Adhyaya 88: Account of the Extents of Śālmaladvīpa, Gomedadvīpa, and Puṣkaradvīpa
Śālmaladvīpa–Gomedadvīpa–Puṣkaradvīpa-vistara-kathana
Ancient-Geography (Purāṇic Cosmography)
ৱৰাহ–পৃথিৱী উপদেশ-প্ৰসঙ্গত ৰুদ্ৰই দ্বীপসমূহৰ বিন্যাস আৰু অনুপাতগত বিস্তাৰ সংক্ষেপে বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ শাল্মলদ্বীপক ক্ৰৌঞ্চদ্বীপৰ দ্বিগুণ আৰু ঘৃত-সমুদ্ৰে বেষ্টিত বুলি কয়; তাত সাতটা মুখ্য পৰ্বত, সাতটা বৰ্ষ আৰু নদী-প্ৰণালীসহ কুল-পৰ্বতৰ নাম উল্লেখ আছে। তাৰ পাছত ষষ্ঠ দ্বীপ গোমেদদ্বীপ শাল্মলদ্বীপৰ দ্বিগুণ, সুৰোদ (মদ্য) সমুদ্ৰে ঘেৰাও, আৰু কুমুদ আদি দুটা প্ৰধান পৰ্বতসহ বৰ্ণিত। পৰৱৰ্তী পুষ্কৰদ্বীপ ইক্ষুৰস-সমুদ্ৰে বেষ্টিত, মানসপৰ্বত আৰু দ্বিখণ্ডিত বৰ্ষৰ কথা কোৱা হয়। শেষত পৃথিৱী আৰু ব্ৰহ্মাণ্ডৰ পৰিমাপ, অসংখ্য ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ডৰ উল্লেখ, আৰু নাৰায়ণৰ বৰাহ-ৰূপে পৃথিৱী স্থিৰ কৰাৰ লীলা স্মৰণ কৰি ৰুদ্ৰ কৈলাসলৈ গমন কৰে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 88
Verse 1
रुद्र उवाच । त्रिषु शिष्टेषु वक्ष्यामि द्वीपेषु मनुजान्युत । शाल्मलं पञ्चमं वर्षं प्रवक्ष्ये तन्निबोधत । क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराच्छाल्मलो द्विगुणो मतः ॥ ८८.१ ॥
ৰুদ্ৰে ক’লে—হে মনুষ্যশ্ৰেষ্ঠ, অৱশিষ্ট তিনিটা দ্বীপৰ কথা এতিয়া ক’ম। পঞ্চম বৰ্ষ ‘শাল্মল’ৰ বৰ্ণনা কৰোঁ; মনোযোগেৰে বুজা। বিস্তাৰত শাল্মল ক্ৰৌঞ্চদ্বীপৰ দ্বিগুণ বুলি গণ্য।
Verse 2
श्रीवराह उवाच । एवमुक्त्वा गतो रुद्रः क्षणाददृश्यमूर्तिमान् । ते च सर्वे गता देवा ऋषयश्च यथागतम् ॥ ८८.३ ॥
শ্ৰীৱৰাহে ক’লে—এইদৰে কৈ ৰুদ্ৰে ক্ষণতে অদৃশ্য ৰূপ ধৰি প্ৰস্থান কৰিলে। আৰু সেই সকলো দেৱতা আৰু ঋষিও যিদৰে আহিছিল তিদৰে উভতি গ’ল।
Verse 3
घृतसमुद्रमावृत्य व्यवस्थितस्तद्विस्तारो द्विगुणस्तत्र च सप्त पर्वताः प्रधानास्तावन्ति वर्षाणि तावत्यो नद्यः । तत्र च पर्वताः । सुमहान् पीतःशातकुम्भात् सार्वगुणसौवर्णरोहितसुमनसकुशल ----- जाम्बूनदवैद्युता इत्येते कुलपर्वता वर्षाणि चेति । अथ षष्ठं गोमेदं कथ्यते । शाल्मलं यथा सुरोदेनावृतं तद्वत् सुरोदोऽपि तद्द्विगुणेन गोमेदेनावृतः । तत्र च प्रधानपर्वतौ द्वावेव । एकस्य तावत्तावसरः । अपरश्च कुमुद इति । समुद्रश्चेक्षुरसस्तद्द्विगुणेन पुष्करेणावृतः । तत्र च पुष्कराख्ये मानसो नाम पर्वतः । तदपि द्विधा छिन्नं वर्षं तत्प्रमाणेन च । स्वादोदकेनावृतम् । ततश्च कटाहम् । एतत् पृथिव्याः प्रमाणम् । ब्रह्माण्डस्य च सकटाहविस्तारप्रमाणम् । एवंविधानामण्डानां परिसंख्यां न विद्यते । एतानि कल्पे कल्पे भगवान् नारायणः क्रोडरूपी रसातलान्तःप्रविष्टानि दंष्ट्रैकैनोद्धृत्य स्थितौ स्थापयति । एष वः कथितो मार्गो भूमेरायामविस्तरः । स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि कैलासं निलयं द्विजाः
ঘৃতসাগৰে আৱৃত হৈ তাৰ বিস্তাৰ দ্বিগুণ স্থিৰ; তাত সাতটা প্ৰধান পৰ্বত, তেনেকৈয়ে সাতটা বৰ্ষ আৰু তেনেকৈয়ে সাতটা নদী আছে। তাত থকা পৰ্বতসমূহ—সুমহান, পীত, শাতকুম্ভ, সাৰ্বগুণ, সৌৱৰ্ণ, ৰোহিত, সুমনস, কুশল, … জাম্বূনদ, বৈদ্যুত—এইসকল কুলপৰ্বত (সীমা-পৰ্বত), আৰু বৰ্ষসমূহো তেনেকৈ। এতিয়া ষষ্ঠ গোমেদ দ্বীপ বৰ্ণিত। যেনেকৈ শাল্মল সুৰোদ (সুৰা-সাগৰ)ৰে আৱৃত, তেনেকৈ সুৰোদো দ্বিগুণ পৰিমাণে গোমেদে আৱৃত। তাত কেৱল দুটা প্ৰধান পৰ্বত—এটা তাৱৎতাৱসৰ, আনটো কুমুদ। সাগৰ ইক্ষুৰস (গণ্নাৰ ৰস), যাক দ্বিগুণ পৰিমাণে পুষ্কৰে আৱৃত কৰিছে। পুষ্কৰ নামৰ দ্বীপত মানস নামৰ পৰ্বত আছে। সেই বৰ্ষো পৰিমাণ অনুসাৰে দুটা ভাগত বিভক্ত। ই স্বাদোদক (মিঠা পানী) সাগৰে আৱৃত; তাৰ পিছত কটাহ (ব্ৰহ্মাণ্ডীয় কড়াই) আহে। এইয়ে পৃথিৱীৰ পৰিমাণ, আৰু কটাহসহ ব্ৰহ্মাণ্ডৰ বিস্তাৰৰ পৰিমাণো। এনে অণ্ডাকাৰ ব্ৰহ্মাণ্ডৰ সংখ্যা অজ্ঞাত। প্ৰতিটো কল্পত ভগৱান নাৰায়ণ বৰাহ-ৰূপে ৰসাতলান্তলৈ প্ৰৱেশ কৰি এক দন্ত্ৰাৰে এইবোৰ উদ্ধাৰ কৰি স্থিতিত স্থাপন কৰে। এইদৰে তোমালোকক ভূমিৰ দীঘল-প্ৰস্থৰ বিৱৰণ কোৱা হ’ল। তোমালোকৰ মঙ্গল হওক; হে দ্বিজসকল, মই মোৰ নিলয় কৈলাসলৈ যাম।
Frequently Asked Questions
The chapter frames cosmographic measurement as a doctrine of order and stability: Earth (Pṛthivī) is depicted as periodically stabilized by Nārāyaṇa in boar-form, implying that terrestrial balance is maintained through a larger cosmic governance rather than human ritual action in this passage.
No tithi, lunar month, seasonal (ṛtu), or calendrical markers are specified in Adhyaya 88; the content is primarily spatial and proportional (dvīpa and ocean extents) rather than ritual-timing instruction.
It explicitly connects Earth’s stability to the Varāha motif: Nārāyaṇa, taking a boar form, enters rasātala and raises/sets the worlds into a stable condition. This functions as an early preservation narrative where cosmic structure and Earth’s habitability depend on periodic restorative intervention.
No royal genealogies or administrative lineages are named here. The principal figures are Rudra (as instructor), Varāha/Nārāyaṇa (as cosmic stabilizer), and the implied audience of sages (ṛṣayaḥ) and gods (devāḥ).
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.