥
সকল কর্মের অধিষ্ঠাতা সেই পরমেশ্বর দেহধারীর হৃদয়ে অবস্থান করেন। অনুপম ও সর্বাধার—সেই দেবের শরণ গ্রহণ করা উচিত।
Verse 16
सर्वं संगृह्य कल्पांते शेते यस्तु जले स्वयम् । तं प्राहुर्मोक्षदं विष्णुं मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥ १६ ॥
কল্পান্তে যিনি সবকিছু নিজের মধ্যে সংহৃত করে স্বয়ং জলে শয়ন করেন—তত্ত্বদর্শী মুনিগণ তাঁকেই মোক্ষদাতা বিষ্ণু বলেন।
Verse 17
वेदार्थविद्भिः कर्मज्ञैरिज्यते विविधैर्मखैः । स एव कर्मफलदो मोक्षदोऽकामकर्मणाम् ॥ १७ ॥
বেদার্থবিদ ও কর্মকুশলরা নানা যজ্ঞে তাঁরই পূজা করেন। তিনিই কর্মফলদাতা, আর নিষ্কাম কর্মকারীদের মোক্ষদাতাও তিনিই।
Verse 18
हव्यकव्यादिदानेषु देवतापितृरूपधृक् । भुंक्ते य ईश्वरोऽव्यक्तस्तं प्राहुर्मोक्षदं प्रभुम् ॥ १८ ॥
হব্য‑কব্য প্রভৃতি দানে যিনি দেবতা ও পিতৃরূপ ধারণ করে সেই নিবেদন গ্রহণ করেন—সেই অব্যক্ত ঈশ্বর প্রভুই মোক্ষদাতা সর্বাধিপতি বলে ঘোষিত।
Verse 19
ध्यातः प्रणमितो वापि पूजितो वापि भक्तितः । ददाति शाश्वतं स्थानं तं दयालुं समर्चयेत् ॥ १९ ॥
শুধু ধ্যান করা হোক, প্রণাম করা হোক, কিংবা ভক্তিভরে পূজা—তিনি শাশ্বত ধাম দান করেন; অতএব সেই দয়ালু প্রভুর যথাবিধি আরাধনা করা উচিত।
Verse 20
आधारः सर्वभूतानांमेको यः पुरुषः परः । जरामरणनिर्मुक्तो मोक्षदः सोऽव्ययो हरिः ॥ २० ॥
হরিই সেই পরম পুরুষ—অদ্বিতীয়—যিনি সকল জীবের আশ্রয়; জরা‑মৃত্যু থেকে মুক্ত, অব্যয়, এবং মোক্ষদাতা।
Verse 21
संपूज्य यस्य पादाब्जं देहिनोऽपि मुनीश्वर । अमृतत्वं भजंत्याशु तं विदुः पुरुषोत्तमम् ॥ २१ ॥
হে মুনীশ্বর! যাঁর পদ্মচরণ যথাবিধি পূজা করলে দেহধারীরাও শীঘ্রই অমৃতত্ব লাভ করে—তাঁকেই পুরুষোত্তম বলে জানে।
Verse 22
आनन्दमजरं ब्रह्म परं ज्योतिः सनातनम् । परात्परतरं यञ्च तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ २२ ॥
যা আনন্দময়, অজ ব্রহ্ম; যা সনাতন পরম জ্যোতি; এবং যা পরাত্পরেরও অতীত—সেটাই বিষ্ণুর পরম পদ, পরম ধাম।
Verse 23
अद्वयं निगुणं नित्यमद्वितीयमनौपमम् । परिपूर्णं ज्ञानमयं विदुर्मोक्षप्रताधकम् ॥ २३ ॥
জ্ঞানীরা সেই পরম তত্ত্বকে অদ্বয়, গুণাতীত, নিত্য, দ্বিতীয়হীন ও অতুলনীয় বলে জানেন—তিনি পরিপূর্ণ, চৈতন্যময় এবং মোক্ষদাতা।
Verse 24
एवंभूतं परं वस्तु योगमार्गविधानतः । य उपास्ते सदा योगी स याति परमं पदम् ॥ २४ ॥
যোগমার্গের বিধান অনুসারে যে যোগী এমন পরম তত্ত্বের সদা উপাসনা/ধ্যান করে, সে পরম পদে গমন করে।
Verse 25
परसर्वसंगपरित्यागी शमादिगुणसंयुतः । कामर्द्यैवर्जितोयोगी लभते परमं पदम् ॥ २५ ॥
যে যোগী সর্বপ্রকার আসক্তি ত্যাগ করে, শমাদি গুণে বিভূষিত এবং কামনা ও আলস্যবর্জিত—সে পরম পদ লাভ করে।
Verse 26
नारद उवाच । कर्मणा केन योगस्य सिद्धिर्भवति योगिनाम् । तदुपायं यथातत्त्वं ब्रूहि मे वदतां वर ॥ २६ ॥
নারদ বললেন—যোগীদের যোগসিদ্ধি কোন প্রকার কর্ম দ্বারা হয়? হে বাক্যশ্রেষ্ঠ, তার উপায় যথাতত্ত্ব আমাকে বলুন।
Verse 27
सनक उवाच । ज्ञानलभ्यं परं मोक्षं प्राहुस्तत्त्वार्थचिंतकाः । यज्ज्ञानं भक्तिमूलं च भक्तिः कर्मवतां तथा ॥ २७ ॥
সনক বললেন—তত্ত্বার্থচিন্তকেরা বলেন, পরম মোক্ষ জ্ঞানে লাভ্য; কিন্তু সেই জ্ঞানও ভক্তিমূল, আর কর্মে প্রবৃত্তদের জন্যও ভক্তিই সাধন।
Verse 28
दानानि यज्ञा विविधास्तीर्थयात्रादयः कृताः । येन जन्मसहस्त्रेषु तस्य भक्तिर्भवेद्धरौ ॥ २८ ॥
যাঁর পুণ্যে সহস্র জন্মে দান, নানাবিধ যজ্ঞ, তীর্থযাত্রা প্রভৃতি সকলই সম্পন্ন হয়েছে, তাঁরই অন্তরে শ্রীহরির প্রতি ভক্তি উদিত হয়।
Verse 29
अक्षयः परमो धर्मो भक्तिलेशेन जायते । श्रद्धया परया चैव सर्वं पापं प्रणश्यति ॥ २९ ॥
ভক্তির অতি সামান্য লেশ থেকেও অক্ষয় পরম ধর্ম জন্মায়; আর পরম শ্রদ্ধায় সমস্ত পাপ সম্পূর্ণরূপে বিনষ্ট হয়।
Verse 30
सर्वपापेषु नष्टेषु बुद्धिर्भवति निर्मला । सैव बुद्धिः समाख्याता ज्ञानशब्देन सूरिभिः ॥ ३० ॥
যখন সমস্ত পাপ বিনষ্ট হয়, তখন বুদ্ধি নির্মল হয়; সেই নির্মল বুদ্ধিকেই মুনিজন ‘জ্ঞান’ নামে অভিহিত করেন।
Verse 31
ज्ञानं च मोक्षदं प्राहुस्तज्ज्ञानं योगिनां भवेत् । योगस्तु द्विविधः प्रोक्तः कर्मज्ञानप्रभेदतः ॥ ३१ ॥
তাঁরা বলেন, জ্ঞান মোক্ষদায়ক; আর সেই জ্ঞান যোগীদের মধ্যে প্রতিষ্ঠিত হয়। যোগ দুই প্রকার—কর্মযোগ ও জ্ঞানযোগ—এই ভেদে কথিত।
Verse 32
क्रियायोगं विना नॄणां ज्ञानयोगो न सिध्यति । क्रियायोगरतस्तस्माच्छ्रद्धया हरिमर्चयेत् ॥ ३२ ॥
মানুষের পক্ষে ক্রিয়াযোগ ব্যতীত জ্ঞানযোগ সিদ্ধ হয় না। অতএব ক্রিয়াযোগে রত হয়ে পরম শ্রদ্ধায় শ্রীহরির অর্চনা করা উচিত।
Verse 33
द्विजभूम्यग्निसूर्याम्बुधातुहृञ्चित्रसंज्ञिताः । प्रतिमाः केशवस्यैता पूज्य एतासु भक्तितः ॥ ३३ ॥
কেশবের প্রতিমাগুলি ‘দ্বিজ, ভূমি, অগ্নি, সূর্য, অম্বু, ধাতু, হৃত্ ও চিত্র’ নামে প্রসিদ্ধ। এই সকল রূপে তাঁকে ভক্তিভরে পূজা করা উচিত।
Verse 34
कर्मणा मनसा वाचा परिपीडापराङ्मुखः । तस्मात्सर्वगतं विष्णुं पूजयेद्भक्तिसंयुतः ॥ ३४ ॥
কর্মে, মনে ও বাক্যে পরকে পীড়া দেওয়া থেকে বিমুখ হয়ে, অতএব সর্বব্যাপী বিষ্ণুকে ভক্তিসহ পূজা করা উচিত।
Verse 35
अहिंसा सत्यमक्रोधो ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अनीर्ष्या च दया चैव योगयोरूभयोः समाः ॥ ३५ ॥
অহিংসা, সত্য, অক্রোধ, ব্রহ্মচর্য, অপরিগ্রহ, ঈর্ষাহীনতা ও দয়া—এই গুণগুলি যোগের উভয় পথেই সমভাবে আবশ্যক।
Verse 36
चराचरात्मकं विश्वं विष्णुरेव सनातनः । इति निश्चित्य मनसा योगद्वितयमभ्यसेत् ॥ ३६ ॥
মনে দৃঢ়ভাবে স্থির করে যে চল ও অচল সমগ্র বিশ্বই সনাতন বিষ্ণু, তখন যোগের দ্বিবিধ সাধনা অনুশীলন করা উচিত।
Verse 37
आत्मवत्सर्वभूतानि ये मन्यंते मनीषिणः । ते जानंति परं भावं देवदेवस्य चक्रिणः ॥ ३७ ॥
যে জ্ঞানীরা সকল জীবকে নিজের আত্মার মতো মনে করেন, তাঁরাই দেবদেব চক্রধারী বিষ্ণুর পরম স্বভাবকে জানেন।
Verse 38
यदि क्रोधादिदुष्टात्मा पूजाध्यानपरो भवेत् । न तस्य तुष्यते विष्णुर्यतो धर्मपतिः स्मृतः ॥ ३८ ॥
যদি ক্রোধ প্রভৃতি দোষে অন্তঃকরণ কলুষিত হয়, তবু কেউ পূজা ও ধ্যানে নিবিষ্ট থাকলেও বিষ্ণু তার প্রতি প্রসন্ন হন না; কারণ তিনি ধর্মের অধিপতি বলে স্মৃত।
Verse 39
यदि कामादिदुष्टात्मा देव पूजापरो भवेत् । दंभाचारः स विज्ञेयः सर्वपातकिभिः समः ॥ ३९ ॥
যদি কাম প্রভৃতি দোষে অন্তঃকরণ দুষিত ব্যক্তি দেবপূজায় পরায়ণ হয়, তবে তাকে দম্ভাচারী বলে জানতে হবে; তার আচরণ সকল পাপীদের সমান।
Verse 40
तपः पूजाध्यानपरोयस्त्वसूयारतो भवेत् । तत्तपः सा च पूजा च तद्ध्यानं हि निरर्थकम् ॥ ४० ॥
যে তপ, পূজা ও ধ্যানে পরায়ণ হয়েও যদি অসূয়া—দোষদর্শন ও বিদ্বেষে—আসক্ত হয়, তবে সেই তপ, সেই পূজা এবং সেই ধ্যানই নিশ্চয়ই অর্থহীন হয়ে যায়।
Verse 41
तस्मात्सर्वात्मकं विष्णुं शमादिगुणतत्परः । मुक्तयर्थमर्चयेत्सम्यक् क्रियायोगपरो नरः ॥ ४१ ॥
অতএব শম প্রভৃতি গুণে নিবিষ্ট এবং ক্রিয়াযোগে নিষ্ঠ ব্যক্তি, মুক্তির জন্য সর্বাত্মা বিষ্ণুর যথাবিধি সম্যক্ অর্চনা করুক।
Verse 42
कर्मणा मनसा वाचा सर्वलोकहिते रतः । समर्चयति देवेशं क्रियायोगः स उच्यते ॥ ४२ ॥
যে ব্যক্তি কর্মে, মনে ও বাক্যে সর্বলোকের হিতে রত থেকে দেবেশের সম্যক্ অর্চনা করে, তাকেই ক্রিয়াযোগ বলা হয়।
Verse 43
नारायणं जगद्योनिं सर्वांतयर्यामिणं हरिम् । स्तोत्राद्यैः स्तौति यो विष्णुं कर्मयोगी स उच्यते ॥ ४३ ॥
যে নারায়ণ—জগৎ-যোনি, সর্বান্তর্যামী হরি—বিষ্ণুকে স্তোত্রাদি দ্বারা স্তব করে, সে-ই কর্মযোগী বলে কথিত।
Verse 44
उपवासादिभिश्चैव पुराणश्रवणादिभिः । पुष्पाद्यैश्चार्चनं विष्णोः क्रियायोग उदाहृतः ॥ ४४ ॥
উপবাসাদি ব্রত, পুরাণ-শ্রবণাদি সাধনা, এবং পুষ্পাদি দ্বারা বিষ্ণুর অর্চনা—এটাই ক্রিয়াযোগ বলে ঘোষিত।
Verse 45
एवं भक्तिमतां विष्णौ क्रियायोगरतात्मनाम् । सर्वपापानि नश्यंति पूर्वजन्मार्जितानि वै ॥ ४५ ॥
এভাবে বিষ্ণুভক্ত ও ক্রিয়াযোগে রতচিত্ত সাধকদের পূর্বজন্মার্জিতসহ সকল পাপই বিনষ্ট হয়।
Verse 46
पापक्षयाच्छुद्वमतिर्वांछति ज्ञानमुत्तमम् । ज्ञानं हि मोक्षदं ज्ञेयं तदुपायं वदामि ते ॥ ४६ ॥
পাপক্ষয়ে বুদ্ধি শুদ্ধ হয় এবং পরম জ্ঞানের আকাঙ্ক্ষা জাগে। জ্ঞানই মোক্ষদায়ক—তার উপায় আমি তোমাকে বলছি।
Verse 47
चराचरात्मके लोके नित्यं चानित्यमेव च । सम्यग् विचारयेद्धीमान्सद्भिः शास्त्रार्थकोविदैः ॥ ४७ ॥
চর-অচরাত্মক এই জগতে কী নিত্য আর কী অনিত্য—এ বিষয়ে বুদ্ধিমানকে শাস্ত্রার্থে কুশলী সৎজনদের সঙ্গে সম্যক্ বিচার করা উচিত।
Verse 48
अनित्यास्तु पदार्था वै नित्यमेको हरिः स्मृतः । अनित्यानि परित्यज्य नित्यमेव समाश्रयेत् ॥ ४८ ॥
সমস্ত বস্তুই অনিত্য; কেবল হরিই নিত্য বলে স্মৃত। অতএব অনিত্য ত্যাগ করে নিত্য প্রভুরই শরণ গ্রহণ করা উচিত।
Verse 49
इहामुत्र च भोगेषु विरक्तश्च तथा भवेत् । अविरक्तो भवेद्यस्तु स संसारे प्रवर्तते ॥ ४९ ॥
ইহলোক ও পরলোকের ভোগে বৈরাগী হওয়া উচিত। যে বৈরাগ্যহীন থাকে, সে-ই সংসারে প্রবৃত্ত হয়ে ঘুরে বেড়ায়।
Verse 50
अनित्येषु पदार्थेषु यस्तु रागी भवेन्नरः । तस्य संसारविच्छित्तिः कदाचिन्नैव जायते ॥ ५० ॥
যে মানুষ অনিত্য বস্তুতে আসক্ত হয়, তার সংসার-বিচ্ছেদ কখনওই জন্মায় না।
Verse 51
शमादिगुणसंपन्नो मुमुक्षुर्ज्ञानमभ्यसेत् । शमादिगुणहीनस्य ज्ञानं नैव च सिध्यति ॥ ५१ ॥
শম প্রভৃতি গুণে সম্পন্ন মুক্তিকামীকে জ্ঞানচর্চা করতে হবে; শমাদি গুণহীন ব্যক্তির জ্ঞান কখনও সিদ্ধ হয় না।
Verse 52
रागद्वेषविहीनो यः शमादिगुणसंयुतः । हरिध्यानपरो नित्यं मुमुक्षुरभिधीयते ॥ ५२ ॥
যে রাগ-দ্বেষশূন্য, শমাদি গুণে যুক্ত এবং সদা হরিধ্যানে নিবিষ্ট—তাকেই মুমুক্ষু বলা হয়।
Verse 53
चतुर्भिः साधनैरेभिर्विशुद्धमतिरुच्यते । सर्वगं भावयेद्विष्णुं सर्वभूतदयापरः ॥ ५३ ॥
এই চার সাধনে বুদ্ধি বিশুদ্ধ হয় বলে বলা হয়। সকল জীবের প্রতি দয়ায় নিবিষ্ট হয়ে সর্বব্যাপী ভগবান বিষ্ণুকে সদা ভাবনা করো॥ ৫৩ ॥
Verse 54
क्षराक्षरात्मकं विश्वं व्याप्य नारायणः स्थितः । इति जानाति यो विप्रतज्ज्ञानं योगजं विदुः ॥ ५४ ॥
হে বিপ্র! যে জানে—ক্ষর ও অক্ষর স্বরূপ এই সমগ্র বিশ্বে ব্যাপ্ত হয়ে নারায়ণই অধিষ্ঠিত আছেন—তার সেই বোধকে জ্ঞানীরা যোগজ জ্ঞান বলেন॥ ৫৪ ॥
Verse 55
योगोपायमतो वक्ष्ये संसारविनिवर्त्तकम् । योगो ज्ञानं विशुद्धं स्यात्तज्ज्ञानं मोक्षदं विदुः ॥ ५५ ॥
অতএব আমি সেই যোগোপায় বলছি, যা সংসার-পরিভ্রমণ থেকে ফিরিয়ে দেয়। যোগই বিশুদ্ধ জ্ঞান; আর সেই জ্ঞানকে জ্ঞানীরা মোক্ষদায়ক বলেন॥ ৫৫ ॥
Verse 56
आत्मानं द्विविधं प्राहुः परापरविभेदतः । द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये इति चाथर्वर्णी श्रुतिः ॥ ५६ ॥
আত্মাকে পর ও অপর ভেদে দুই প্রকার বলা হয়। আর আথর্বণী শ্রুতিও বলে—দুই ব্রহ্ম জ্ঞেয়॥ ৫৬ ॥
Verse 57
परस्तु निर्गुणः प्रोक्तो ह्यहंकारयुतोऽपरः । तयोरभेदविज्ञानं योग इत्यभिधीयते ॥ ५७ ॥
পর (আত্মা) নির্গুণ বলা হয়েছে, আর অপর (আত্মা) অহংকারযুক্ত। এ দুয়ের অভেদ-জ্ঞানকেই ‘যোগ’ বলা হয়॥ ৫৭ ॥
Verse 58
पंचभूतात्मके देहे यः साक्षी हृदये स्थितः । अपरः प्रोच्यते सद्भिः परमात्मा परः स्मृतः ॥ ५८ ॥
পঞ্চভূত-গঠিত এই দেহে হৃদয়ে যিনি সাক্ষী হয়ে অবস্থান করেন, জ্ঞানীরা তাঁকে ‘অপর’ বলেন; আর পরমাত্মাকে ‘পর’ পরমাত্মা রূপে স্মরণ করেন।
Verse 59
शरीरं क्षेव्रमित्याहुस्तत्स्थः क्षेत्रज्ञ उच्यते । अव्यक्तः परमः शुद्धः परिपूर्ण उदाहृतः ॥ ५९ ॥
শরীরকে ‘ক্ষেত্র’ বলা হয়, আর তাতে অবস্থানকারীকে ‘ক্ষেত্রজ্ঞ’ বলা হয়। তিনি অব্যক্ত, পরম, শুদ্ধ এবং স্বয়ংসম্পূর্ণ বলে বর্ণিত।
Verse 60
यदा त्वभेदविज्ञानं जीवात्मपरमात्मनोः । भवेत्तदा मुनिश्रेष्ठ पाशच्छेदोऽपरात्मनः ॥ ६० ॥
যখন জীবাত্মা ও পরমাত্মার অভেদ-জ্ঞান উদিত হয়, তখন হে মুনিশ্রেষ্ঠ, দেহধারী আত্মার বন্ধন ছিন্ন হয়।
Verse 61
एकः शुद्धोऽक्षरो नित्यः परमात्मा जगन्मयः । नृणां विज्ञानभेदेन भेदवानिव लक्ष्यते ॥ ६१ ॥
পরমাত্মা এক—শুদ্ধ, অক্ষয়, নিত্য এবং জগন্ময়; কিন্তু মানুষের জ্ঞানের ভেদের কারণে তিনি যেন বহু রূপে বিভক্ত বলে প্রতীয়মান হন।
Verse 62
एकमेवाद्वितीयं यत्परं ब्रह्म सनातनम् । गीयमानं च वेदांतैस्तस्मान्नास्ति परं द्विज ॥ ६२ ॥
যে পরম, সনাতন ব্রহ্ম—তিনি এক ও অদ্বিতীয়; বেদান্তে তাঁরই গীত গাওয়া হয়। অতএব, হে দ্বিজ, তাঁর ঊর্ধ্বে আর কিছু নেই।
Verse 63
न तस्य कर्म कार्यं वा रुपं वर्णमथापि वा । कर्त्तृत्वं वापि भोक्तृत्वं निर्गुणस्य परात्मनः ॥ ६३ ॥
নির্গুণ পরমাত্মার জন্য না কর্ম আছে, না কোনো কার্য-উৎপাদন; না রূপ, না বর্ণ; সেই নিরুপাধিকের না কর্তা-ভাব, না ভোক্তা-ভাব।
Verse 64
निदानं सर्वहेतूनां तेजो यत्तेजसां परम् । किमप्यन्यद्यतो नास्ति तज्ज्ञेयं मुक्तिहेतवे ॥ ६४ ॥
যিনি সকল কারণেরও মূল উৎস, সকল জ্যোতির ঊর্ধ্বে পরম জ্যোতি; যাঁর অতিরিক্ত আর কিছুই নেই—মুক্তির হেতু হিসেবে তাঁকেই জানতে হবে।
Verse 65
शब्दब्रह्ममयं यत्तन्महावाक्यादिकं द्विज । तद्विचारोद्भवं ज्ञानं परं मोक्षस्य साधनम् ॥ ६५ ॥
হে দ্বিজ! মহাবাক্যাদি যে বৈদিক বচনসমূহ শব্দব্রহ্মময়, সেগুলির বিচার-মননে যে পরম জ্ঞান উদ্ভূত হয়, সেটিই মোক্ষের সাধন।
Verse 66
सम्यग्ज्ञानविहीनानां दृश्यते विविधं जगतग् । परमज्ञानिनामेतत्परब्रह्मात्मकं द्विज ॥ ६६ ॥
সম্যক জ্ঞানহীনদের কাছে জগৎ নানাবিধ রূপে প্রতীয়মান হয়; কিন্তু পরম জ্ঞানীদের কাছে, হে দ্বিজ, এই জগৎই পরব্রহ্মস্বরূপ।
Verse 67
एक एव परानन्दो निर्गुणः परतः परः । भाति विज्ञानभेदेन बहुरुपधरोऽव्ययः ॥ ६७ ॥
পরমানন্দ একই—নির্গুণ, পরাত্পর; কিন্তু জ্ঞানের ভেদে সেই অব্যয়ই বহুরূপধারী বলে প্রতিভাত হয়।
Verse 68
मायिनो मायया भेदं पश्यन्ति परमात्मनि । तस्मान्मायां त्यजेद्योगान्मुमुक्षुर्द्विजसत्तम् ॥ ६८ ॥
মায়ায় মোহিত জনেরা পরমাত্মায় ভেদ দেখে। অতএব, হে দ্বিজশ্রেষ্ঠ, মুমুক্ষু যোগের দ্বারা মায়া ত্যাগ করুক।
Verse 69
नासद्रूपान सद्रूपा माया नैवोभयात्मिका । अनिर्वाच्या ततो ज्ञेया भेदबुद्धिप्रदार्यिनी ॥ ६९ ॥
মায়া না অসৎ-স্বভাব, না সৎ-স্বভাব, না উভয়-স্বভাব। তাই তাকে অনির্বচনীয় জেনে নিতে হবে; সে-ই ভেদবুদ্ধিকে উৎপন্ন করে বিভাজিত করে।
Verse 70
मायैव ज्ञानशब्देन बुद्ध्यते मुनिसत्तम । तस्मादज्ञानविच्छेदो भवेद्रौजितमायिनाम् ॥ ७० ॥
হে মুনিশ্রেষ্ঠ, ‘জ্ঞান’ শব্দে মায়াকেই বোঝা হয়। অতএব যাদের মায়া দূর হয়েছে, তাদের অজ্ঞানের ছেদ ঘটে।
Verse 71
सनातनं परं ब्रह्म ज्ञानशब्देन कथ्यते । ज्ञानिनां परमात्मा वै हृदि भाति निरन्तरम् ॥ ७१ ॥
সনাতন পরব্রহ্মকে ‘জ্ঞান’ শব্দে বলা হয়। জ্ঞানীদের হৃদয়ে পরমাত্মা নিরন্তর দীপ্তিমান হন।
Verse 72
अज्ञानं नाशयेद्योगी योगेन मुनिसत्तम । अष्टांगैः सिद्ध्यते योगस्तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥ ७२ ॥
হে মুনিশ্রেষ্ঠ, যোগীকে যোগের দ্বারা অজ্ঞানের নাশ করতে হবে। যোগ অষ্টাঙ্গে সিদ্ধ হয়; সেগুলি আমি তত্ত্বানুসারে বলব।
Verse 73
यमाश्च नियमाश्चैव आसनानि च सत्तम । प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च ॥ ७३ ॥
হে সৎজনশ্রেষ্ঠ! যম ও নিয়ম, এবং আসনসমূহ; প্রाणায়াম, ইন্দ্রিয়-প্রত্যাহার, ধারণা ও ধ্যান—এগুলিও (যোগে) অনুশীলনীয়।
Verse 74
समाधिश्च मुनिश्रेष्ट योगाङ्गानि यथाक्रमम् । एषां संक्षेपतो वक्ष्ये लक्षणानि मुनीश्वर ॥ ७४ ॥
হে মুনিশ্রেষ্ঠ! সমাধিও—যোগের অঙ্গসমূহ যথাক্রমে এইরূপ। হে মুনীশ্বর! এদের লক্ষণ আমি সংক্ষেপে বলছি।
Verse 75
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अक्रोधस्चानसूया च प्रोक्ताः संक्षेपतो यमाः ॥ ७५ ॥
অহিংসা, সত্য, অস্তেয়, ব্রহ্মচর্য, অপরিগ্রহ, অক্রোধ ও অনসূয়া—এগুলিই সংক্ষেপে যম (নৈতিক সংযম) বলে ঘোষিত।
Verse 76
सर्वेषामेव भूतानामक्लेशजननं हि यत् । अहिंसा कथिता सद्भिर्योगसिद्धिप्रदायिनी ॥ ७६ ॥
যা সকল জীবের জন্য ক্লেশহীনতা উৎপন্ন করে, তাকেই অহিংসা বলা হয়; সাধুগণ একে যোগসিদ্ধিদায়িনী বলেন।
Verse 77
यथार्थकथनं यञ्च धर्माधर्मविवेकतः । सत्यं प्राहुर्मुनिश्रेष्ट अस्तेयं श्रृणु साम्प्रतम् ॥ ७७ ॥
হে মুনিশ্রেষ্ঠ! ধর্ম-অধর্মের বিবেচনা থেকে যা যথার্থ বলা, তাকেই ‘সত্য’ বলা হয়। এখন ‘অস্তেয়’ বিষয়ে শ্রবণ করো।
Verse 78
चौर्येण वा बलेनापि परस्वहरणं हि यत् । स्तेयमित्युच्यते सद्भिरस्तेयं तद्विपर्ययम् ॥ ७८ ॥
চৌর্য্যে বা বলপ্রয়োগে—যেভাবেই হোক—পরের সম্পদ হরণকেই সজ্জনেরা ‘স্তেয়’ বলেন; তার বিপরীতই ‘অস্তেয়’।
Verse 79
सर्वत्र मैथुनत्यागो ब्रह्मचर्यं प्रकीर्त्तितम् । ब्रह्मचर्यपरित्यागाज्ज्ञानवानपि पातकी ॥ ७९ ॥
সর্বাবস্থায় মৈথুনত্যাগই ‘ব্রহ্মচর্য’ বলে ঘোষিত; ব্রহ্মচর্য ত্যাগ করলে জ্ঞানবানও পাপী হয়।
Verse 80
सर्वसंगपरित्यागी मैथुनेयस्तु वर्त्तते । स चंडालसमो ज्ञेयः सर्ववर्णबहिष्कृतः ॥ ८० ॥
যদিও কেউ সর্বসঙ্গ পরিত্যাগ করে, তবু যদি মৈথুনেয় (কামভোগে আসক্ত) হয়ে থাকে, তবে তাকে চাণ্ডালসম জেনে সর্ববর্ণে বহিষ্কৃত মানতে হবে।
Verse 81
यस्तु योगरतो विप्र विषयेषु स्पृहान्वितः । तत्संभाषणमात्रेण ब्रह्महत्या भवेन्नृणाम् ॥ ८१ ॥
হে বিপ্র! যে যোগে রত হয়েও বিষয়াসক্তির স্পৃহায় পূর্ণ, তার সঙ্গে কেবল কথোপকথন করলেই মানুষের ব্রহ্মহত্যার পাপ হয়।
Verse 82
सर्वसंगपरित्यागी पुनः संगी भवेद्यदि । तत्संगसंगिनां संगान्महापातकदोषभाक् ॥ ८२ ॥
যে সর্বসঙ্গ পরিত্যাগ করেছে, সে যদি আবার আসক্ত হয়, তবে তার আসক্ত সঙ্গীদের সঙ্গ করলেও মহাপাতকের দোষ লাগে।
Verse 83
अनादानं हि द्रव्याणामापद्यपि मुनीश्वर । अपरिग्रह इत्युक्तो योगसंसिद्धिकारकः ॥ ८३ ॥
হে মুনীশ্বর! বিপদের সময়েও ধন-সম্পদ গ্রহণ না করাই ‘অপরিগ্রহ’; বলা হয়, ইহাই যোগসিদ্ধির কারণ।
Verse 84
आत्मनस्तु समुत्कर्षादतिनिष्ठुरभाषणम् । क्रोधमाहुर्धर्मविदो ह्यक्रोधस्तद्विपर्ययः ॥ ८४ ॥
নিজেকে শ্রেষ্ঠ মনে করে যে অতিনিষ্ঠুর বাক্য উচ্চারিত হয়, ধর্মবিদেরা তাকে ‘ক্রোধ’ বলেন; তার বিপরীতই ‘অক্রোধ’।
Verse 85
धनाद्यैरधिकं दृष्ट्वा भृशं मनसि तापनम् । असूया कीर्तिता सद्भिस्तत्त्यागो ह्यनसूयता ॥ ८५ ॥
ধনাদি বিষয়ে অন্যকে নিজের চেয়ে অধিক দেখে মনে যে তীব্র দহন জাগে, সজ্জনেরা তাকে ‘অসূয়া’ বলেন; তার ত্যাগই ‘অনসূয়তা’।
Verse 86
एवं संक्षेपतः प्रोक्ता यमा विबुधसत्तम । नियमानपि वक्ष्यामितुभ्यं ताञ्छृणु नारद ॥ ८६ ॥
হে বিদ্বৎশ্রেষ্ঠ! এভাবে সংক্ষেপে যমসমূহ বলা হল। এখন আমি তোমাকে নিয়মসমূহও বলব—হে নারদ, শোন।
Verse 87
तपःस्वाध्यायसंतोषाः शौचं च हरिपूजनम् । संध्योपासनमुख्याश्च नियमाः परिकीर्त्तिताः ॥ ८७ ॥
তপ, স্বাধ্যায়, সন্তোষ, শৌচ, হরিপূজন এবং সর্বপ্রধান সন্ধ্যা-উপাসনা—এগুলিই নিয়ম বলে ঘোষিত।
Verse 88
चांद्रायणादिभिर्यत्र शरीरस्य विशोषणम् । तपो निगदितं सद्भिर्योगसाधनमुत्तमम् ॥ ८८ ॥
যেখানে চন্দ্রায়ণাদি ব্রত দ্বারা দেহকে সংযমিত ও কৃশ করা হয়, সৎজনেরা তাকে ‘তপঃ’ বলেন—এটাই যোগসাধনের সর্বোত্তম উপায়।
Verse 89
प्रणवस्योपनिषदां द्वादशार्णस्य च द्विज । अष्टाक्षरस्य मंत्रस्य महावाक्यचयस्य च ॥ ८९ ॥
হে দ্বিজ! এখানে প্রণব (ওঁ)-সম্পর্কিত উপনিষদীয় তত্ত্ব, দ্বাদশাক্ষর মন্ত্র, অষ্টাক্ষর মন্ত্র এবং বেদের মহাবাক্যসমূহের সমষ্টি বিষয়ে উপদেশ আছে।
Verse 90
जपः स्वाध्याय उदितो योगसाधनमुत्तमम् । स्वाध्यायं यस्त्यजेन्मूढस्तस्य योगो न सिध्यति ॥ ९० ॥
জপ ও স্বাধ্যায়কে যোগসাধনের সর্বোত্তম উপায় বলা হয়েছে। যে মূঢ় স্বাধ্যায় ত্যাগ করে, তার যোগ সিদ্ধ হয় না।
Verse 91
योगं विनापि स्वाध्यायात्पापनाशो भवेन्नृणाम् । स्वाध्यायैस्तोष्यमाणाश्च प्रसीदंति हि देवताः ॥ ९१ ॥
আনুষ্ঠানিক যোগ না থাকলেও স্বাধ্যায় দ্বারা মানুষের পাপ নাশ হয়। আর স্বাধ্যায়ে সন্তুষ্ট হয়ে দেবতাগণও নিশ্চয়ই প্রসন্ন হন।
Verse 92
जपस्तु त्रिविधः प्रोक्तो वाचिकोपांशुमानसः । त्रिविधेऽपि च विप्रेन्द्र पूर्वात्पूर्वात्परो वरः ॥ ९२ ॥
জপ তিন প্রকার—বাচিক, উপাংশু ও মানস। হে বিপ্রশ্রেষ্ঠ! এই তিনের মধ্যেও পরবর্তীটি পূর্ববর্তীটির চেয়ে শ্রেষ্ঠ।
Verse 93
मंत्रस्योच्चारणं सम्यक्स्फुटाक्षरपदं यथा । जपस्तु वाचिकः प्रोक्तः सर्वयज्ञफलप्रदः ॥ ९३ ॥
মন্ত্রকে যথাযথভাবে—স্পষ্ট অক্ষর ও পদসহ—উচ্চারণ করাই বাচিক জপ; বলা হয়, এতে সকল যজ্ঞের ফল লাভ হয়।
Verse 94
मंत्रस्योच्चारणे किंचित्पदात्पदविवेचनम् । स तूपांशुर्जपः प्रोक्तः पूर्वस्माद्द्विगुणोऽधिकः ॥ ९४ ॥
মন্ত্র উচ্চারণে সামান্যভাবে পদে-পদে পৃথক করে (নিম্নস্বরে) বললে তাকে উপাংশু জপ বলা হয়; তা পূর্বের চেয়ে দ্বিগুণেরও অধিক ফলদায়ক।
Verse 95
विधाय ह्यक्षरश्रेण्यां तत्तदर्थविचारणम् । स जपोमानसः प्रोक्तो योगसिद्धिप्रदायकः ॥ ९५ ॥
অক্ষরের ধারাবাহিকতা মনে স্থাপন করে, প্রতিটি অর্থের চিন্তা করাই মানস জপ; বলা হয়, তা যোগসিদ্ধি প্রদান করে।
Verse 96
जपेन देवता नित्यं स्तुवतः संप्रसीदति । तस्मात्स्वाध्यायसंपन्नो लभेत्सर्वान्मनोरथान् ॥ ९६ ॥
জপের দ্বারা স্তব করা ভক্তের প্রতি দেবতা সদা প্রসন্ন হন। অতএব স্বাধ্যায়ে সমৃদ্ধ সাধক সকল মনোরথ লাভ করে।
Verse 97
यदृच्छालाभसंतुष्टिः संतोष इति गीयते । संतोषहीनः पुरुषो न लभेच्छर्म कुत्रचित् ॥ ९७ ॥
অযাচিতভাবে যা-ই লাভ হয় তাতেই তৃপ্ত থাকা ‘সন্তোষ’ নামে গীত। সন্তোষহীন মানুষ কোথাও শান্তি পায় না।
Verse 98
न जातुकामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । इतोऽधिकं कदा लप्स्य इति कामस्तु वर्द्धते ॥ ९८ ॥
বিষয়ভোগে কামনা কখনও নিবৃত্ত হয় না; ‘এর চেয়ে বেশি কবে পাব?’ এই ভাবনায় কাম আরও বৃদ্ধি পায়।
Verse 99
तस्मात्कामं परित्यज्य देहसंशोषकारणम् । यदृच्छालाभसंतुष्टो भवेद्धर्मपरायणः ॥ ९९ ॥
অতএব দেহক্ষয়কারিণী কামনা ত্যাগ করে, যা অনায়াসে মেলে তাতেই সন্তুষ্ট থেকে, ধর্মে সম্পূর্ণ পরায়ণ হওয়া উচিত।
Verse 100
बाह्याभ्यन्तरभेदेन शौचं तु द्विविधं स्मृतम् । मृज्जलाभ्यां बहिः शुद्धिर्भावशुद्धिस्तथान्तरम् ॥ १०० ॥
শৌচ দুই প্রকার—বাহ্য ও অন্তর। মাটি ও জলে বাহ্য শুদ্ধি হয়, আর ভাবশুদ্ধিই অন্তরের শুদ্ধি।
Verse 101
अन्तःशुद्धिविहीनैस्तु येऽध्वरा विविधाः कृताः । न फलंति मुनीश्रेष्ट भस्मनि न्यस्तहव्यवत् ॥ १ ॥
হে মুনিশ্রেষ্ঠ! অন্তঃশুদ্ধিহীন লোকের করা নানা যজ্ঞ ফল দেয় না—যেন ভস্মের উপর অর্পিত আহুতি।
Verse 102
भावशुद्धिविहीनानां समस्तं कर्मनिष्फलम् । तस्माद्रागादिकं सर्वं परित्यज्य सुखी भवेत् ॥ २ ॥
যাদের ভাবশুদ্ধি নেই, তাদের সব কর্মই নিষ্ফল। তাই রাগ-আসক্তি প্রভৃতি সব ত্যাগ করে শান্ত সুখী হওয়া উচিত।
Verse 103
मृदाभारसहस्त्रैस्तु कुम्भकोटिजलैस्तथा । कृतशौचोऽपि दुष्टात्मा चंडालसदृशः स्मृतः ॥ ३ ॥
হাজার হাজার মাটির ভার ও কোটি কোটি ঘটের জল দিয়ে শৌচ করলেও, দুষ্টস্বভাব ব্যক্তি বাহ্যত শুদ্ধ হয়েও চাণ্ডালের ন্যায়ই গণ্য হয়।
Verse 104
अंतःशुद्धिविहीनस्तु देवपूजापरो यदि । तमेव दैवतं हंति नरकं च प्रपद्यते ॥ ४ ॥
যে অন্তঃশুদ্ধিহীন হয়েও দেবপূজায় রত থাকে, সে সেই দেবতাকেই অপরাধ করে এবং নরকে পতিত হয়।
Verse 105
अंतःशुद्धिविहीनश्च बहिःशुद्धिं करोति यः । अलंकृतः सुराभाण्ड इव शांतिं न गच्छति ॥ ५ ॥
যে অন্তঃশুদ্ধিহীন হয়ে কেবল বাহ্যশুদ্ধি করে, সে শান্তি পায় না—যেমন অলংকৃত মদপাত্র ভিতরে তেমনি থাকে।
Verse 106
मनश्शुद्धिविहीना ये तीर्थयात्रां प्रकुर्वते । न तान्पुंनति तीर्थानि सुराभांडमिवापगा ॥ ६ ॥
যাদের মনঃশুদ্ধি নেই, তারা তীর্থযাত্রা করলেও তীর্থ তাদের পবিত্র করে না—যেমন নদী মদভরা পাত্রকে শুদ্ধ করতে পারে না।
Verse 107
वाचा धर्मान्प्रवलदति मनसा पापमिच्छति । जानीयात्तं मुनिश्रेष्ट महापातकिनां वरम् ॥ ७ ॥
যে মুখে ধর্মের কথা বলে, কিন্তু মনে পাপ কামনা করে—হে মুনিশ্রেষ্ঠ, তাকে মহাপাতকীদের মধ্যে অগ্রগণ্য জেনো।
Verse 108
विशुद्धमानसा ये तु धर्ममात्रमनुत्तमम् । कुर्वंति तत्फलं विद्यादक्षयं सुखदायकम् ॥ ८ ॥
যাঁদের মন বিশুদ্ধ এবং যাঁরা কেবল অনুত্তম ধর্মই পালন করেন, সেই ধর্মের ফল অক্ষয় ও সুখদায়ক—এ কথা জেনো।
Verse 109
कर्मणा मनसा वाचा स्तुतिश्रवण पूजनैः । हरिभक्तिर्दृढा यस्य हरिपूजेति गीयते ॥ ९ ॥
কর্মে, মনে ও বাক্যে, এবং স্তুতি-শ্রবণ ও পূজনাদি দ্বারা যাঁর হরিভক্তি দৃঢ়—তাই ‘হরিপূজা’ বলে গীত হয়।
Verse 110
यमाश्च नियमाश्चैव संक्षेपेण प्रबोधिताः । एभिर्विशुद्धमनसां मोक्षं हस्तगतं विदुः ॥ १० ॥
এভাবে যম ও নিয়ম সংক্ষেপে উপদেশিত হল। এদের দ্বারা বিশুদ্ধচিত্তরা মোক্ষকে যেন হাতের মুঠোয় পাওয়া বলে জানে।
Verse 111
यमैश्च नियमैश्चैव स्थिरबुद्धिर्जितेन्द्रियः । अभ्यसेदासनंसम्यग्योगसाधनमुत्तमम् ॥ ११ ॥
যম-নিয়মসহ স্থিরবুদ্ধি ও ইন্দ্রিয়জয়ী সাধক যথাযথভাবে আসন অভ্যাস করুক—এটাই যোগসাধনার সর্বোত্তম উপায়।
Verse 112
पद्मकं स्वस्तिकं पीठं सैंहं कौक्कुटकौंजरे । कौर्मंवज्रासनं चैव वाराहं मृगचैलिकम् ॥ १२ ॥
পদ্মক, স্বস্তিক, পীঠ, সিংহ, কৌক্কুট ও ঔঞ্জর; তদুপরি কূর্ম, বজ্রাসন, বারাহ ও মৃগচৈলিক—এগুলোই আসন বলে কীর্তিত।
Verse 113
क्रौञ्चं च नालिकं चैव सर्वतोभद्रमेव च । वार्षभं नागमात्स्ये च वैयान्घं चार्द्धचंद्रकम् ॥ १३ ॥
(এগুলি) ক্রৌঞ্চ, নালিক এবং সর্বতোভদ্র; আবার বার্ষভ, নাগ ও মাত্স্য; তদুপরি বৈয়াঙ্ঘ ও অর্ধচন্দ্রক—এই সকল (আসনের নাম)।
Verse 114
दंडवातासनं शैलं स्वभ्रं मौद्गरमेव च । माकरं त्रैपथं काष्ठं स्थाणुं वैकर्णिकं तथा ॥ १४ ॥
(আরও নাম:) দণ্ডবাতাসন, শৈল, স্বভ্র, মৌদ্গর; তদুপরি মাকার, ত্রৈপথ, কাষ্ঠ, স্থাণু এবং বৈকর্ণিকও।
Verse 115
भौमं वीरासनं चैव योगसाधनकारणम् । त्रिंशत्संख्यान्यासनानि मुनीन्द्रैः कथितानि वै ॥ १५ ॥
ভৌম-আসন ও বীরাসনও যোগসাধনার সিদ্ধির কারণ। মুনিশ্রেষ্ঠগণ সত্যই ত্রিশটি আসন উপদেশ করেছেন।
Verse 116
एषामेकतमं बद्धा गुरुभक्तिपरायणः । उपासको जयेत्प्राणान्द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ॥ १६ ॥
এগুলির মধ্যে যে কোনো একটিকে দৃঢ়ভাবে ধারণ করে, গুরু-ভক্তিতে পরায়ণ উপাসক প্রাণকে জয় করুক; দ্বন্দ্বাতীত ও ঈর্ষাহীন হোক।
Verse 117
प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि तथा प्रत्यङ्मुखोऽपि वा । अभ्यासेन जयेत्प्राणान्निःशब्दे जनवर्जिते ॥ १७ ॥
পূর্বমুখ, উত্তরমুখ কিংবা পশ্চিমমুখ হয়েও, অভ্যাসের দ্বারা প্রাণকে জয় করা উচিত; স্থানটি হোক নিঃশব্দ ও জনশূন্য।
Verse 118
प्राणो वायुः शरीरस्थ आयामस्तस्य निग्रहः । प्राणायाम इति प्रोक्तो द्विविधः स प्रकीर्त्तितः ॥ १८ ॥
দেহে অবস্থিত প্রাণবায়ুর পরিমিত নিয়ন্ত্রণ ও সংযমকেই ‘প্রাণায়াম’ বলা হয়। এটি দুই প্রকার বলে ঘোষিত।
Verse 119
अगर्भश्च सगर्भश्च द्वितीयस्तु तयोर्वरः । जयध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वितः ॥ १९ ॥
ধ্যান দুই প্রকার—নির্গর্ভ (আধারহীন) ও সগর্ভ (আধারসহ)। এদের মধ্যে দ্বিতীয়টি শ্রেষ্ঠ। ‘জয়-ধ্যান’ নির্গর্ভ; আর সগর্ভ হলো যা তার সঙ্গে রূপ, মন্ত্র বা গুণ-আধার যুক্ত।
Verse 120
रेचकः पूरकश्चैव कुंभकः शून्यकस्तथा । एवं चतुर्विधः प्रोक्तः प्राणायामो मनीषिभिः ॥ २० ॥
রেচক, পূরক, কুম্ভক ও শূন্যক—এই চার ভাগে প্রাজ্ঞগণ প্রाणায়ামকে চতুর্বিধ বলেছেন।
Verse 121
जंतूनां दक्षिणा नाडी पिंगला परिकीर्तिता । सूर्यदैवतका चैव पितृयोनिरिति श्रुता ॥ २१ ॥
জীবদের ডান দিকের নাড়ী ‘পিঙ্গলা’ নামে কীর্তিত। এর অধিদেবতা সূর্য, এবং এটি পিতৃলোক-সম্পর্কিত পথ বলে শ্রুত।
Verse 122
देवयोनिरिति ख्याता इडा नाडी त्वदक्षिणा । तत्राधिदैवत चंद्रं जानीहि मुनिसत्तमं ॥ २२ ॥
হে মুনিশ্রেষ্ঠ! ‘দেব-যোনি’ নামে খ্যাত ইড়া নাড়ী ডান দিকে অবস্থিত; এবং তার অধিদেবতা চন্দ্র—এ কথা জানো।
Verse 123
एतयोरुभयोर्मध्ये सुषुम्णा नाडिका स्मृता । अतिसूक्ष्मा गुह्यतमा ज्ञेया सा ब्रह्मदैवता ॥ २३ ॥
ঐ দুই নাড়ীর মধ্যবর্তী ‘সুষুম্না’ নামক নাড়ী প্রসিদ্ধ। তা অতিশয় সূক্ষ্ম ও পরম গোপনীয়; ব্রহ্মদেবতার অধিষ্ঠিত বলে জানিতে হয়।
Verse 124
वामेन रेचयेद्वायुं रेचनाद्रेचकः स्मृतः । पूरयेद्दक्षिणेनैव पूरणात्पूरकः स्मृतः ॥ २४ ॥
বাম নাসারন্ধ্র দিয়ে বায়ু রেচন করিবে—রেচন ক্রিয়ার জন্য ইহা ‘রেচক’ নামে স্মৃত। পরে ডান দিক দিয়েই পূরণ করিবে—পূরণ ক্রিয়ার জন্য ইহা ‘পূরক’ নামে স্মৃত।
Verse 125
स्वदेहपूरितं वायं निगृह्य न विमृंचति । संपूर्णकुंभवत्तिष्टेत्कुम्भकः स हि विश्रुतः ॥ २५ ॥
নিজ দেহে পূর্ণ হওয়া বায়ুকে সংযত করে আর না ছাড়ে। সম্পূর্ণ ভরা কুম্ভের ন্যায় স্থির থাকে—ইহাই ‘কুম্ভক’ নামে প্রসিদ্ধ।
Verse 126
न गृह्णाति न त्यजति वायुमंतर्बहिः स्थितम् । विद्धि तच्छून्यकं नाम प्राणायामं यथास्थितम् ॥ २६ ॥
যখন অন্তরে ও বাহিরে অবস্থানকারী বায়ুকে না গ্রহণ করে, না ত্যাগ করে, সেই স্থির অবস্থাকে ‘শূন্যক’ নামক প্রाणায়াম বলে জানো।
Verse 127
शनैःशनैर्विजेतव्यः प्राणो मत्तगजेन्द्रवत् । अन्यथा खलु जायन्ते महारोगा भयंकराः ॥ २७ ॥
প্রাণকে ধীরে ধীরে জয় করতে হয়—মত্ত গজেন্দ্রকে বশ করার ন্যায়। নচেৎ নিশ্চয়ই ভয়ংকর মহারোগ উৎপন্ন হয়।
Verse 128
क्रमेण योजयेद्वायुं योगी विगतकल्मषः । स सर्वपापनिर्मुक्तो ब्रह्मणः पदमाप्नुयात् ॥ २८ ॥
নিষ্কলুষ যোগী ক্রমে ক্রমে প্রाणবায়ুকে নিয়ন্ত্রণ করুক। সে সর্বপাপমুক্ত হয়ে ব্রহ্মের পরম পদ লাভ করে।
Verse 129
विषयेषु प्रसक्तानि चेन्द्रियाणि मुनीश्वरः । समामाहृत्य निगृह्णाति प्रत्याहारस्तु स स्मृतः ॥ २९ ॥
হে মুনীশ্বর! বিষয়াসক্ত ইন্দ্রিয়সমূহকে সমাহৃত করে অন্তর্মুখী করে দৃঢ়ভাবে সংযত করাই প্রত্যাহার বলে স্মৃত।
Verse 130
जितेन्द्रिया महात्मानो ध्यानशून्या अपि द्विज । प्रयान्ति परमं ब्रह्म पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ३० ॥
হে দ্বিজ! ইন্দ্রিয়জয়ী মহাত্মাগণ—আনুষ্ঠানিক ধ্যান না থাকলেও—পরম ব্রহ্মে গমন করেন, যেখান থেকে পুনরাবর্তন অতি দুর্লভ।
Verse 131
अनिर्जितेंद्रियग्रामं यस्तु ध्यानपरो भवेत् । मूढात्मानं च तं विद्याद्ध्यानं चास्य न सिध्यति ॥ ३१ ॥
কিন্তু যে ইন্দ্রিয়সমূহকে জয় না করেই ধ্যানে আসক্ত হয়, তাকে মোহগ্রস্ত জ্ঞান করো; তার ধ্যান সিদ্ধ হয় না।
Verse 132
यद्यत्पश्यति तत्सर्वं पश्येदात्मवदात्मनि । प्रत्याहृतानीन्द्रियाणि धारयेत्सा तु धारणा ॥ ३२ ॥
যা-যা দেখা যায়, তা সবই আত্মস্বরূপ জেনে আত্মাতেই দর্শন করো। ইন্দ্রিয় প্রত্যাহৃত করে চিত্তকে স্থির ধারণ করাই ধারণা।
Verse 133
योगाज्जितेंद्रियग्रामस्तानि हृत्वा दृढं हृदि । आत्मानं परमं ध्यायेत्सर्वधातारमच्युतम् ॥ ३३ ॥
যোগের দ্বারা ইন্দ্রিয়সমূহ জয় করে, সেগুলিকে সংযত করে দৃঢ়ভাবে হৃদয়ে স্থাপন করুক; তারপর সর্বধাতা অচ্যুত পরমাত্মার ধ্যান করুক।
Verse 134
सर्वविश्वात्मकं विष्णुं सर्वलोकैककारणम् । विकसत्पद्यपत्राक्षं चारुकुण्डलभूषितम् ॥ ३४ ॥
আমি সেই বিষ্ণুকে বন্দনা করি, যিনি সমগ্র বিশ্বরূপ আত্মা, সকল লোকের একমাত্র কারণ; যাঁর নয়ন প্রস্ফুটিত পদ্মপত্রের ন্যায় এবং যিনি মনোহর কুণ্ডলে ভূষিত।
Verse 135
दीर्घबाहुमुदाराङ्गं सर्वालङ्कारभृषितम् । पीताम्बरधरं देवं हेमयज्ञोपवीतिनम् ॥ ३५ ॥
তিনি দীর্ঘবাহু, উদার অঙ্গবিশিষ্ট, সর্ব অলংকারে ভূষিত; পীতাম্বরধারী দেব, স্বর্ণ যজ্ঞোপবীত পরিধানকারী।
Verse 136
बिभ्रतं तुलसीमालां कौस्तुभेन विराजितम् । श्रीवत्सवक्षसं देवं सुरासुरनमस्कृतम् ॥ ३६ ॥
আমি সেই দেবকে দর্শন করলাম—যিনি তুলসীমালা ধারণ করেন, কৌস্তুভমণিতে দীপ্ত, বক্ষে শ্রীবৎসচিহ্নধারী, এবং দেব-অসুর উভয়েরই নমস্কৃত।
Verse 137
अष्टारे हृत्सरोजे तु द्वादशांगुलविस्तृते । ध्यायेदात्मानमव्यक्तं परात्परतरं विभुम् ॥ ३७ ॥
আট আরাযুক্ত ও বারো অঙ্গুল বিস্তৃত হৃদয়-পদ্মে, অব্যক্ত—পরাত্পরতর সর্বব্যাপী প্রভু পরমাত্মার ধ্যান করুক।
Verse 138
ध्यानं सद्भिनिर्गदितं प्रत्ययस्यैकतानता । ध्यानं कृत्वा मुहुर्त्तं वा परं मोक्षं लभेन्नरः ॥ ३८ ॥
সজ্জনেরা বলেছেন—ধ্যান হলো একটিমাত্র ভাবের একাগ্র ধারাবাহিকতা। এমন ধ্যান এক মুহূর্তও করলে মানুষ পরম মোক্ষ লাভ করে।
Verse 139
ध्यानात्पापानि नश्यन्ति ध्यानान्मोक्षं च विंदति । ध्यानात्प्रसीदति हरिद्धर्यानात्सर्वार्थसाधनम् ॥ ३९ ॥
ধ্যানে পাপ নষ্ট হয়, ধ্যানেই মোক্ষও লাভ হয়। ধ্যানে হরি প্রসন্ন হন, আর স্থির ধ্যানে সকল উদ্দেশ্য সিদ্ধ হয়।
Verse 140
यद्यद्रूपं महाविष्णोस्तत्तद्ध्यायेत्समाहितम् । तेन ध्यानेन तुष्टात्मा हरिर्मोक्षं ददाति वै ॥ ४० ॥
মহাবিষ্ণুর যে যে রূপ, সেই রূপই সমাহিতচিত্তে ধ্যান করা উচিত। সেই ধ্যানে সন্তুষ্টচিত্ত হরি নিশ্চয়ই মোক্ষ দান করেন।
Verse 141
अचञ्चलं मनः कुर्याद्ध्येये वस्तुनि सत्तम । ध्यानं ध्येयं ध्यातृभावं यथा नश्यति निर्भरम् ॥ ४१ ॥
হে সৎজনশ্রেষ্ঠ! ধ্যানযোগ্য বিষয়ে মনকে অচঞ্চল করো, যাতে ধ্যান, ধ্যেয় ও ধ্যাতা-ভাব—এই ত্রয়ী সম্পূর্ণরূপে লয় পায়।
Verse 142
ततोऽमृतत्वं भवति ज्ञानामृतनिषेवणात् । भवेन्निरन्तरं ध्यानादभेदप्रतिपादनम् ॥ ४२ ॥
তারপর জ্ঞানামৃতের নিরন্তর আস্বাদনে অমৃতত্ব জন্মে। আর অবিচ্ছিন্ন ধ্যানে অভেদ—অর্থাৎ একত্বের উপলব্ধি—প্রতিষ্ঠিত হয়।
Verse 143
सुषुत्पिवत्परानन्दयुक्तश्चोपरतेन्द्रियः । निर्वातदीपवत्संस्थः समाधिरभिधीयते ॥ ४३ ॥
যখন সাধক গভীর নিদ্রার ন্যায় হয়েও পরমানন্দে যুক্ত থাকে, ইন্দ্রিয়সমূহ নিবৃত্ত হয় এবং চিত্ত নির্বাত প্রদীপের মতো স্থির থাকে—তখন সেই অবস্থাই ‘সমাধি’ নামে কথিত।
Verse 144
योगी समाध्यवस्थायां न श्रृणोति न पश्यति । न जिघ्रति न स्पृशति न किंचद्वक्ति सत्तम ॥ ४४ ॥
হে সত্তম, সমাধি-অবস্থায় প্রতিষ্ঠিত যোগী না শোনে, না দেখে; না গন্ধ নেয়, না স্পর্শ করে, এবং কিছুই বলে না।
Verse 145
आत्मा तु निर्मलः शुद्धः सञ्चिदानन्दविग्रहः । सर्वोपाधिविनिर्मुक्तो योगिनां भात्यचञ्चलः ॥ ४५ ॥
কিন্তু আত্মা নির্মল, শুদ্ধ, সচ্চিদানন্দ-স্বরূপ। সকল উপাধি থেকে মুক্ত হয়ে তিনি যোগীদের কাছে অচঞ্চলভাবে দীপ্তিমান হন।
Verse 146
निर्गुणोऽपि परो देवो ह्यज्ञानाद्गुणवानिव । विभात्यज्ञाननाशे तु यथापूर्वं व्यवस्थितम् ॥ ४६ ॥
পরম দেব নির্গুণ হয়েও অজ্ঞানের কারণে গুণবান যেন প্রতীয়মান হন; কিন্তু অজ্ঞানের নাশ হলে তিনি পূর্বের ন্যায় নিজ স্বরূপে প্রতিষ্ঠিত হয়ে প্রকাশিত হন।
Verse 147
परं ज्योतिरमेयात्मा मायावानिव मायिनाम् । तन्नाशे निर्मलं ब्रह्म प्रकाशयति पंडितं ॥ ४७ ॥
পরম জ্যোতি, যাঁর আত্মা অমেয়, মায়ায় মোহিতদের কাছে যেন মায়াবান বলে প্রতীয়মান হন; কিন্তু সেই (মায়া) নাশ হলে নির্মল ব্রহ্ম পণ্ডিতকে আলোকিত করেন।
Verse 148
एकमेवाद्वितीयं च परं ज्योतिर्निरंजनम् । सर्वेषामेव भूतानामंतर्यामितया स्थितम् ॥ ४८ ॥
তিনি একমাত্র, দ্বিতীয়হীন—পরম, নির্মল জ্যোতি; সকল জীবের অন্তরে অন্তর্যামী রূপে অধিষ্ঠিত।
Verse 149
अणोरणीयान्महतो महीयान्सनातनात्माखिलविश्वहेतुः । पश्यंति यज्ज्ञानविदां वरिष्टाः परात्परस्मात्परमं पवित्रम् ॥ ४९ ॥
তিনি অণুর চেয়েও অণু, মহতের চেয়েও মহান—সনাতন আত্মা, সমগ্র বিশ্বকারণ; জ্ঞানীদের শ্রেষ্ঠগণ তাঁকে সর্বোচ্চেরও ঊর্ধ্বে পরম পবিত্র তত্ত্বরূপে দর্শন করেন।
Verse 150
अकारादिक्षकारांतवर्णभेदव्यवस्थितः । पुराणपुरुषोऽनादिः शब्दब्रह्मेति गीयते ॥ ५० ॥
‘অ’ থেকে ‘ক্ষ’ পর্যন্ত বর্ণভেদের বিন্যাসরূপে প্রতিষ্ঠিত, পুরাণের অনাদি আদিপুরুষ ‘শব্দ-ব্রহ্ম’ নামে গীত হন।
Verse 151
विशुद्दमक्षरं नित्यं पूर्णमाकाशमध्यगम् । आनन्दं निर्मलशांतं परं ब्रह्मेति गीयते ॥ ५१ ॥
পরম ব্রহ্মকে বলা হয় পরিশুদ্ধ, অক্ষয়, নিত্য, পূর্ণ ও সর্বব্যাপী—আকাশবিস্তারে অধিষ্ঠিত—আনন্দস্বরূপ, নির্মল ও পরম শান্ত।
Verse 152
योगिनो हृदि पश्यन्ति परात्मानं सनातनम् । अविकारमजं शुद्धं परं ब्रह्मेति गीयते ॥ ५२ ॥
যোগীরা হৃদয়ে সনাতন পরমাত্মাকে দর্শন করেন—যিনি বিকারহীন, অজ ও শুদ্ধ; তাঁকেই পরম ব্রহ্ম বলে গীত করা হয়।
Verse 153
ध्यानमन्यत्प्रवक्ष्यामि श्रृणुष्व मुनि सत्तम । संसारतापतप्तानां सुधावृष्टिसमं नृणाम् ॥ ५३ ॥
এখন আমি ধ্যানের আর-এক প্রকার বলছি—হে মুনিশ্রেষ্ঠ, শোনো। সংসার-তাপে দগ্ধ মানুষের জন্য এটি অমৃতবৃষ্টির ন্যায়।
Verse 154
नारायणं परानन्दं स्मरेत्प्रणवसंस्थितम् । नादरुपमनौपम्यमर्द्धमात्रोपरिस्थितम् ॥ ५४ ॥
প্রণব (ॐ)-এর মধ্যে অধিষ্ঠিত পরমানন্দ নারায়ণকে স্মরণ করো—যিনি নাদরূপ, অনুপম, এবং অর্ধমাত্রার ঊর্ধ্বে প্রতিষ্ঠিত।
Verse 155
अकारं ब्रह्मणो रुपमुकारं विष्णुरुपवत् । मकारं रुद्ररुपं स्यादर्ध्दमात्रं परात्मकम् ॥ ५५ ॥
‘অ’ ব্রহ্মার রূপ, ‘উ’ বিষ্ণুর স্বরূপ, ‘ম’ রুদ্রের রূপ; আর অর্ধমাত্রা (সূক্ষ্ম নাদ) পরমাত্মা।
Verse 156
मात्रास्तिस्त्रः समाख्याता ब्रह्मविष्णु शिवाधिपाः । तेषां समुच्चयं विप्र परब्रह्मप्रबोधकम् ॥ ५६ ॥
তিন মাত্রা ঘোষিত—যাদের অধিপতি ব্রহ্মা, বিষ্ণু ও শিব। হে বিপ্র, তাদের সমুচ্চয় পরব্রহ্মের বোধ জাগায়।
Verse 157
वाच्यं तु परमं ब्रह्म वाचकः प्रणवः स्मृतः । वाच्यवाचकसंबन्धो ह्युपचारात्तयोर्द्विजा ॥ ५७ ॥
পরম ব্রহ্ম হলো বাচ্য (অভিধেয়) এবং প্রণব (ॐ) তার বাচক (অভিধায়ক) স্মৃত। হে দ্বিজগণ, বাচ্য-বাচকের সম্পর্ক কেবল উপচারে (রূঢ়িতে) বলা হয়।
Verse 158
जपन्तः प्रणवं नित्यं मुच्यन्ते सर्वपातकैः । तदभ्यासेन संयुक्ताः परं मोक्षं लभन्ति च ॥ ५८ ॥
যাঁরা নিত্য প্রণব ‘ওঁ’ জপ করেন, তাঁরা সকল পাপ থেকে মুক্ত হন; আর সেই জপ-অভ্যাসে যুক্ত হয়ে পরম মোক্ষও লাভ করেন।
Verse 159
जपंश्च प्रणवं मन्त्रं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । कोटिसूर्यसमं तेजो ध्यायेदात्मनि निर्मलम् ॥ ५९ ॥
সে প্রণব ‘ওঁ’—যে মন্ত্র ব্রহ্মা, বিষ্ণু ও শিব-স্বরূপ—তার জপ করুক; এবং অন্তরে কোটি সূর্যের সমান সেই নির্মল তেজ ধ্যান করুক।
Verse 160
शालग्रामशिलारुपं प्रतिमारुपमेव वा । यद्यत्पापहरं वस्तु तत्तद्वा चिन्तयेद्धृदि ॥ ६० ॥
শালগ্রাম-শিলা রূপে হোক বা প্রতিমা রূপে—যে বস্তু পাপ হরণ করে, সেই বস্তুই হৃদয়ে স্মরণ-চিন্তা করা উচিত।
Verse 161
यदेतद्दैष्णवं ज्ञानं कथितं ते मुनीश्वर । एतद्विदित्वा योगीन्द्रो लभते मोक्षमुत्तमम् ॥ ६१ ॥
হে মুনীশ্বর! আপনি যে বৈষ্ণব জ্ঞান বলেছেন—তা যথার্থভাবে জেনে নিলে যোগীদের শ্রেষ্ঠও পরমোত্তম মোক্ষ লাভ করে।
Verse 162
यस्त्वेतच्छॄणुयाद्वापि पठेद्वापि समाहितः । स सर्वपापनिर्मुक्तो हरिसालोक्यमान्पुयात् ॥ ६२ ॥
যে একাগ্রচিত্তে এটি শোনে বা পাঠ করে, সে সকল পাপ থেকে মুক্ত হয়ে হরির সালোক্য (একই লোক) লাভ করে।
Frequently Asked Questions
Sanaka states that liberation is attained through knowledge, but that knowledge is ‘rooted in devotion’; bhakti purifies sin and clarifies the intellect, and that purified intellect is what the wise call jñāna. Thus, devotion functions as the ethical and affective catalyst that makes Vedāntic insight stable and liberating.
Kriyā-yoga is defined as disciplined devotional action performed through body, speech, and mind for the welfare of all beings—praise, worship, fasting/observances, and listening to Purāṇas—done with inner purification and without hypocrisy or malice.
Beyond technique, Yoga is defined as the knowledge of non-difference between the ‘lower’ self (witness in the heart associated with ego in empirical life) and the ‘higher’ Paramātman. When this non-difference is realized, the bonds of the embodied being are cut.
Yama, niyama, āsana, prāṇāyāma, pratyāhāra, dhāraṇā, dhyāna, and samādhi—presented in order, with expanded definitions of yamas/niyamas, a catalog of āsanas, and technical prāṇāyāma details including nāḍīs and the fourfold breath process.
Oṁ is taught as the denoter (vācaka) of the Supreme Brahman (vācya): ‘A’ corresponds to Brahmā, ‘U’ to Viṣṇu, ‘M’ to Rudra, and the subtle half-mora (ardha-mātrā) to the Supreme Self. Japa and meditation on Praṇava are said to destroy sin and lead to liberation.