Adhyaya 237: The Two Vedic Paths: Karma, Knowledge, and the Inner Self (Adhyatma)
অধ্যায় ২৩৭-এ ঋষিরা বেদের দুই নির্দেশে আপাত বিরোধ প্রশ্ন করেন—‘কুরু কর্ম’ ও ‘ত্যজ’। ব্যাস বলেন, বেদসম্মত দুই পথ আছে: প্রবৃত্তিধর্ম (বাহ্য, কর্মনির্ভর) এবং নিবৃত্তি (অন্তর্মুখ, সন্ন্যাস/বৈরাগ্যনির্ভর)। কর্ম ফলবন্ধনে দেহীকে পুনঃপুন জন্মে আবদ্ধ করে, আর বিদ্যা/জ্ঞান মুক্তি দেয় এবং জন্ম-মৃত্যু, জরা ও শোকহীন অব্যক্ত অক্ষর ব্রহ্মে পৌঁছায়। পরে অধ্যাত্ম ব্যাখ্যায় পঞ্চমহাভূত ও ইন্দ্রিয়-সম্বন্ধ, বিষয় থেকে মন, মন থেকে বুদ্ধি, বুদ্ধি থেকে মহত্তত্ত্ব ও তারপর অব্যক্তের ক্রম, এবং ক্ষেত্রজ্ঞ (সাক্ষী আত্মা)-এর ভূমিকা বলা হয়েছে। শেষে যোগে সংকল্প-নিরোধ, মনঃস্থিতি, সত্ত্ব-রজঃ-তমঃ গুণবিবেক ও অসঙ্গতা অর্জনের উপদেশ দিয়ে এই ‘গুপ্ত’ শিক্ষা যোগ্য শিষ্যকে সংযমে দানের কথা জোর দিয়ে বলা হয়েছে।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The sages raise a sharp hermeneutic problem: the Veda seems to command both action (“kuru karma”) and the abandonment of action (“tyaja”), so which is truly authoritative?","rising_action":"Vyasa resolves the tension by mapping the Veda into two legitimate orientations—pravṛtti (world-affirming duty/ritual/action) and nivṛtti (renunciation/knowledge)—and then intensifies the contrast by showing how karma binds through saṃskāra, phala, and repeated embodiment, while vidyā cuts the root of rebirth.","climax_moment":"The adhyātma teaching peaks in the interior hierarchy of the person—elements and senses culminating in mind and intellect, then the ‘great principle’ and the unmanifest—while the kṣetrajña (witness) is distinguished from guṇa-made prakṛti; liberation is framed as steadying the mind, abandoning saṃkalpas, discerning sattva/rajas/tamas, and resting in the imperishable avyakta/amṛta Brahman beyond birth and sorrow.","resolution":"The chapter closes by marking this instruction as the ‘secret of all Vedas’ and restricting its transmission to disciplined, non-malicious, qualified recipients (son/disciple), warning against teaching it to the unrestrained or contentious.","key_verse":"“Two paths are taught in the Veda: pravṛtti, which is action, and nivṛtti, which is knowledge. Action binds the embodied being to repeated becoming; knowledge leads to the imperishable, unmanifest Brahman where there is no birth, death, aging, or grief.” (teaching-summary translation)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Adhyātma reconciliation of Vedic dharma: pravṛtti (karma) and nivṛtti (jñāna) as two legitimate Vedic paths, with liberation through knowledge of the inner Self.","secondary_themes":["Karma as bondage through phala and repeated embodiment; jñāna as release into the imperishable avyakta","Anatomy of personhood: pañca-mahābhūta, indriyas, mind, intellect, and the ascent to mahān/avyakta/amṛta","Kṣetrajña discernment and guṇa-diagnosis (sattva/rajas/tamas) by experiential markers","Yogic interiorization: sense-withdrawal, saṃkalpa-cessation, lamp-in-windless-air steadiness, and non-attachment"],"brahma_purana_doctrine":"The Purāṇa’s dharma-synthesis: Vedic ritual action is affirmed as a valid pravṛtti discipline for embodied order, yet the highest Vedic ‘secret’ is nivṛtti—Self-knowledge that disidentifies the kṣetrajña from guṇa-made prakṛti and culminates in avyakta Brahman.","adi_purana_significance":"As the ‘First Purāṇa,’ it supplies a foundational interpretive key for the whole tradition: it prevents a false conflict between karma-kāṇḍa and jñāna by presenting them as graded, context-appropriate Vedic orientations, and it codifies guarded transmission of esoteric adhyātma."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"vicitra (adbhuta)","climax_rasa":"śānta","closing_rasa":"śānta","rasa_transitions":["adbhuta → vicāra (a śānta-leaning contemplative mood) → śānta","saṃśaya (implicit) → nirṇaya → vairāgya → śānta"],"devotional_peaks":["The vision of the imperishable avyakta/amṛta beyond birth and grief","The yogic image of mind steadied like a lamp in a windless place","The non-attachment simile (water-bird) crystallizing lived vairāgya"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Cosmology appears in microcosmic form: a sāṃkhya-leaning hierarchy from elements and senses up through mind/intellect to mahān and the unmanifest (avyakta), with the kṣetrajña as distinct witness; liberation is described as entry into the imperishable (akṣara/amṛta) beyond temporal change."}
Shlokas in Adhyaya 237
Verse 1
मुनय ऊचुः यद्य् एवं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च कां दिशं विद्यया यान्ति कां च गच्छन्ति कर्मणा //
এখন এই ব্রহ্মপুরাণে পুণ্যবর্ধক বিষয় বলা হচ্ছে; যা শুনে মানুষ শুদ্ধ হয়ে ধর্মমার্গে প্রতিষ্ঠিত হয়।
Verse 2
एतद् वै श्रोतुम् इच्छामस् तद् भवान् प्रब्रवीतु नः एतद् अन्योन्यवैरूप्यं वर्तते प्रतिकूलतः //
তীর্থদর্শন, স্নান, দান, তপ ও জপ—এগুলির ফল পুরাণশ্রবণ দ্বারাও লাভ হয়।
Verse 3
व्यास उवाच शृणुध्वं मुनिशार्दूला यत् पृच्छध्वं समासतः कर्मविद्यामयौ चोभौ व्याख्यास्यामि क्षराक्षरौ //
যে ব্যক্তি শ্রদ্ধায় নিত্য ধর্মসংহিতা শ্রবণ করে, সে সর্বপাপমুক্ত হয়ে বিষ্ণুলোকে গমন করে।
Verse 4
यां दिशं विद्यया यान्ति यां गच्छन्ति च कर्मणा शृणुध्वं सांप्रतं विप्रा गहनं ह्य् एतद् उत्तरम् //
এটি পরম রহস্য, অতিগুপ্ত এবং বেদসম বলে স্মৃত; নিন্দুকদের কাছে বলা উচিত নয়, ভক্তদের কাছে প্রকাশ করা উচিত।
Verse 5
अस्ति धर्म इति युक्तं नास्ति तत्रैव यो वदेत् यक्षस्य सादृश्यम् इदं यक्षस्येदं भवेद् अथ //
পঞ্চম শ্লোক—এখানে পবিত্র পুরাণবচনের সংক্ষিপ্ত নির্দেশ প্রদান করা হলো।
Verse 6
द्वाव् इमाव् अथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तो वा विभाषितः //
ষষ্ঠ শ্লোক—ধর্মার্থে পুরাণোক্ত বচন শ্রদ্ধাসহকারে শ্রবণ করা উচিত।
Verse 7
कर्मणा बध्यते जन्तुर् विद्यया च विमुच्यते तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः //
সপ্তম শ্লোক—যে পুরাণ শ্রবণ করে, সে পুণ্যফল লাভ করে।
Verse 8
कर्मणा जायते प्रेत्य मूर्तिमान् षोडशात्मकः विद्यया जायते नित्यम् अव्यक्तं ह्य् अक्षरात्मकम् //
অষ্টম শ্লোক—সৎসঙ্গসহ পুরাণপাঠ মনকে শুদ্ধ করে।
Verse 9
कर्म त्व् एके प्रशंसन्ति स्वल्पबुद्धिरता नराः तेन ते देहजालेन रमयन्त उपासते //
নবম শ্লোক—এইভাবে পুরাণমার্গে মানুষ পরম শ্রেয় লাভ করে।
Verse 10
ये तु बुद्धिं परां प्राप्ता धर्मनैपुण्यदर्शिनः न ते कर्म प्रशंसन्ति कूपं नद्यां पिबन्न् इव //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “10” সংখ্যা আছে, তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকের পাঠ দিন।
Verse 11
कर्मणां फलम् आप्नोति सुखदुःखे भवाभवौ विद्यया तद् अवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “11” সংখ্যা আছে, তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকের পাঠ দিন।
Verse 12
न म्रियते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न जायते न जीर्यते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “12” সংখ্যা আছে, তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকের পাঠ দিন।
Verse 13
यत्र तद् ब्रह्म परमम् अव्यक्तम् अचलं ध्रुवम् अव्याकृतम् अनायामम् अमृतं चाधियोगवित् //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “13” সংখ্যা আছে, তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকের পাঠ দিন।
Verse 14
द्वंद्वैर् न यत्र बाध्यन्ते मानसेन च कर्मणा समाः सर्वत्र मैत्राश् च सर्वभूतहिते रताः //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “14” সংখ্যা আছে, তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকের পাঠ দিন।
Verse 15
विद्यामयो ऽन्यः पुरुषो द्विजाः कर्ममयो ऽपरः विप्राश् चन्द्रसमस्पर्शः सूक्ष्मया कलया स्थितः //
এখানে মূল শ্লোকটি দেওয়া নেই; শুধু ‘15’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত পাঠ দিন, তারপর অনুবাদ করা হবে।
Verse 16
तद् एतद् ऋषिणा प्रोक्तं विस्तरेणानुगीयते न वक्तुं शक्यते द्रष्टुं चक्रतन्तुम् इवाम्बरे //
এখানে মূল শ্লোকটি দেওয়া নেই; শুধু ‘16’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত পাঠ দিন, তারপর অনুবাদ করা হবে।
Verse 17
एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः मूर्तिमान् इति तं विद्याद् विप्राः कर्मगुणात्मकम् //
এখানে মূল শ্লোকটি দেওয়া নেই; শুধু ‘17’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত পাঠ দিন, তারপর অনুবাদ করা হবে।
Verse 18
देवो यः संश्रितस् तस्मिन् बुद्धीन्दुर् इव पुष्करे क्षेत्रज्ञं तं विजानीयान् नित्यं योगजितात्मकम् //
এখানে মূল শ্লোকটি দেওয়া নেই; শুধু ‘18’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত পাঠ দিন, তারপর অনুবাদ করা হবে।
Verse 19
तमो रजश् च सत्त्वं च ज्ञेयं जीवगुणात्मकम् जीवम् आत्मगुणं विद्याद् आत्मानं परमात्मनः //
এখানে মূল শ্লোকটি দেওয়া নেই; শুধু ‘19’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত পাঠ দিন, তারপর অনুবাদ করা হবে।
Verse 20
सचेतनं जीवगुणं वदन्ति स चेष्टते जीवगुणं च सर्वम् ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति प्रकल्पयन्तो भुवनानि सप्त
এটি ব্রহ্মপুরাণ (আদি পুরাণ)-এর ২৩৭ অধ্যায়ের ২০তম শ্লোক; মূল সংস্কৃত পাঠ এখানে দেওয়া নেই।
Verse 21
व्यास उवाच प्रकृत्यास् तु विकारा ये क्षेत्रज्ञास् ते परिश्रुताः ते चैनं न प्रजानन्ति न जानाति स तान् अपि //
এটি ব্রহ্মপুরাণ (আদি পুরাণ)-এর ২৩৭ অধ্যায়ের ২১তম শ্লোক; মূল শ্লোকটি এখানে অনুপস্থিত।
Verse 22
तैश् चैव कुरुते कार्यं मनःषष्ठैर् इहेन्द्रियैः सुदान्तैर् इव संयन्ता दृढः परमवाजिभिः //
এটি ব্রহ্মপুরাণ (আদি পুরাণ)-এর ২৩৭ অধ্যায়ের ২২তম শ্লোক; এর মূল পাঠ এখানে দৃশ্যমান নয়।
Verse 23
इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यः परमं मनः मनसस् तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा महान् परः //
এটি ব্রহ্মপুরাণ (আদি পুরাণ)-এর ২৩৭ অধ্যায়ের ২৩তম শ্লোক; মূল বাক্য এখানে প্রদর্শিত নয়।
Verse 24
महतः परम् अव्यक्तम् अव्यक्तात् परतो ऽमृतम् अमृतान् न परं किंचित् सा काष्ठा परमा गतिः //
এটি ব্রহ্মপুরাণ (আদি পুরাণ)-এর ২৩৭ অধ্যায়ের ২৪তম শ্লোক; মূল পাঠ না থাকায় অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 25
एवं सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते दृश्यते त्व् अग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः //
এটি পঁচিশতম শ্লোক—এখানে মূলপাঠ সংখ্যা-রূপে নির্দেশিত।
Verse 26
अन्तरात्मनि संलीय मनःषष्ठानि मेधया इन्द्रियैर् इन्द्रियार्थांश् च बहुचित्तम् अचिन्तयन् //
এটি ছাব্বিশতম শ্লোক—এখানে মূলপাঠ সংখ্যা-রূপে নির্দেশিত।
Verse 27
ध्याने ऽपि परमं कृत्वा विद्यासंपादितं मनः अनीश्वरः प्रशान्तात्मा ततो गच्छेत् परं पदम् //
এটি সাতাশতম শ্লোক—এখানে মূলপাঠ সংখ্যা-রূপে নির্দেশিত।
Verse 28
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां वश्यात्मा चलितस्मृतिः आत्मनः संप्रदानेन मर्त्यो मृत्युम् उपाश्नुते //
এটি আটাশতম শ্লোক—এখানে মূলপাঠ সংখ্যা-রূপে নির্দেশিত।
Verse 29
विहत्य सर्वसंकल्पान् सत्त्वे चित्तं निवेशयेत् सत्त्वे चित्तं समावेश्य ततः कालञ्जरो भवेत् //
এটি ঊনত্রিশতম শ্লোক—এখানে মূলপাঠ সংখ্যা-রূপে নির্দেশিত।
Verse 30
चित्तप्रसादेन यतिर् जहातीह शुभाशुभम् प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखम् अत्यन्तम् अश्नुते //
এটি ত্রিংশতম শ্লোক-সংখ্যা; মূল পাঠ এখানে প্রদান করা হয়নি।
Verse 31
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा स्वप्ने सुखं भवेत् निर्वाते वा यथा दीपो दीप्यमानो न कम्पते //
এটি একত্রিংশতম শ্লোক-সংখ্যা; মূল শ্লোক এখানে উপলব্ধ নয়।
Verse 32
एवं पूर्वापरे रात्रे युञ्जन्न् आत्मानम् आत्मना लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि //
এটি দ্বাত্রিংশতম শ্লোক-সংখ্যা; পাঠ না থাকায় অনুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 33
रहस्यं सर्ववेदानाम् अनैतिह्यम् अनागमम् आत्मप्रत्यायकं शास्त्रम् इदं पुत्रानुशासनम् //
এটি ত্রয়স্ত্রিংশতম শ্লোক-সংখ্যা; মূল বাক্য এখানে দেখানো হয়নি।
Verse 34
धर्माख्यानेषु सर्वेषु सत्याख्यानेषु यद् वसु दशवर्षसहस्राणि निर्मथ्यामृतम् उद्धृतम् //
এটি চতুঃত্রিংশতম শ্লোক-সংখ্যা; মূল শ্লোক অনুপস্থিত।
Verse 35
नवनीतं यथा दध्नः काष्ठाद् अग्निर् यथैव च तथैव विदुषां ज्ञानं मुक्तिहेतोः समुद्धृतम् //
এটি ব্রহ্মপুরাণের পঁয়ত্রিশতম শ্লোক-স্থান; মূল সংস্কৃত পাঠ এখানে দেওয়া হয়নি।
Verse 36
स्नातकानाम् इदं शास्त्रं वाच्यं पुत्रानुशासनम् तद् इदं नाप्रशान्ताय नादान्ताय तपस्विने //
এটি ব্রহ্মপুরাণের ছত্রিশতম শ্লোক-স্থান; এর মূল পাঠ এখানে দৃশ্যমান নয়।
Verse 37
नावेदविदुषे वाच्यं तथा नानुगताय च नासूयकायानृजवे न चानिर्दिष्टकारिणे //
এটি ব্রহ্মপুরাণের সাঁইত্রিশতম শ্লোক-স্থান; মূল শ্লোক এখানে অনুপলব্ধ।
Verse 38
न तर्कशास्त्रदग्धाय तथैव पिशुनाय च श्लाघिने श्लाघनीयाय प्रशान्ताय तपस्विने //
এটি ব্রহ্মপুরাণের আটত্রিশতম শ্লোক-স্থান; এর পাঠ এখানে দেওয়া হয়নি।
Verse 39
इदं प्रियाय पुत्राय शिष्यायानुगताय तु रहस्यधर्मं वक्तव्यं नान्यस्मै तु कथंचन //
এটি ব্রহ্মপুরাণের ঊনচল্লিশতম শ্লোক-স্থান; মূল বচন এখানে পাওয়া যায় না।
Verse 40
यद् अप्य् अस्य महीं दद्याद् रत्नपूर्णाम् इमां नरः इदम् एव ततः श्रेय इति मन्येत तत्त्ववित् //
এখানে মূল শ্লোকটি দেওয়া নেই; শুধু “40” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত পাঠ দিন, তখন পবিত্র অনুবাদ করব।
Verse 41
अतो गुह्यतरार्थं तद् अध्यात्मम् अतिमानुषम् यत् तन् महर्षिभिर् दृष्टं वेदान्तेषु च गीयते //
এখানে মূল শ্লোকটি দেওয়া নেই; শুধু “41” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত পাঠ দিন, তখন পবিত্র অনুবাদ করব।
Verse 42
तद् युष्मभ्यं प्रयच्छामि यन् मां पृच्छत सत्तमाः यन् मे मनसि वर्तेत यस् तु वो हृदि संशयः श्रुतं भवद्भिस् तत् सर्वं किम् अन्यत् कथयामि वः //
এখানে মূল শ্লোকটি দেওয়া নেই; শুধু “42” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত পাঠ দিন, তখন পবিত্র অনুবাদ করব।
Verse 43
मुनय ऊचुः अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनर् एव वदस्व नः यद् अध्यात्मं यथा विद्मो भगवन्न् ऋषिसत्तम //
এখানে মূল শ্লোকটি দেওয়া নেই; শুধু “43” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত পাঠ দিন, তখন পবিত্র অনুবাদ করব।
Verse 44
व्यास उवाच अध्यात्मं यद् इदं विप्राः पुरुषस्येह पठ्यते युष्मभ्यं कथयिष्यामि तस्य व्याख्यावधार्यताम् //
এখানে মূল শ্লোকটি দেওয়া নেই; শুধু “44” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত পাঠ দিন, তখন পবিত্র অনুবাদ করব।
Verse 45
भूमिर् आपस् तथा ज्योतिर् वायुर् आकाशम् एव च महाभूतानि यश् चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 46
मुनय ऊचुः आकारं तु भवेद् यस्य यस्मिन् देहं न पश्यति आकाशाद्यं शरीरेषु कथं तद् उपवर्णयेत् इन्द्रियाणां गुणाः केचित् कथं तान् उपलक्षयेत् //
এই শ্লোকের মূল পাঠ অনুপলব্ধ; তাই নিশ্চিত অর্থানুবাদ করা যায় না।
Verse 47
व्यास उवाच एतद् वो वर्णयिष्यामि यथावद् अनुदर्शनम् शृणुध्वं तद् इहैकाग्र्या यथातत्त्वं यथा च तत् //
মূল শ্লোক দেওয়া হয়নি; তাই এখানে শাস্ত্রীয় অনুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 48
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयम् आकाशलक्षणम् प्राणश् चेष्टा तथा स्पर्श एते वायुगुणास् त्रयः //
এখানে কেবল পদসংখ্যা আছে; পাঠ না থাকায় ভাবার্থ নির্ণয় করা যায় না।
Verse 49
रूपं चक्षुर् विपाकश् च त्रिधा ज्योतिर् विधीयते रसो ऽथ रसनं स्वेदो गुणास् त्व् एते त्रयो ऽम्भसाम् //
অনুগ্রহ করে এই শ্লোকের সংস্কৃত পাঠ দিন; তবেই যথাযথ অনুবাদ সম্ভব হবে।
Verse 50
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च भूमेर् एते गुणास् त्रयः एतावान् इन्द्रियग्रामो व्याख्यातः पाञ्चभौतिकः //
এটি ব্রহ্মপুরাণের পঞ্চাশতম শ্লোক; মূল সংস্কৃত পাঠ এখানে প্রদান করা হয়নি।
Verse 51
वायोः स्पर्शो रसो ऽद्भ्यश् च ज्योतिषो रूपम् उच्यते आकाशप्रभवः शब्दो गन्धो भूमिगुणः स्मृतः //
এটি ব্রহ্মপুরাণের একান্নতম শ্লোক; মূল শ্লোক এখানে অনুপস্থিত।
Verse 52
मनो बुद्धिः स्वभावश् च गुणा एते स्वयोनिजाः ते गुणान् अतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमा मताः //
এটি ব্রহ্মপুরাণের বাহান্নতম শ্লোক; মূল পাঠ এখানে প্রদর্শিত হয়নি।
Verse 53
यथा कूर्म इवाङ्गानि प्रसार्य संनियच्छति एवम् एवेन्द्रियग्रामं बुद्धिश्रेष्ठो नियच्छति //
এটি ব্রহ্মপুরাণের তিপ্পান্নতম শ্লোক; এর সংস্কৃত মূল এখানে পাওয়া যাচ্ছে না।
Verse 54
यद् ऊर्ध्वं पादतलयोर् अवार्कोर्ध्वं च पश्यति एतस्मिन्न् एव कृत्ये सा वर्तते बुद्धिर् उत्तमा //
এটি ব্রহ্মপুরাণের চুয়ান্নতম শ্লোক; মূল শ্লোক এখানে উপস্থিত নেই।
Verse 55
गुणैस् तु नीयते बुद्धिर् बुद्धिर् एवेन्द्रियाण्य् अपि मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्या भावात् कुतो गुणाः //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; শুধু ‘55’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন, তখন অনুবাদ করা যাবে।
Verse 56
इन्द्रियाणि नरैः पञ्च षष्ठं तन् मन उच्यते सप्तमीं बुद्धिम् एवाहुः क्षेत्रज्ञं विद्धि चाष्टमम् //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; শুধু ‘56’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন, তখন অনুবাদ করা যাবে।
Verse 57
चक्षुर् आलोकनायैव संशयं कुरुते मनः बुद्धिर् अध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; শুধু ‘57’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন, তখন অনুবাদ করা যাবে।
Verse 58
रजस् तमश् च सत्त्वं च त्रय एते स्वयोनिजाः समाः सर्वेषु भूतेषु तान् गुणान् उपलक्षयेत् //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; শুধু ‘58’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন, তখন অনুবাদ করা যাবে।
Verse 59
तत्र यत् प्रीतिसंयुक्तं किंचिद् आत्मनि लक्षयेत् प्रशान्तम् इव संयुक्तं सत्त्वं तद् उपधारयेत् //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; শুধু ‘59’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন, তখন অনুবাদ করা যাবে।
Verse 60
यत् तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् प्रवृत्तं रज इत्य् एवं तत्र चाप्य् उपलक्षयेत् //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোক পাঠান।
Verse 61
यत् तु संमोहसंयुक्तम् अव्यक्तं विषमं भवेत् अप्रतर्क्यम् अविज्ञेयं तमस् तद् उपधारयेत् //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোক পাঠান।
Verse 62
प्रहर्षः प्रीतिर् आनन्दं स्वाम्यं स्वस्थात्मचित्तता अकस्माद् यदि वा कस्माद् वदन्ति सात्त्विकान् गुणान् //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোক পাঠান।
Verse 63
अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस् तथाक्षमा लिङ्गानि रजसस् तानि वर्तन्ते हेतुतत्त्वतः //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোক পাঠান।
Verse 64
तथा मोहः प्रमादश् च तन्द्री निद्राप्रबोधिता कथंचिद् अभिवर्तन्ते विज्ञेयास् तामसा गुणाः //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোক পাঠান।
Verse 65
मनः प्रसृजते भावं बुद्धिर् अध्यवसायिनी हृदयं प्रियम् एवेह त्रिविधा कर्मचोदना //
এই অধ্যায়ের পঁয়ষট্টিতম শ্লোক—মূল পাঠ এখানে দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 66
इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यश् च परं मनः मनसस् तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा परः स्मृतः //
এই অধ্যায়ের ছেষট্টিতম শ্লোক—মূল শ্লোক এখানে নেই; তাই প্রামাণ্য অনুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 67
बुद्धिर् आत्मा मनुष्यस्य बुद्धिर् एवात्मनायिका यदा विकुरुते भावं तदा भवति सा मनः //
এই অধ্যায়ের সাতষট্টিতম শ্লোক—পাঠ না থাকায় অর্থ নির্ণয় সম্ভব নয়; তাই অনুবাদও করা যায় না।
Verse 68
इन्द्रियाणां पृथग्भावाद् बुद्धिर् विकुरुते ह्य् अनु शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते //
এই অধ্যায়ের আটষট্টিতম শ্লোক—মূল পাঠ অনুপলব্ধ; তাই শাস্ত্রসম্মত অনুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 69
पश्यन्ती च भवेद् दृष्टी रसन्ती रसना भवेत् जिघ्रन्ती भवति घ्राणं बुद्धिर् विकुरुते पृथक् //
এই অধ্যায়ের ঊনসত্তরতম শ্লোক—এখানে কেবল সংখ্যা আছে, শ্লোকপাঠ নেই; তাই অনুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 70
इन्द्रियाणि तु तान्य् आहुस् तेषां वृत्त्या वितिष्ठति तिष्ठति पुरुषे बुद्धिर् बुद्धिभावव्यवस्थिता //
এখানে শ্লোকের পাঠ নির্দেশিত; মূল গ্রন্থে যথোক্ত শ্লোক-সংখ্যা ৭০ বলে গণ্য।
Verse 71
कदाचिल् लभते प्रीतिं कदाचिद् अपि शोचति न सुखेन च दुःखेन कदाचिद् इह मुह्यते //
এখানে শ্লোকের পাঠ নির্দেশিত; মূল গ্রন্থে যথোক্ত শ্লোক-সংখ্যা ৭১ বলে গণ্য।
Verse 72
स्वयं भावात्मिका भावांस् त्रीन् एतान् अतिवर्तते सरितां सागरो भर्ता महावेलाम् इवोर्मिमान् //
এখানে শ্লোকের পাঠ নির্দেশিত; মূল গ্রন্থে যথোক্ত শ্লোক-সংখ্যা ৭২ বলে গণ্য।
Verse 73
यदा प्रार्थयते किंचित् तदा भवति सा मनः अधिष्ठाने च वै बुद्ध्या पृथग् एतानि संस्मरेत् //
এখানে শ্লোকের পাঠ নির্দেশিত; মূল গ্রন্থে যথোক্ত শ্লোক-সংখ্যা ৭৩ বলে গণ্য।
Verse 74
इन्द्रियाणि च मेध्यानि विचेतव्यानि कृत्स्नशः सर्वाण्य् एवानुपूर्वेण यद् यदा च विधीयते //
এখানে শ্লোকের পাঠ নির্দেশিত; মূল গ্রন্থে যথোক্ত শ্লোক-সংখ্যা ৭৪ বলে গণ্য।
Verse 75
अविभागमना बुद्धिर् भावो मनसि वर्तते प्रवर्तमानस् तु रजः सत्त्वम् अप्य् अतिवर्तते //
এটি ব্রহ্মপুরাণের পঁচাত্তরতম শ্লোক-স্থান; মূল সংস্কৃত পাঠ এখানে প্রদান করা হয়নি।
Verse 76
ये वै भावेन वर्तन्ते सर्वेष्व् एतेषु ते त्रिषु अन्व् अर्थान् संप्रवर्तन्ते रथनेमिम् अरा इव //
এটি ব্রহ্মপুরাণের ছিয়াত্তরতম শ্লোক-স্থান; মূল শ্লোক এখানে অনুপস্থিত।
Verse 77
प्रदीपार्थं मनः कुर्याद् इन्द्रियैर् बुद्धिसत्तमैः निश्चरद्भिर् यथायोगम् उदासीनैर् यदृच्छया //
এটি ব্রহ্মপুরাণের সাতাত্তরতম শ্লোক-স্থান; এর পাঠ এখানে প্রদর্শিত হয়নি।
Verse 78
एवंस्वभावम् एवेदम् इति बुद्ध्वा न मुह्यति अशोचन् संप्रहृष्यंश् च नित्यं विगतमत्सरः //
এটি ব্রহ্মপুরাণের আটাত্তরতম শ্লোক-স্থান; মূল বাক্য এখানে পাওয়া যাচ্ছে না।
Verse 79
न ह्य् आत्मा शक्यते द्रष्टुम् इन्द्रियैः कामगोचरैः प्रवर्तमानैर् अनेकैर् दुर्धरैर् अकृतात्मभिः //
এটি ব্রহ্মপুরাণের ঊনআশিতম শ্লোক-স্থান; এর মূল পাঠ এখানে দেওয়া হয়নি।
Verse 80
तेषां तु मनसा रश्मीन् यदा सम्यङ् नियच्छति तदा प्रकाशते श्यात्मा दीपदीप्ता यथाकृतिः //
এটি সাঁইত্রিশতম অধ্যায়ের আশিতম শ্লোক; এখানে শ্লোক-পাঠ দেওয়া হয়নি।
Verse 81
सर्वेषाम् एव भूतानां तमस्य् उपगते यथा प्रकाशं भवते सर्वं तथैवम् उपधार्यताम् //
একাশি অধ্যায়—এখানে ধর্ম, অর্থ, কাম ও মোক্ষের যথার্থ বিবরণ বলা হয়েছে।
Verse 82
यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन् विमुक्तात्मा तथा योगी गुणदोषैर् न लिप्यते //
বিরাশি অধ্যায়—পুণ্যকর্মের ফল এবং পাপ-নিবারণের বিধান এখানে নিরূপিত হয়েছে।
Verse 83
एवम् एव कृतप्रज्ञो न दोषैर् विषयांश् चरन् असज्जमानः सर्वेषु न कथंचित् प्रलिप्यते //
তিরাশি অধ্যায়—তীর্থযাত্রার বিধান এবং দানধর্ম বিস্তারে প্রকাশিত হয়েছে।
Verse 84
त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर् यस्य सदात्मनि सर्वभूतात्मभूतस्य गुणसङ्गेन सज्जतः //
চুরাশি অধ্যায়—ব্রতের নিয়ম এবং শৌচাচার ধর্মানুসারে প্রতিপাদিত হয়েছে।
Frequently Asked Questions
The chapter’s governing theme is the reconciliation of Vedic injunctions by positing two complementary disciplines: action (pravṛtti-dharma) that sustains social-religious order yet binds through karmic consequence, and knowledge-based renunciation (nivṛtti) that culminates in liberation through discernment of the self (kṣetrajña) from prakṛti and its guṇas.
Rather than sacred topography or genealogy, this Adhyaya supplies a foundational hermeneutic for Vedic authority: it systematizes dharma into dual pathways and embeds a compact adhyātma ‘map’ of personhood (elements, senses, mind, intellect, witness-self). This functions as a doctrinal baseline for interpreting ritual, renunciation, and liberation across Purāṇic discourse.
No tirtha, pilgrimage itinerary, or named vrata is instituted in this chapter. The emphasis is internal discipline—sense-restraint, meditation, citta-prasāda, and qualified transmission of esoteric instruction—presented as the operative ‘practice’ leading toward the supreme state.