Adhyaya 22: Gaurī’s Rebirth, Umā’s Austerities, Rudra’s Test, and the Himalayan Wedding
Gaurījanma-Umātapas-Rudrāvāha-vivāhaḥ
Purāṇic Narrative-Etiology and Vrata Instruction (Tithi-based Ethics)
ৱৰাহ–পৃথিৱী সংলাপৰ ভিতৰত এই অধ্যায়ে গৌৰী–উমাৰ কাহিনীৰে নৈতিক দৃঢ়তা, দেহ-সংযম (তপস্যা) আৰু সমাজ-নিয়মিত বিবাহ-আচাৰক জগত স্থিতিৰ সহায়ক বুলি দেখুৱায়। দক্ষৰ বৈৰিতা আৰু যজ্ঞ-বিঘ্ন স্মৰণ কৰি গৌৰী তপস্যাৰে পুৰণি দেহ ত্যাগ কৰে আৰু হিমৱতৰ কন্যা উমা ৰূপে পুনর্জন্ম লয়। ৰুদ্ৰক লাভ কৰিবলৈ উমাই কঠোৰ তপ কৰে; ৰুদ্ৰে ক্ষুধাৰ্ত ব্ৰাহ্মণৰ ৰূপ ধৰি আৰু গঙ্গাৰ তীৰত বিপদ সাজি উমাক পৰীক্ষা কৰে, য’ত উমাই আচাৰ-শুচিতা আৰু ব্ৰহ্মহত্যাৰ মহাপাপৰ ভয়ৰ মাজত সিদ্ধান্ত ল’ব লাগে। উমাই তেওঁক উদ্ধাৰ কৰাত ৰুদ্ৰে নিজ স্বৰূপ প্ৰকাশ কৰি বিবাহ প্ৰাৰ্থনা কৰে। হিমৱতে ব্ৰহ্মাৰ অনুমতি লৈ দেৱতা আৰু বিশ্বৰ নানা ভূদৃশ্যক আমন্ত্ৰণ কৰি বিবাহ সম্পন্ন কৰে। শেষত বিধান দিয়া হয়—তৃতীয়া তিথিত লৱণ বর্জন কৰিলে কল্যাণ আৰু সমৃদ্ধি লাভ হয়।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 22
Verse 1
महातपा उवाच । तस्मिन् निवसतस्तस्य रुद्रस्य परमेष्ठिनः । चुकोप गौरी देवस्य पितुर्वैरमनुस्मरन् ॥ २२.१ ॥
মহাতপা ক’লে—পৰমেষ্ঠী ৰুদ্ৰ তাত বাস কৰি থাকোঁতে, দেৱৰ পিতাৰ সৈতে জড়িত বৈৰ স্মৰণ কৰি গৌৰী ক্ৰুদ্ধ হ’ল।
Verse 2
चिन्तयामास दक्षस्य अनेनापकृतं पुरा । यज्ञो विध्वंसितो यस्मात् तस्माच्चान्यां तनूमहम् ॥ २२.२ ॥
তেওঁ চিন্তা কৰিলে—“ইয়াৰ দ্বাৰা পূৰ্বতে দক্ষৰ প্ৰতি অপকাৰ হৈছিল; সেই কাৰণেই যজ্ঞ বিধ্বস্ত হৈছিল। সেয়ে মই অন্য দেহ-ৰূপ ধাৰণ কৰিম।”
Verse 3
आराध्य तपसा तस्य गृहे भूत्वा व्रजाम्यहम् । कथं गच्छामि पितरं दक्षं क्षपितबान्धवम् ॥ २२.३ ॥
তপস্যাৰে তেওঁক প্ৰসন্ন কৰি আৰু তেওঁৰ গৃহত জন্ম লৈ, স্বজন-বন্ধু নাশ হোৱা মোৰ পিতা দক্ষৰ ওচৰলৈ মই কেনেকৈ যাম?
Verse 4
भवपत्नी च दुहिता एवं संचिन्त्य सुन्दरी । जगाम तपसे शैलं हिमवन्तं महागिरिम् ॥ २२.४ ॥
এইদৰে চিন্তা কৰি, ভবৰ পত্নী আৰু (দক্ষৰ) কন্যা সেই সুন্দৰী তপস্যাৰ বাবে মহাগিৰি হিমৱন্ত পৰ্বতলৈ গ’ল।
Verse 5
तत्र कालेन महता क्षपयन्ती कलेवरम् । स्वशरीराग्निना दग्धा ततः शैलसुता अभवत् ॥ २२.५ ॥
তাত দীঘল সময় ধৰি দেহ ক্ষয় কৰি, তেওঁ নিজ শৰীৰাগ্নিত দগ্ধ হ’ল; তাৰ পাছত তেওঁ শৈলসুতা—পৰ্বতকন্যা—হ’ল।
Verse 6
उमा नामेति महती कृष्णा चेत्यभिधानतः । लब्ध्वा तु शोभनां मूर्तिं हिमवन्तगृहे शुभा ॥ २२.६ ॥
তেওঁৰ মহৎ নাম ‘উমা’ আছিল, আৰু ‘কৃষ্ণা’ বুলিও তেওঁ পৰিচিত আছিল। শোভন ৰূপ লাভ কৰি সেই শুভা হিমৱন্তৰ গৃহত বাস কৰিলে।
Verse 7
पुनस्तपश्चकारोग्रं देवं स्मृत्वा त्रिलोचनम् । असावेव पतिर्मह्यमित्युक्त्वा तपसि स्थिता ॥ २२.७ ॥
পুনৰায় তেওঁ ত্ৰিনয়ন দেৱক স্মৰণ কৰি ঘোৰ তপস্যা কৰিলে। “তেওঁৱেই মোৰ স্বামী” বুলি কৈ তপত অটল থাকিল।
Verse 8
कुर्वन्त्या तत् तपश्चोग्रं हिमवन्ते महागिरौ । कालेन महता देवस्तपसाराधितस्तया ॥ २२.८ ॥
হিমৱন্ত মহাগিৰিত তেওঁ যেতিয়া সেই ঘোৰ তপস্যা কৰি আছিল, বহু সময়ৰ পাছত তেওঁৰ তপস্যাৰে দেৱতা সন্তুষ্ট হ’ল।
Verse 9
अजगामाश्रमं तस्या विप्रो भूत्वा महेश्वरः । वृद्धः शिथिलसर्वाङ्गः स्खलंश्चैव पदे पदे ॥ २२.९ ॥
মহেশ্বৰ ব্ৰাহ্মণৰ ৰূপ ধৰি তেওঁৰ আশ্ৰমলৈ আহিল। তেওঁ বৃদ্ধ, অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ শিথিল, আৰু পদে পদে হোঁচট খাইছিল।
Verse 10
कृच्छ्रात् तस्याः समीपं तु आगत्य द्विजसत्तमः । बुभुक्षितोऽस्मि मे देहि भद्रे भोज्यं द्विजस्य तु ॥ २२.१० ॥
কষ্টে তেওঁৰ ওচৰলৈ আহি শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজে ক’লে—“মই ভোকাতুৰ। ভদ্ৰে, দ্বিজৰ উপযুক্ত ভোজন মোক দিয়া।”
Verse 11
एवमुक्ता तदा कन्या उमा शैलसुता शुभा । उवाच ब्राह्मणं भोज्यं दद्मि विप्र फलादिकम् । कुरु स्नानं द्रुतं विप्र भुञ्जस्वान्नं यदृच्छया ॥ २२.११ ॥
এনেদৰে কোৱা শুনি শুভ শৈলসুতা কন্যা উমাই ব্ৰাহ্মণক ক’লে—“হে বিপ্ৰ, মই ফল আদি ভোজন দিম। হে বিপ্ৰ, সোনকালে স্নান কৰি, যদৃচ্ছায় পোৱা অন্ন ভোজন কৰা।”
Verse 12
एवमुक्तस्तदा विप्रस्तस्य पार्श्वे महानदीम् । गङ्गां जगाम स्नानार्थी स्नानं कर्त्तुमवातरात् ॥ २२.१२ ॥
এইদৰে কোৱা হোৱাত সেই ব্ৰাহ্মণে ওচৰৰ মহানদী গংগালৈ স্নানাৰ্থে গ’ল আৰু বিধিস্নান কৰিবলৈ পানীত নামিল।
Verse 13
स्नानं तु कुर्वता तेन रुद्रेण द्विजरूपिणा । भूत्वा मायामयं भीमं मकरं भयदर्शनम् । ग्राहितस्तु तदा विप्रस्तेन दुष्टेन मद्गुणा ॥ २२.१३ ॥
সেই সময়ত দ্বিজৰূপ ধাৰণ কৰা ৰুদ্ৰ স্নান কৰি আছিল; মায়াবলে তেওঁ ভয়ংকৰ, ভয়দৰ্শন মকৰৰূপ ল’লে, আৰু তেতিয়া সেই দুষ্ট মদ্গুণে ব্ৰাহ্মণক ধৰি পেলালে।
Verse 14
दृष्ट्वा धृतमथात्मानं मकरॆण बलीयसा । वृद्धमात्मानमन्यं तां दर्शयन् वाक्यमब्रवीत् ॥ २२.१४ ॥
তাৰ পাছত অধিক বলৱান মকৰৰ দ্বাৰা নিজকে ধৰা দেখা পাই, আৰু তাইক নিজৰ বৃদ্ধ অন্য ৰূপ দেখুৱাই, সি এই বাক্য ক’লে।
Verse 15
अब्रह्मण्यं गतं कन्ये धावस्वानय मां रुषः । यावन्नायाति विकृतिं तावन्मां त्रातुमर्हसि ॥ २२.१५ ॥
হে কন্যে! সি ব্ৰাহ্মণ্যধৰ্মবিৰোধী আচৰণত পৰিছে; দৌৰি গৈ তাক তৎক্ষণাৎ মোৰ ওচৰলৈ আন। সি অধিক বিকৃত হোৱাৰ আগতেই তই মোক ৰক্ষা কৰা উচিত।
Verse 16
एवमुक्ता तदा कन्या चिन्तयामास पार्वती । पितृभावेन शैलेन्द्रं भर्तृभावेन शङ्करम् । स्पृशामि तपसा पूता कथं विप्रं स्पृशाम्यहम् ॥ २२.१६ ॥
এইদৰে কোৱা হোৱাত কন্যা পাৰ্বতীয়ে চিন্তা কৰিলে—‘শৈলেন্দ্ৰক পিতৃভাৱে আৰু শংকৰক ভৰ্তৃভাৱে মই তপস্যাৰে পবিত্ৰ হৈ স্পৰ্শ কৰিব পাৰোঁ; কিন্তু ব্ৰাহ্মণক মই কেনেকৈ স্পৰ্শ কৰিম?’
Verse 17
यद्येनं नापकर्षामि मकरॆण जले धृतम् । तदानिं ब्रह्मवध्याऽ मे भवतीति न संशयः ॥ २२.१७ ॥
যদি মই মকৰৰ দ্বাৰা পানীত ধৰি ৰখা এইজনক টানি বাহিৰ নকৰোঁ, তেন্তে সেই ক্ষণতেই ব্ৰহ্মহত্যাৰ দোষ মোৰ হ’ব—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 18
अन्यव्यतिक्रमे धर्ममपनेतुं च शक्यते । ब्रह्मवध्याः पुनर्नैवमेवमुक्त्वा गता त्वरम् ॥ २२.१८ ॥
অন্য অতিক্ৰমত ধৰ্মানুসাৰে দোষ মোচন সম্ভৱ; কিন্তু ব্ৰহ্মহত্যাৰ ক্ষেত্ৰত তেনে নহয়। এইদৰে কৈ সি তৎক্ষণাৎ গ’ল।
Verse 19
सा गत्वा त्वरितं भीरुर् गृहीत्वा पाणिना द्विजम् । चकर्षान्तर्-जलात् तावत् स्वयं भूतपतिर् हरः ॥ २२.१९ ॥
সি ভয়তে তৎক্ষণাৎ গৈ, হাতেৰে সেই দ্বিজক ধৰি পানীৰ ভিতৰৰ পৰা টানি ওপৰলৈ তুলিলে; সেই সময় ভূতপতি হৰ স্বয়ং (সহায়ৰূপে) উপস্থিত আছিল।
Verse 20
यमाराध्य तपश्चर्त्तुमारब्धं शैलपुत्र्याः । स एव भगवान् रुद्रस्तस्याः पाणौ विलम्बत ॥ २२.२० ॥
যাক আৰাধনা কৰি শৈলপুত্ৰীয়ে তপস্যা আৰম্ভ কৰিছিল, সেই ভগৱান ৰুদ্ৰই তাইৰ হাতত (অৰ্থাৎ বৰৰূপে) প্ৰাপ্ত হ’ল।
Verse 21
तं दृष्ट्वा लज्जिता देवी पूर्वत्यागमनुस्मरन् । न किञ्चिदुत्तरं सुभ्रूर्वदति स्म सुलज्जिता ॥ २२.२१ ॥
তেওঁক দেখি দেৱী পূৰ্বৰ বিদায় স্মৰণ কৰি লজ্জিত হ’ল; সুভ্ৰূ সেই অতিলজ্জিত হৈ একো উত্তৰ নক’লে।
Verse 22
तूष्णीम्भूतां तु तां दृष्ट्वा गौरीं रुद्रो हसन्निव । पाणौ गृहीत्वा मां भद्रे कथं त्यक्तुमिहार्हसि ॥ २२.२२ ॥
গৌৰী নীৰৱ হোৱা দেখি ৰুদ্ৰ যেন হাঁহিলে; মোৰ হাত ধৰি ক’লে—“ভদ্ৰে, মোক ইয়াতে ত্যাগ কৰা কেনেকৈ তোমাৰ বাবে উচিত?”
Verse 23
मत्पाणिग्रहणं भद्रे वृथा यदि करिष्यसि । तदानीं ब्रह्मणः पुत्र्यामाहारार्थं ब्रवीम्यहम् ॥ २२.२३ ॥
ভদ্ৰে, যদি তুমি মোৰ পাণিগ্ৰহণক বৃথা কৰিব খোজা, তেন্তে সেই সময়ত আহাৰলাভৰ বাবে মই ব্ৰহ্মাৰ কন্যাৰ কথা ক’ম।
Verse 24
न भवेत् परिहासोऽयमुक्ता देवी परापरा । लज्जमाना तदा वाक्यं वदति स्मितपूर्वकम् ॥ २२.२४ ॥
এনেদৰে সম্বোধিত পৰাপৰা দেৱীয়ে ক’লে—“ইয়াক পৰিহাস বুলি নাভাবিবা।” তাৰ পিছত লাজেৰে, মৃদু হাঁহিৰ সৈতে তেওঁ বাক্য ক’লে।
Verse 25
देवदेव त्रिलोकेश त्वदर्थोऽयं समुद्यमः । प्राग्जन्माराधितो भर्त्ता भवान् देवो महेश्वरः ॥ २२.२५ ॥
হে দেৱদেৱ, ত্ৰিলোকেশ! এই উদ্যোগ তোমাৰেই বাবে। পূৰ্বজন্মত তুমিয়েই আৰাধিত ভৰ্তা-পালক আছিলা; তুমি দেৱ মহেশ্বৰ।
Verse 26
इदानीं मे भवान् देवः पतिर्नान्यो भविष्यति । किन्तु स्वामी पिता मह्यं शैलेन्द्रो मे व्रजामि तम् । अनुज्ञाप्य विधानॆन ततः पाणिं गृहीष्यसि ॥ २२.२६ ॥
এতিয়া, হে দেৱ, তুমিয়েই মোৰ পতি হ’বা; আন কোনো নহয়। কিন্তু মোৰ ৰক্ষক পিতা শৈলেন্দ্ৰ স্বামী; মই তেওঁৰ ওচৰলৈ যাওঁ। বিধিমতে তেওঁৰ অনুমতি লৈ, তাৰ পিছত তুমি মোৰ হাত গ্ৰহণ কৰিবা।
Verse 27
एवमुक्त्वा तदा देवी पितरं प्रति भामिनी । कृताञ्जलिपुटा भूत्वा हिमवन्तमुवाच ह ॥ २२.२७ ॥
এইদৰে কৈ তেতিয়া দীপ্তিমতী দেৱীয়ে পিতাৰ প্ৰতি কৰযোৰ কৰি হিমৱানক ক’লে।
Verse 28
अतोऽन्यजन्मभर्त्ता मे रुद्रो दक्षमखान्तकः । इदानीं तपसा सैव ध्यातोऽभूद्गतिभावनः ॥ २२.२८ ॥
সেয়ে মোৰ অন্য জন্মৰ স্বামী, দক্ষযজ্ঞ-সংহাৰক ৰুদ্ৰ, এতিয়া তাইৰ তপস্যাৰে ধ্যানিত হৈ গতি-প্ৰদাতা হ’ল।
Verse 29
स च विश्वपतिर्भूत्वा ब्राह्मणो मे तपोवनम् । आगत्य भोजनार्थाय याचयामास शङ्करः । मया स्नातुं व्रजस्वेति चोदितो जाह्नवीं गतः ॥ २२.२९ ॥
আৰু তেওঁ বিশ্বপতি হৈও ব্ৰাহ্মণৰূপে মোৰ তপোবনত আহি শংকৰে ভোজন যাঁচিলে। মই ক’লোঁ, ‘স্নান কৰিবলৈ যোৱা’; তেতিয়া তেওঁ জাহ্নৱী (গঙ্গা)লৈ গ’ল।
Verse 30
तत्रासौ वृद्धकायेन द्विजरूपेण शङ्करः । मकरेण धृतस्तूर्णं अब्रह्महण्यमुवाच ह ॥ २२.३० ॥
তাত শংকৰ বৃদ্ধদেহে দ্বিজৰূপ ধৰি এক মকৰে তৎক্ষণাৎ ধৰি পেলালে; তেতিয়া তেওঁ অব্ৰহ্মহণ্যক ক’লে।
Verse 31
ब्रह्महत्याभयात् तात मया पाणौ धृतस्ततः । धृतमात्रः स्वकं देहं दर्शयामास शङ्करः ॥ २२.३१ ॥
‘তাত! ব্ৰহ্মহত্যাৰ ভয়ত মই তেতিয়া তেওঁৰ হাত ধৰি ৰাখিলোঁ। ধৰা মাত্ৰেই শংকৰে নিজৰ স্বদেহ (সত্য স্বৰূপ) প্ৰকাশ কৰিলে।’
Verse 32
ततो मामब्रवीद् देवः पाणिग्रहणमागताम् । भवती देवि मा किञ्चिद् विचारय तपोधने ॥ २२.३२ ॥
তেতিয়া পাণিগ্ৰহণ-বিধিৰ বাবে অহা মোক দেৱে ক’লে— “দেৱি, তপোধন, একো কথাই চিন্তা নকৰিবা।”
Verse 33
एवमुक्ता त्वहं तेन शङ्करेण महात्मना । तदनुज्ञाप्य देवेशं भवन्तं प्रष्टुमागता । इदानीं यत्क्षमं कार्यं तच्छीघ्रं संविधीयताम् ॥ २२.३३ ॥
মহাত্মা শংকৰে এনেদৰে কোৱাৰ পাছত, দেৱেশৰ অনুমতি লৈ মই আপোনাক সুধিবলৈ আহিছোঁ। এতিয়া যি কাৰ্য্য উপযুক্ত, সেয়া শীঘ্ৰে সম্পন্ন হওক।
Verse 34
एवं श्रुत्वा तदा वाक्यं शैलराजो मुदा युतः । उवाच दुहितां धन्यां तस्मिन् काले वराननाम् ॥ २२.३४ ॥
সেই বাক্য শুনি শৈলৰাজ আনন্দে ভৰি উঠিল আৰু সেই সময়ত নিজৰ ধন্যা, সুন্দৰ-মুখী কন্যাক ক’লে।
Verse 35
पुत्रि धन्योऽस्म्यहं लोके यस्य रुद्रः स्वयं हरः । जामाता भविता देवि त्वयापत्यवतामहम् । स्थापितो मूर्ध्नि देवानामपि पुत्रि त्वया ह्यहम् ॥ २२.३५ ॥
কন্যে, মই জগতত ধন্য; কিয়নো স্বয়ং হৰ-ৰুদ্ৰ মোৰ জোঁৱাই হ’ব। দেৱি, তোমাৰ দ্বাৰাই মই সন্তানবান হ’ম; কন্যে, তোমাৰ কাৰণেই মই দেৱতাসকলৰ মাজতো শিৰোস্থান লাভ কৰিলোঁ।
Verse 36
स्थीयतां क्षणमेकं तु यावदागमनं मम । एवमुक्त्वा गतो राजा शैलानां ब्रह्मणोऽन्तिकम् ॥ २२.३६ ॥
“মোৰ উভতি অহালৈকে এটা ক্ষণ ৰ’ব।” এনেদৰে কৈ শৈলৰাজ ব্ৰহ্মাৰ সান্নিধ্যলৈ গ’ল।
Verse 37
तत्र दृष्ट्वा महात्मानं सर्वदेवपितामहम् । उवाच प्रणतो भूत्वा ब्रह्माणं शैलराट् ततः ॥ २२.३७ ॥
তাত সকলো দেৱতাৰ পিতামহ মহাত্মা ব্ৰহ্মাক দেখি পৰ্বতৰাজে প্ৰণাম কৰি তেতিয়া ব্ৰহ্মাক ক’লে।
Verse 38
देवो मा दुहिता मह्यं तां रुद्राय ददाम्यहम् । त्वया देव अनुज्ञातस्तत्करोमि प्रसाधि माम् ॥ २२.३८ ॥
হে দেৱ! সি মোৰ কন্যা; মই তাক ৰুদ্ৰলৈ দান কৰোঁ। হে দেৱ, আপোনাৰ অনুমতিতেই এই কৰোঁ; মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।
Verse 39
ततो ब्रह्मा प्रीतमना याहि रुद्राय तां शुभाम् । प्रयच्छोवाच देवानां तदा लोकपितामहः ॥ २२.३९ ॥
তেতিয়া প্ৰীতমনে ব্ৰহ্মাই ক’লে—“যোৱা, সেই শুভাক ৰুদ্ৰলৈ অৰ্পণ কৰা।” সেই সময়ত দেৱসকলৰ লোকপিতামহে এইদৰে ক’লে।
Verse 40
एवमुक्तः शैलराजः स्ववेश्मागम्य सत्वरम् । देवानृषीन् सिद्धसङ्घान् चामन्त्रयत सत्वरम् ॥ २२.४० ॥
এনেদৰে কোৱা হ’লে শৈলৰাজে সোনকালে নিজৰ গৃহলৈ উভতি আহি তৎক্ষণাৎ দেৱ, ঋষি আৰু সিদ্ধসংঘসমূহক আমন্ত্ৰণ কৰিলে।
Verse 41
तुम्बुरुं नारदं चैव हाहाहूहूं तथैव च । स गत्वा किन्नरांश्चैव असुरान् राक्षसानपि ॥ २२.४१ ॥
তেওঁ তুম্বুরু, নাৰদ আৰু হাহাহূহূকো লগত লৈ আগবাঢ়িল; আৰু কিন্নৰসকলৰ ওচৰলৈ, তদুপৰি অসুৰ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ ওচৰলৈও গ’ল।
Verse 42
पर्वताः सरितः शैलाः वृक्षाः ओषधयस्तथा । आगताः मूर्त्तिमन्तो वै पर्वताः सङ्गमोपलाः । हिमवद्दुहितुर्द्रष्टुं विवाहं शङ्करेण ह ॥ २२.४२ ॥
পৰ্বত, নদী, শৈলশিখৰ, বৃক্ষ আৰু ঔষধিসকলেও তাত উপস্থিত হ’ল। সঙ্গমশিলাসহ পৰ্বতসমূহ যেন মূর্তিমান হৈ আহি, হিমৱতৰ কন্যাৰ শংকৰৰ সৈতে বিবাহ দৰ্শন কৰিবলৈ একত্ৰিত হ’ল।
Verse 43
तत्र वेदिः क्षितिश्चासीद् कलशाः सप्त सागराः । सूर्यॊ दीपस्तथा सोमः सरितो ववहुर् जलम् ॥ २२.४३ ॥
তাত বেদি আৰু ক্ষিতি (পৃথিৱী) উপস্থিত আছিল; সপ্ত সাগৰ কলসৰ ন্যায় আছিল। সূৰ্য দীপৰূপে আছিল আৰু সোম (চন্দ্ৰ)ও তেমনি; নদীবোৰে জল বহাই আছিল।
Verse 44
एवं विवाहसामग्रीं कृत्वा शैलवराधिपः । प्रेषयामास रुद्राय समीपं मन्दरं गिरिम् ॥ २२.४४ ॥
এইদৰে বিবাহৰ সামগ্ৰী সাজি, শ্ৰেষ্ঠ পৰ্বতাধিপতি (হিমৱত) ৰুদ্ৰৰ ওচৰলৈ, ওচৰৰ মন্দৰ পৰ্বতক দূতস্বৰূপে পঠিয়ালে।
Verse 45
स तदा मन्दरोक्तस्तु शङ्करो द्रुतमाययौ । विधिना सोमया पाणिं जग्राह परमेश्वरः ॥ २२.४५ ॥
তেতিয়া মন্দৰৰ বাক্যত প্ৰেৰিত হৈ শংকৰ দ্ৰুত আহিল। বিধি অনুসাৰে পৰমেশ্বৰে সোমাৰ পাণিগ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 46
तत्रोत्सवे पर्वतनारदौ द्वौ जगुश्च सिद्धा ननृतुर्वनस्पतीः । पुष्पाण्यनेकानि विचिक्षिपुः शुभाः ननर्तुरुच्चैः सुरयोषितो भृशम् ॥ २२.४६ ॥
সেই উৎসৱত পৰ্বত আৰু নাৰদ—দুয়োজনে গীত গালে; সিদ্ধসকলে নৃত্য কৰিলে, বনস্পতিসকলেও নাচি উঠাৰ দৰে দোল খালে। বহু শুভ পুষ্প ছটিয়াই দিয়া হ’ল; আৰু দেৱযোষিতাসকলে উচ্চস্বৰে, অতি উল্লাসে নৃত্য কৰিলে।
Verse 47
तस्मिन् विवाहे सलिलप्रवाहे चतुर्मुखो लोकपरः स्वसंस्थः । उवाच कन्यां भव पुत्रि लोके नारी प्रभर्त्ता तव चान्यपुंसाम् ॥ इत्येवमुक्त्वा स उमां सरुद्रां पितामहः स्वं पुरमाजगाम ॥ २२.४७ ॥
সেই বিবাহত, জলপ্ৰবাহৰ মাজত, লোকহিতপৰ চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মাই কন্যাক ক’লে— “কন্যে, লোকত এনেদৰেই থাকা; নাৰী তোমাৰ বাবে আৰু আন পুৰুষসকলৰ বাবেও পথপ্ৰদৰ্শিনী আৰু আশ্ৰয়।” এইদৰে কৈ পিতামহ ব্ৰহ্মা ৰুদ্ৰসহ উমাক তাতেই ৰাখি নিজৰ নগৰলৈ গ’ল।
Verse 48
जामातरं पर्वतराट् सुपूज्य विसर्जयामास विभुं स सोमम् । देवान्श्च दैत्यान् विविधानृषींश्च सम्पूज्य सर्वान् विविधैस्तु वस्तुभिः । विभूषणैर्वस्त्रवरान्नदानैः—र्विसर्जयामास तदाद्रिमुख्यान् ॥२२.४८॥
পৰ্বতৰাজ হিমবানে নিজৰ জামাতা, বিভু সোমক যথোচিত পূজা কৰি বিদায় দিলে। তাৰ পিছত দেৱ, দৈত্য আৰু বিভিন্ন ঋষি—সকলক নানাবিধ উপচাৰে সন্মানপূৰ্বক পূজা কৰি, অলংকাৰ, উত্তম বস্ত্ৰ, শ্ৰেষ্ঠ অন্নদান আৰু দানসহ সেই মুখ্য পৰ্বতসকলকো বিদায় কৰিলে।
Verse 49
स वीतशोको विरजो विशुद्धः शुभाननां देववराय दत्त्वा । उमां महात्मा हिमवानद्रिराजः पैतामहे लोक इवाध्वरे भात् ॥ २२.४९ ॥
মহাত্মা পৰ্বতৰাজ হিমবান শোকমুক্ত, নিৰ্মল আৰু বিশুদ্ধ হৈ, শুভমুখী উমাক দেৱশ্ৰেষ্ঠক অৰ্পণ কৰি, পিতামহ-লোকত যেন যজ্ঞমধ্যত দীপ্তিমান হ’ল।
Verse 50
इतीरितेयं तव राजसत्तम प्रसूतिरॆषा न विदुर्यां सुरासुराः । स्वयम्भुदक्षादिराजः त्रिजन्मभिर्गौरीविवाहोऽपि मया सुकीर्तितः ॥ २२.५० ॥
হে ৰাজশ্ৰেষ্ঠ! এইদৰে তোমাৰ এই বংশ-উৎপত্তি মই বৰ্ণনা কৰিলোঁ, যাক দেৱ-অসুৰসকলেও সম্পূৰ্ণকৈ নাজানে। স্বয়ম্ভূজাত আদিৰাজ দক্ষ আৰু গৌৰীৰ তিন জন্মত সংঘটিত বিবাহবৃত্তান্তো মই স্পষ্টকৈ কীৰ্তন কৰিলোঁ।
Verse 51
श्रीवराह उवाच । एवं सा गौरिनाम्ना तु कारणान्मूर्तिमागता । सम्बभूव यथा प्रोक्तं प्रजापालाय पृच्छते । ऋषिणा महता पूर्वं तपसा भावितात्मना ॥ २२.५१ ॥
শ্ৰীৱৰাহ ক’লে— এইদৰে ‘গৌৰী’ নামৰে প্ৰসিদ্ধা তেওঁ কাৰণবশত দেহধাৰিণী হৈ, আগতে যিদৰে কোৱা হৈছিল ঠিক তেনেদৰেই উদ্ভৱ হ’ল—তপস্যাৰে ভাবিত আত্মা থকা মহাঋষিয়ে পূৰ্বে প্ৰজাপালক সোধা প্ৰশ্নৰ উত্তৰস্বৰূপে।
Verse 52
गौर्याः उत्पत्तिर् एषा वै कथिता परमर्षिणा । विवाहश्च यथा वृत्तस् तत्सर्वं कथितं तव ॥ २२.५२ ॥
গৌৰীৰ উৎপত্তিৰ এই বৃত্তান্ত পৰম ঋষিয়ে ক’লে। বিবাহ যিদৰে ঘটিল, সেই সকলো তোমাক কোৱা হ’ল।
Verse 53
एतत्सर्वं तु गौर्या वै सम्पन्नं तु तृतीयया । तस्यां तिथौ तृतीयायां लवणं वर्जयेन्नरः । यश्चोपोष्यति नारी वा सा सौभाग्यं तु विन्दति ॥ २२.५३ ॥
এই সকলো গৌৰীৰ ক্ষেত্ৰত তৃতীয়াত সম্পন্ন হয় বুলি কোৱা হৈছে। সেই তৃতীয়া তিথিত লৱণ বর্জন কৰিব লাগে; আৰু যি নাৰী উপবাস কৰে, সি সৌভাগ্য লাভ কৰে।
Verse 54
दुर्भगा या तु नारी स्यात् पुरुषश्चातिदुर्भगः । एतच्छ्रुत्वा तृतीयायां लवणं तु विवर्जयेत् ॥ २२.५४ ॥
যদি কোনো নাৰী দুর্ভাগিনী হয় আৰু কোনো পুৰুষ অতিদুৰ্ভাগ্যগ্ৰস্ত হয়, তেন্তে এই কথা শুনি তৃতীয়াত লৱণ বর্জন কৰিব লাগে।
Verse 55
सर्वकामानवाप्नोति सौभाग्यं द्रव्यसम्पदम् । आरोग्यं च सदा लोके कान्तिं पुष्टिं च विन्दति ॥ २२.५५ ॥
সি সকলো কামনা লাভ কৰে—সৌভাগ্য আৰু ধনসম্পদ। আৰু জগতত সদায় আৰোগ্য, কান্তি আৰু পুষ্টি পায়।
Inside Adhyaya 22
How it unfolds
- Where it opens
Varāha instructs Pṛthivī through a paradigmatic Śaiva narrative: Gaurī recalls Dakṣa’s hostility and the earlier sacrificial rupture, and resolves to re-establish cosmic and social stability through disciplined rebirth and dharmic marriage.
- Central event
Gaurī abandons her former body through ascetic resolve and is reborn as Umā, daughter of Himavat. Umā performs severe tapas for Rudra; Rudra tests her by appearing as a hungry brāhmaṇa and by staging a peril at the Gaṅgā, forcing a dharma-conflict between post-bath purity scruples and the prevention of brahmahatyā.
- Climax resolution
Umā chooses the higher dharma—saving the brāhmaṇa and preventing the grave sin of brahmahatyā—after which Rudra reveals his true form and seeks her hand. Himavat obtains Brahmā’s authorization; the cosmic community (devas, ṛṣis, siddhas, and personified landscapes) assembles, and the Himalayan wedding is duly performed as a world-stabilizing rite.
- Closing phalashruti
Normative closure translates the narrative into repeatable conduct: on tṛtīyā one should practice lavaṇa-varjana (avoid salt), yielding saubhāgya (marital good fortune), health, prosperity, and general well-being for men and women.
Geographical context
Himavān/Himālaya (Himavat, mahāgiri); Gaṅgā/Jāhnavī river; Mandara mountain; śaila/śailendra (mountain-king domain).
Tirtha focus
- Primary TirthaGaṅgā/Jāhnavī
- Associated RegionHimālaya (Himavat domain; Gaṅgā headwaters cultural sphere)
- Pilgrimage MeritMerit is implied through contact with Gaṅgā (purificatory bathing context) and through participation/attendance in divinely sanctioned vivāha; the chapter’s explicit ‘merit’ is reframed as vrata-phala: tṛtīyā salt-avoidance confers auspiciousness, prosperity, and well-being.
Ritual instructions
- Primary RitualTṛtīyā-vrata: lavaṇa-varjana (avoidance of salt on the third lunar day)
- BenefitSaubhāgya (especially marital auspiciousness), health, prosperity, and overall well-being; presented as applicable to both men and women.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī · Didactic-pedagogical with exemplary storytelling (dharma instruction through mythic case-study).
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (austerity and moral steadiness) with strong Bhakti and touches of Adbhuta (cosmic wedding spectacle).
- Emotional ProgressionFrom remembered injury and renunciation (Dakṣa episode recollection) → intense tapas and self-mastery → ethical tension and fear of transgression at Gaṅgā → courageous compassion and decisive action → revelation, consent, and communal joy in the wedding → calm prescriptive closure via vrata.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityFeasible as a thematic pilgrimage rather than a single pinpoint site: Gaṅgā river tirthas and Himalayan Śaiva-Śākta centers align with the chapter’s geography; the text itself emphasizes ethical-ritual practice (tṛtīyā vrata) as universally performable.
- Best SeasonApril–June and September–November (typical safer windows for many Himalayan/Gaṅgā circuits; avoid peak monsoon for river and mountain travel).
- Modern Location NameHimalayan region (Uttarakhand/Himachal/Nepal cultural Himalaya) and Gaṅgā belt (e.g., Haridwar–Rishikesh–Devprayag corridor as representative Gaṅgā tirtha zone).
- Related FestivalTeej/Hartalika Teej (Umā-Pārvatī tapas and marital saubhāgya theme); also broadly Śivarātri as a Śiva-centered observance.
Frequently Asked Questions
The text foregrounds disciplined conduct (tapas and restraint) and responsible decision-making under dharma-conflict. Umā’s hesitation about touching a brāhmaṇa after ritual purification is set against the greater harm of allowing a death that would entail brahmahatyā; the narrative resolves this by prioritizing prevention of grave wrongdoing while maintaining ritual awareness. The concluding tṛtīyā salt-avoidance rule translates narrative ethics into a repeatable social practice.
A lunar marker is explicit: tṛtīyā (the third lunar day). On tṛtīyā, the chapter prescribes lavaṇa-varjana (avoiding salt), with stated results including saubhāgya (marital good fortune), health, prosperity, and well-being; it is presented as applicable to both men and women.
Environmental order is implied through the depiction of a ‘cosmic ecology’ participating in ritual: mountains, rivers, trees, and medicinal plants are described as assembling in embodied form for the wedding, while rivers provide water and celestial bodies function as ritual supports. This frames landscape and community as interdependent, suggesting that disciplined human rites and ethical restraint contribute to maintaining a stable, auspicious world for Pṛthivī.
The narrative references Dakṣa (as the remembered source of prior conflict), Rudra/Śaṅkara (as the tested and revealed bridegroom), Himavān/Himavat (as Umā’s father and mountain-king), and Brahmā (as lokapitāmaha granting authorization). It also names cultural-sage figures associated with celestial music and transmission—Nārada and Tumburu—along with groups such as siddhas, ṛṣis, devas, daityas, asuras, rākṣasas, and kinnaras.
Ask anything about Adhyaya 22 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
