Adhyaya 187: Determination of the Origin and Procedure of the Ancestral Offering (Pitṛyajña/Śrāddha)

Verse 1

अथ सृष्टिपितृयज्ञौ ॥ सूत उवाच ॥ एवं नारायणाच्छ्रुत्वा सा मही संशितव्रता ॥ कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा माधवं पुनरब्रवीत् ॥

সূতে ক’লে: নাৰায়ণৰ পৰা এইদৰে শুনি, ব্ৰতত দৃঢ় পৃথিৱীয়ে দুয়ো হাত জোৰ কৰি অঞ্জলি বঁধি পুনৰ মাধৱক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 2

धरण्युवाच ॥ श्रुतमेतन्मयाख्यानं क्षेत्रस्य च महत्फलम् ॥ एकं मे परमं गुह्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥

পৃথিৱীয়ে ক’লে: মই এই আখ্যানো আৰু পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰ মহৎ ফল শুনিলোঁ। কিন্তু মোৰ বাবে এটা পৰম গুহ্য বিষয় আছে—আপুনি কৃপা কৰি তাক ব্যাখ্যা কৰক।

Verse 3

पितृयज्ञस्य माहात्म्यं सोमदत्तो नराधिपः ॥ मृगयां समुपागम्य यत्त्वया पूर्वभाषितम् ॥

পিতৃযজ্ঞৰ মাহাত্ম্য বিষয়ে—হে প্ৰভু, আপুনি পূৰ্বে যি বৰ্ণনা কৰিছিল, মানুহৰ অধিপতি ৰজা সোমদত্ত মৃগয়া কৰিবলৈ ওলাই যোৱা সেই কথাই মই বুজিব খুজোঁ।

Verse 4

को गुणः पितृयज्ञस्य कथमेव प्रयुज्यते ॥ केन चोत्पादितं श्राद्धं कस्मिन्नर्थे किमात्मकम् ॥

পিতৃযজ্ঞৰ গুণফল কি আৰু ই কেনেকৈ যথাযথভাৱে সম্পন্ন কৰা হয়? শ্ৰাদ্ধ কোনে প্ৰৱৰ্তন কৰিলে, কিহৰ উদ্দেশ্যে, আৰু ইয়াৰ মূল স্বৰূপ কি?

Verse 5

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण वदस्व मे ॥ श्रीवराह उवाच ॥ साधु भूमे महाभागे यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

মই এই সকলো বিস্তাৰে শুনিব বিচাৰোঁ; মোৰ বাবে বিশদকৈ কওক। শ্ৰী বৰাহ ক’লে: সাধু, হে মহাভাগ পৃথিৱী, তুমি মোক এইদৰে প্ৰশ্ন কৰিলা।

Verse 6

मोहितासि वरारोहे भाराक्रान्ता वसुन्धरे ॥ दिव्यां ददामि ते बुद्धिं शृणु सुन्दरि तत्त्वतः ॥

হে সুন্দৰ-নিতম্বিনী, তুমি মোহিত হৈছা; হে বসুন্ধৰা, ভাৰাক্ৰান্তা। মই তোমাক দিব্য বুদ্ধি দিছোঁ—হে সুন্দৰী, তত্ত্ব অনুসাৰে সত্যৰূপে শুনা।

Verse 7

कथयिष्यामि ते ह्येवं श्राद्धोत्पत्तिविनिश्चयम् ॥ आदौ स्वर्गस्य चोत्पत्तिं देवानां च वरानने ॥

এইদৰে মই তোমাক শ্রাদ্ধৰ উৎপত্তিৰ নিশ্চিত বিবৰণ ক’ম। প্ৰথমে, হে সুন্দৰ-মুখিনী, স্বৰ্গৰ আৰু দেৱতাসকলৰ উৎপত্তি বৰ্ণনা কৰিম।

Verse 8

निष्प्रभेऽस्मिन्निरालोके सर्वतस्तमसावृते ॥ स्रष्टुं वै बुद्धिरुत्पन्ना त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥

যেতিয়া এই জগত নিষ্প্ৰভ, আলোকহীন, চাৰিওফালে অন্ধকাৰৰে আৱৃত আছিল, তেতিয়া চল-অচলসহ ত্ৰিলোক্য সৃষ্টিৰ সংকল্প উদ্ভৱ হ’ল।

Verse 9

सोऽहं च शेषपर्यङ्के एकश्चैव पराङ्मुखः ॥ स्वपामि च वरारोहे अनन्तशयने ह्यहम् ॥

আৰু মই—একলাই, পৰাংমুখ হৈ—শেষৰ পৰ্য্যংকত শুই থাকোঁ; হে সুন্দৰ-নিতম্বিনী, মই অনন্তৰ শয্যাতেই বিশ্ৰাম কৰোঁ।

Verse 10

युगं युगसहस्राणि यास्यन्ति च गतानि च ॥ न त्वं मम विजानासि ज्ञातुं मायां यशस्विनि ॥

যুগৰ পিছত যুগ, সহস্ৰ যুগ অতিবাহিত হ’ব আৰু বহু ইতিমধ্যে গৈছে; তথাপি, হে যশস্বিনী, তুমি মোৰ মায়াক জানিবলৈ তাক বুজি নাপাওঁ।

Verse 11

धारितं मम सुश्रॊणि दिवा पञ्चशतानि च ॥ वाराहं रूपमादाय न जानासि हि भामिनि ॥

হে সুস্ৰোণি, পাঁচশ দিন ধৰি মই এই ভাৰ বহন কৰি আছোঁ; তথাপি বৰাহৰ ৰূপ ধৰি থাকিও, হে দীপ্তিমতী ভামিনী, তুমি মোক চিনিব নোৱাৰা।

Verse 12

यन्मां पृच्छसि वै ज्ञातुमात्मानं च यशस्विनि ॥ एकमूर्त्तिस्त्रिधा जातो ब्रह्मविष्णुहरात्मकः ॥

হে যশস্বিনী, তুমি যি মোক—মোৰ আত্মস্বরূপ—জানিবলৈ সুধিছা: মই একেই মূৰ্তি, তথাপি ত্ৰিধা প্ৰকাশিত, ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু-হৰৰ স্বভাৱধাৰী।

Verse 13

क्रोधहेतोर्मया सृष्ट ईश्वरॊऽसुरनाशनः ॥ मम नाभ्यामभूत्पद्मं पद्मगर्भः पितामहः ॥

ক্ৰোধৰ কাৰণত মই সেই ঈশ্বৰক সৃষ্টি কৰিলোঁ, যি অসুৰনাশক; আৰু মোৰ নাভিৰ পৰা পদ্ম উদ্ভৱ হ’ল—পদ্মগৰ্ভ পিতামহ (ব্ৰহ্মা)।

Verse 14

एवं त्रयो वयं देवाः कृत्वा ह्येकाणर्वां महीम् ॥ तिष्ठामः परमप्रीत्या मायां कृत्वा तु वैष्णवीम् ॥

এইদৰে আমি তিন দেবতা, পৃথিৱীক একমাত্ৰ সাগৰ কৰি, পৰম প্ৰীতিত স্থিৰ থাকিলোঁ, আৰু বৈষ্ণৱী মায়া ৰচনা কৰি।

Verse 15

सर्वं तज्जलपूर्णं तु न चाज्ञायते किञ्चन ॥ वटमेकं वर्जयित्वा विष्णुमूलं यशोद्रुमम् ॥

সেই সকলো জলৰে পূৰ্ণ আছিল আৰু একো বুজা নাযায়; কেৱল এটা বটগছ বাদে—বিষ্ণুমূল, যশস্বী বৃক্ষ।

Verse 16

तिष्ठाम वटवृक्षेऽहं मायया बालरूपधृक् ॥ पश्यामि च जगत्सर्वं त्रैलोक्यं यन्मया कृतम् ॥

মই বটবৃক্ষৰ ওপৰত স্থিৰ হৈ আছিলোঁ; মায়াৰ বলত শিশুৰূপ ধৰি, মই মোৰেই সৃষ্ট ত্ৰিলোকসহ সমগ্ৰ জগতক দৰ্শন কৰিলোঁ।

Verse 17

वारयामि वरारोहे जानासि त्वं धरे शुभे ॥ कालेन तु तदा देवि कृत्वा वै वडवामुखम् ॥

হে সুন্দৰ উৰুৱতী, মই ইয়াক নিবাৰণ কৰোঁ; হে শুভ ধৰা, তুমি জানো। তাৰ পাছত সময়মতে, হে দেবী, ‘বডৱামুখ’ (ঘোঁৰীৰ মুখ) সৃষ্টি কৰা হ’ল।

Verse 18

विनिस्सृतं जलं तत्र मायया तदनन्तरम् ॥ प्रलये च विनिवृत्ते ब्रह्मा लोकपितामहः ॥

তাৰ পাছতে মায়াৰ বলত তাত তৎক্ষণাৎ জল ওলাই আহিল; আৰু প্ৰলয় নিবৃত্ত হ’লে লোকপিতামহ ব্ৰহ্মা প্ৰকাশ পালে।

Verse 19

एवमुक्तो मया देवि गृह्य तत्र कमण्डलुम् ॥ उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा ब्रह्मा चोत्पादयन्सुरान् ॥

মই এইদৰে কোৱাত, হে দেবী, তাত থকা কমণ্ডলু গ্ৰহণ কৰি ব্ৰহ্মাই আচমন কৰি শুচি হৈ, তাৰ পাছত দেৱতাসকলক উৎপন্ন কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 20

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च मरुद्गणाः ॥ तारणार्थं च सर्वेषां ब्राह्मणान्भुवि दैवतान् ॥

আদিত্য, বসু, ৰুদ্ৰ, দুজন অশ্বিন আৰু মৰুতগণ—আৰু সকলোকে ত্ৰাণ/ৰক্ষা কৰিবলৈ পৃথিৱীত ব্ৰাহ্মণসকলকো দেৱসদৃশ ৰূপে স্থাপন কৰিলে।

Verse 21

बाहुभ्यां क्षत्रमुत्पन्नं वैश्याः ऊरुविनिःसृताः ॥ पद्भ्यां विनिःसृताः शूद्राः सर्ववर्णोपचारकाः

বাহুৰ পৰা ক্ষত্ৰ (শাসক-যোদ্ধা বৰ্গ) উৎপন্ন হ’ল; উৰুৰ পৰা বৈশ্যসকল নিৰ্গত হ’ল। পদৰ পৰা শূদ্ৰসকল নিৰ্গত হ’ল, যিসকলে সকলো বৰ্ণৰ উপচাৰ তথা সেৱা-সহায় কৰে।

Verse 22

देवताश्चासुरा देवि जातास्ते ब्रह्मणस्तथा ॥ देवता ह्यसुराः सर्वे तपोवीर्यबलान्विताः

হে দেবী, দেৱতা আৰু অসুৰসকলো তেনেদৰে ব্ৰহ্মাৰ পৰা জন্মিল। নিশ্চয় দেৱতা আৰু অসুৰ—সকলো—তপস্যা, তেজ আৰু বলৰে সমন্বিত আছিল।

Verse 23

दित्यां च जनिताः पुत्रा असुराः सुरशत्रवः ॥ प्रजापतिश्चाजनयदृषींश्चैव तपोधनान्

আৰু দিতিৰ পৰা পুত্ৰসকল জন্মিল—অসুৰ, দেৱতাসকলৰ শত্রু। আৰু প্ৰজাপতিয়ে ঋষিসকলকো জন্ম দিলে, যিসকলৰ ধন আছিল তপস্যাই।

Verse 24

तेजसा भास्कराकाराः सर्वे शास्त्रविदो द्विजाः ॥ तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च जनिता ब्रह्मसूनुना

তেজে ভাস্কৰ-সদৃশ ৰূপধাৰী, সকলোয়ে দ্বিজ আৰু শাস্ত্ৰবিদ আছিল। তেওঁলোকৰ পুত্ৰ আৰু পৌত্ৰসকলো ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰৰ দ্বাৰাই জন্মিল।

Verse 25

निमेस्तु वंशसम्भूतो आत्रेय इति विश्रुतः ॥ जातमात्रो महात्मा स श्रीमांश्चापि तपोनिधिः

নিমিৰ বংশধাৰাৰ পৰা ‘আত্রেয়’ নামে খ্যাত এজন উৎপন্ন হ’ল। জন্মমাত্ৰতেই সেই মহাত্মা শ্ৰীমান আৰু তপস্যাৰ নিধি আছিল।

Verse 26

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च मरुद्गणाः ॥ देवतास्तु त्रयस्त्रिंशददित्यां जनयन्पुरा

আদিত্য, বসু, ৰুদ্ৰ, দুজন অশ্বিন আৰু মৰুতগণ—এই দেৱতাসকল মুঠ তেত্ৰিশ (৩৩); পূৰ্বে আদিতীৰ পৰা জন্ম লাভ কৰিছিল।

Verse 27

एकचित्तं समाधाय तपश्चरति निश्चलः ॥ पञ्चाग्निर्वायुभक्षश्च एकपादोर्ध्वबाहुकः

একমন একাগ্ৰ কৰি, অচলভাৱে তেওঁ তপস্যা কৰে—পঞ্চাগ্নিৰ মাজত, বায়ুক আহাৰ কৰি, এক পায়ে থিয় হৈ, বাহু দুটা ওপৰলৈ তুলি।

Verse 28

वर्षाणां च सहस्राणि तपस्तप्त्वा वसुन्धरे ॥ मृत्युकालमनुप्राप्तस्ततः पञ्चत्वमागतः

হে বসুন্ধৰে! সহস্ৰ সহস্ৰ বছৰ তপস্যা কৰি, যেতিয়া মৃত্যুকাল উপস্থিত হ’ল, তেতিয়া তেওঁ পঞ্চতত্ত্বৰ অৱস্থালৈ লীন হ’ল।

Verse 29

नष्टं च तं सुतं दृष्ट्वा निमेः शोक उपाविशत् ॥ पुत्रशोकाभिसंयुक्तो दिवा रात्रौ च चिन्तयन्

নিজ পুত্ৰ নষ্ট হোৱা দেখি, নিমিক শোক আৱৰি ধৰিলে। পুত্ৰশোকত আক্ৰান্ত হৈ, তেওঁ দিন-ৰাতি চিন্তা কৰি থাকিল।

Verse 30

निमिः कृत्वा ततः शोकं विधानात्तत्र माधवि ॥ तं मनोगतसंकल्पं त्रिरात्रे प्रत्यपद्यत

তাৰ পাছত, হে মাধৱী, নিমিয়ে শোকৰ উপলক্ষে তাত বিধিমতে অনুষ্ঠান পালন কৰিলে; আৰু তিনিৰাতিৰ ভিতৰতে অন্তৰৰ সংকল্প পুনৰ লাভ কৰিলে।

Verse 31

तस्य प्रतिविशुद्धस्य माघमासे तु द्वादशीम् ॥ मानसं सृज्य विषयं बुद्धिर्विस्तारगामिनी

যি সম্পূৰ্ণৰূপে বিশুদ্ধ হৈছিল, মাঘ মাহৰ দ্বাদশীত—ধ্যানৰ বিষয় মনতে সৃজন কৰি—তাৰ বুদ্ধি বিস্তাৰ লাভ কৰিলে।

Verse 32

स निमिश्चिन्तयामास श्राद्धकल्पं समाहितः ॥ यानि तस्यैव भोज्यानि मूलानि च फलानि च

সংযত আৰু একাগ্ৰ হৈ, তেতিয়া তেওঁ শ্ৰাদ্ধ-প্ৰক্ৰিয়া বিষয়ে চিন্তা কৰিলে—তেওঁৰ বাবে ভোজ্য-অৰ্পণযোগ্য বস্তুসমূহ ক’ন: মূল-কন্দ আৰু ফল।

Verse 33

यानि कानि च भक्ष्याणि नवश्च रससंभवः ॥ यानि तस्यैव चेष्टानि सर्वमेतदुदाहरेत्

যি যি ভক্ষণযোগ্য বস্তু আছিল, আৰু ৰস/সাৰৰ পৰা উৎপন্ন নতুন প্ৰস্তুতি, আৰু যি আচাৰ-ব্যৱহাৰ তেওঁৰ বাবে উপযুক্ত আছিল—এই সকলো স্পষ্টকৈ উল্লেখ কৰিব লাগে।

Verse 34

आमन्त्र्य ब्राह्मणं पूर्वं शुचिर्भूत्वा समाहितः ॥ दक्षिणावर्ततः सर्वमकरोदृषिसत्तमः

প্ৰথমে তেওঁ সন্মানসহ ব্ৰাহ্মণক আমন্ত্ৰণ কৰিলে; তাৰ পিছত শুচি আৰু একাগ্ৰ হৈ, উত্তম ঋষিয়ে সকলো দাক্ষিণাৱর্ত (ঘড়ীৰ দিশে) অনুসাৰে সম্পন্ন কৰিলে।

Verse 35

सप्तकृत्वस्ततस्तत्र युगपత్సमुपाविशत् ॥ दत्त्वा तु मांसशाकानि मूलानि च फलानि च

তাৰ পিছত তাত তেওঁ সাতবাৰ, যথাক্ৰমে একেলগে উপবিষ্ট হ’ল; আৰু মাংস-শাক, লগতে মূল-কন্দ আৰু ফল অৰ্পণ কৰিলে।

Verse 36

पूजयित्वा तु विप्रान्स सप्तकृत्वश्च सुन्दरि ॥ कृत्वा तु दक्षिणाग्रांश्च कुशांश्च प्रयतः शुचिः

হে সুন্দৰি! তেওঁ ব্ৰাহ্মণসকলক সাতবাৰ পূজা কৰিলে; দক্ষিণাৰ অগ্ৰভাগ আৰু কুশা-ঘাঁহ বিধিমতে সাজি, তেওঁ সংযমী আৰু শুচি হৈ থাকিল।

Verse 37

एवं दिने गते भद्रे ह्यस्तं प्राप्ते दिवाकरे ॥ ब्रह्म कर्मोत्तमं दिव्यं भावसाध्यमुपासत

হে ভদ্ৰে! এইদৰে দিন গ’ল আৰু সূৰ্য অস্তলৈ গ’ল; তেতিয়া তেওঁ ভাৱ-নিষ্ঠাৰে সাধ্য সেই সৰ্বোত্তম, দিব্য ব্ৰহ্ম-কর্ম উপাসনা কৰিলে।

Verse 38

एकाकी यतचित्तात्मा निराशी निष्परिग्रहः ॥ शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः

একা, মন আৰু আত্মা সংযত কৰি, আশা-ৰহিত আৰু পৰিগ্ৰহ-ৰহিত হৈ, তেওঁ শুচি স্থানত নিজৰ বাবে দৃঢ় আসন স্থাপন কৰিলে।

Verse 39

नात्युच्चं नातिनीचं च चेलाजिनकुशोत्तरम् ॥ तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तो जितेन्द्रियः

ন বেছি উঁচু ন বেছি নীচ, ওপৰত বস্ত্ৰ, মৃগচৰ্ম আৰু কুশা-ঘাঁহ; তাত মন একাগ্ৰ কৰি, চিত্ত-সংযত আৰু ইন্দ্ৰিয়জয়ী হৈ—তেওঁ আগবাঢ়িল।

Verse 40

उपविश्यासनेऽयुञ्जद्योगमात्मविशुद्धये ॥ समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलः स्थितः

আসনত বহি তেওঁ আত্ম-শুদ্ধিৰ বাবে যোগ অনুশীলন কৰিলে; দেহ, মূৰ আৰু গ্ৰীৱা সমান ৰেখাত ধৰি, তেওঁ অচল আৰু স্থিৰ হৈ থাকিল।

Verse 41

संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ प्रकाशात्मा विगतभीर् ब्रह्मचारी व्रते स्थितः ॥

নিজ নাসিকাৰ অগ্ৰভাগত দৃষ্টি স্থিৰ কৰি আৰু দিশসমূহলৈ নাচাই, অন্তৰৰ প্ৰকাশত শান্ত আৰু ভয়মুক্ত হৈ, ব্ৰহ্মচাৰী নিজৰ ব্ৰতত সুদৃঢ়ভাৱে স্থিত থাকিল।

Verse 42

संयम्य मयि चित्तं यो युक्त आसीत मत्परः ॥ प्रयुञ्जीत तदात्मानं मद्भक्तो नान्यमानसः ॥

যি জনে মনক মোৰ ভিতৰত সংযম কৰি, যোগযুক্ত হৈ বহে আৰু মোকেই পৰম লক্ষ্য কৰি ভক্তি কৰে—সেই মোৰ ভক্তে, অন্য কোনো বিষয়ত মন নধৰি, সেই একমুখী সাধনাত নিজক সম্পূৰ্ণৰূপে নিয়োজিত কৰিব লাগে।

Verse 43

एवं निवृत्तसंध्यायां ततो रात्रिरुपागता ॥ पुनश्चिन्तितुमारब्धः शोकसंविग्नमानसः ॥

এইদৰে সন্ধ্যা-অনুষ্ঠান সমাপ্ত হ’ল; তাৰ পিছত ৰাতি আহি পৰিল। তেওঁ পুনৰ চিন্তা কৰিবলৈ ধৰিলে, শোকত উদ্বিগ্ন মন কঁপিছিল।

Verse 44

कृत्वा तु पिण्डसंकल्पं पश्चात्तापं चकार ह ॥ अकृतं मुनिभिः सर्वं किं मया तदनुष्ठितम् ॥

কিন্তু পিণ্ড-অৰ্পণ সম্পৰ্কে সংকল্প কৰি তেওঁ অনুতাপ কৰিলে: “যদি এই সকলো মুনিসকলে নকৰিলে, তেন্তে মই কিয় এই অনুষ্ঠান কৰিলোঁ?”

Verse 45

निवापकर्म ह्यशुचि पुत्रार्थे विनियोजितम् ॥ अहो स्नेहप्रभावेण मया चाकृतबुद्धिना ॥

“নিবাপ-কর্মক অশুচি বুলিয়েই ধৰা হয়, তথাপি পুত্ৰৰ কাৰণে তাক নিয়োগ কৰা হয়। হায়—স্নেহৰ প্ৰভাৱত মই অপক্ক বুদ্ধিৰে এই কাম কৰিলোঁ।”

Verse 46

किं वक्ष्यन्ति च मां सर्वे ये वै पितृपदे स्थिताः ॥ एवं विचिन्त्यमानस्य गता रात्रिर्वसुन्धरे ॥

“পিতৃপদত অৱস্থিত সকলেই মোক কি ক’ব?” এইদৰে চিন্তা কৰি থাকোঁতে, হে বসুন্ধৰা (পৃথিৱী), ৰাতি পাৰ হৈ গ’ল।

Verse 47

पूर्वसन्ध्यानु सम्प्राप्ता उदिते च दिवाकरे ॥ सन्ध्याविधिं विनिवर्त्य हुत्वाग्नीन् द्विजसत्तमः ॥

প্ৰাতঃসন্ধ্যা উপস্থিত হ’ল আৰু সূৰ্য উদিত হ’লে, দ্বিজসত্তমে সংধ্যাবিধি সম্পন্ন কৰি অগ্নিত আহুতি অৰ্পণ কৰিলে।

Verse 48

पुनश्चिन्तां प्रपन्नः स आत्रेयो ह्यतिदुःखितः ॥ एकाकी भाषते तत्र शोकपीडितमानसः ॥

পুনৰ সি আত্রেয় অতি দুঃখিত হৈ চিন্তাত নিমগ্ন হ’ল; তাতে একাকী কৈ গ’ল, শোকে পীড়িত মন লৈ।

Verse 49

धिग्वयो धिक्च मे कर्म धिग्बलं धिक्च जीवितम् ॥ पुत्रं सर्वसुखैर्युक्तं जीवितं हि न दृश्यते ॥

“ধিক ভাগ্যক; ধিক মোৰ কৰ্মক; ধিক বলক; আৰু ধিক জীৱনক। কিয়নো সকলো সুখেৰে যুক্ত জীৱন—অর্থাৎ পুত্ৰ—মোৰ বাবে দেখা নাযায়।”

Verse 50

नरकं पूतिकाख्यातं हृदि दुःखं विदुर्बुधाः ॥ परित्राणं ततः पुत्रादिच्छन्तीह परत्र च ॥

বুধসকলে বুজে যে “পূতিকা” নামৰ নৰক হ’ল হৃদয়ৰ ভিতৰৰ দুঃখ-যন্ত্ৰণা; সেয়ে লোকসকলে ইয়াতো আৰু পৰতো পুত্ৰৰ দ্বাৰা পৰিত্ৰাণ বিচাৰে।

Verse 51

पूजयित्वा तु देवांश्च दत्त्वा दानं त्वनेकशः ॥ हुत्वाग्निं विधिवच्चैव स्वर्गं तु लभते नरः

দেৱতাসকলক পূজা কৰি আৰু বহু বাৰ দান দি, বিধি অনুসাৰে অগ্নিত আহুতি দিয়া পাছত মানুহে স্বৰ্গ লাভ কৰে।

Verse 52

पुत्रेण लभते येन पौरत्रेण च पितामहाः ॥ अथ पुत्रस्य पौरत्रेण मोदन्ते प्रपितामहाः

পুত্ৰৰ দ্বাৰাই সেই ফল লাভ হয় যাৰ দ্বাৰা কল্যাণ হয়; নাতিৰ দ্বাৰাই পিতামহসকল উপকৃত হয়। আৰু পুত্ৰৰ নাতিৰ দ্বাৰাই প্ৰপিতামহসকল আনন্দিত হয়।

Verse 53

पुत्रेण श्रीमता हीनं नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ एतस्मिन्नन्तरे देवि नारदो द्विजसत्तमः

‘শ্ৰীমান পুত্ৰৰ পৰা বঞ্চিত হৈ মই জীৱিত থাকিবলৈ ইচ্ছা নকৰোঁ।’ এই সময়তে, হে দেবী, দ্বিজসত্তম নাৰদ উপস্থিত হ’ল।

Verse 54

जगाम तापसारण्यं ऋष्याश्रमविभूषितम् ॥ सर्वकामयुतं रम्यं बहुपुष्पफलोदकम्

তেওঁ তাপসসকলৰ অৰণ্যলৈ গ’ল, যি ঋষিসকলৰ আশ্ৰমেৰে শোভিত আছিল—ৰমণীয়, সকলো কাম্য বস্তুৰে সমৃদ্ধ, আৰু বহু ফুল-ফল আৰু জলধাৰাৰে পৰিপূৰ্ণ।

Verse 55

तस्मै दत्त्वा पाद्यमर्घ्यं आसने चोपवेश्य च ॥ उपविश्यासने देवि नारदो वाक्यमब्रवीत्

তাঁক পাদ্য আৰু অৰ্ঘ্য দান কৰি, আৰু আসনত বহুৱাই, তাৰ পাছত নিজেও আসনত বহি, হে দেবী, নাৰদে বাক্য ক’লে।

Verse 56

नारद उवाच ॥ निमे शृणु महाप्राज्ञ शोकमुत्सृज्य दूरतः ॥ अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावान्नावबुध्यसे

নাৰদে ক’লে: হে মহাপ্ৰাজ্ঞ, মোৰ কথা শুনা; শোক দূৰলৈ ত্যাগ কৰা। যিসকল শোকযোগ্য নহয়, তেওঁলোকৰ বাবে তুমি শোক কৰিছা; নিজকে প্ৰজ্ঞাবান বুলি ক’লেও তুমি সত্য অৰ্থ নুবুজা।

Verse 57

गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ मृतं वा यदि वा नष्टं यो यान्तमनुशोचति

পণ্ডিতসকলে মৃত বা জীৱিতৰ বাবে বিলাপ নকৰে। কোনোবাই মৰিলেও বা হেৰাই গ’লেও, যি গ’ল তাক লৈ যি শোক কৰে, সি তাক ঘূৰাই আনিব নোৱাৰে।

Verse 58

अमित्रास्तस्य हृष्यन्ति स चापि न निवर्त्तते ॥ अमरत्वं न पश्यामि त्रैलोक्ये सचराचरे

তাৰ শত্রুসকলে আনন্দিত হয়, আৰু সিও ঘূৰি নাহে। চল-অচলসহ ত্ৰিলোকত মই ক’তো অমৰতাৰ দৰ্শন নকৰোঁ।

Verse 59

देवतासुरगन्धर्वा मानुषा मृगपक्षिणः ॥ सर्वे कालवशं यान्ति सर्वे कालमुदीक्षते

দেৱতা, অসুৰ, গন্ধৰ্ব, মানুহ, মৃগ আৰু পক্ষী—সকলো কালেৰ অধীনলৈ যায়; সকলোৱে কালেৰ অপেক্ষা কৰে।

Verse 60

जातस्य सर्वभूतस्य कालो मृत्युरुपस्थितः ॥ अवश्यं चैव गन्तव्यं कृतान्तविहितेन च

যি কোনো জীৱ জন্মে, তাৰ ওচৰত কালে—মৃত্যু—উপস্থিত থাকে। আৰু কৃতান্তৰ বিধান অনুসাৰে, গমন নিশ্চয়েই অনিবার্য।

Verse 61

तव पुत्रो महात्मा वै श्रीमान्नाम श्रियो निधिः ॥ पूर्णं वर्षसहस्रं तु तपः कृत्वा सुदुष्चरम्

তোমাৰ পুত্ৰ নিশ্চয়েই মহাত্মা—স্বভাৱতে শ্ৰীমান, শ্ৰী-সম্পদাৰ ভঁৰাল—যিয়ে অতি দুষ্কৰ তপস্যা কৰি সম্পূৰ্ণ এক হাজাৰ বছৰ তপ পালন কৰিলে।

Verse 62

मृत्युकालमनुप्राप्य गतो दिव्यां परां गतिम् ॥ एतत्सर्वं विदित्वा तु नानुशोचितुमर्हति

মৃত্যুৰ সময় উপস্থিত হোৱাত তেওঁ দিৱ্য আৰু পৰম গতি লাভ কৰিলে। এই সকলো জানি কোনোবাই শোক কৰা উচিত নহয়।

Verse 63

नारदेनैवमुक्ते तु श्रुत्वा स द्विजसत्तमः ॥ प्रणम्य शिरसा पादौ निमिरुद्विग्नमानसः

নাৰদে এইদৰে কোৱাৰ পাছত, সেই দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ নিমিয়ে সেয়া শুনি, মনত এতিয়াও উদ্বিগ্ন হৈ, মূৰ নোৱাই (নাৰদৰ) পদযুগলত প্ৰণাম কৰিলে।

Verse 64

अहो मुनिवरश्रेष्ठ अहो धर्मविदां वर ॥ सान्त्वितोऽस्मि त्वया विप्र वचनैर्मधुराक्षरैः

আহা! মুনিবৰসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ, আহা! ধৰ্মবিদসকলৰ মাজত অগ্ৰগণ্য! হে বিপ্ৰ, তোমাৰ মধুৰ অক্ষৰযুক্ত বাক্যৰে মই সান্ত্বনা লাভ কৰিলোঁ।

Verse 65

प्रणयात्सौहृदाद्वापि स्नेहाद्वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ शोको निरन्तरं चित्ते ममैद्धृदि वर्तते

প্ৰণয়ৰ পৰা, সৌহাৰ্দ্যৰ পৰা বা স্নেহৰ পৰা মই ক’ম—সেয়া শুনা। মোৰ চিত্তত নিৰন্তৰ শোক বাস কৰে, সি মোৰ হৃদয়ত গাঁথি আছে।

Verse 66

कृतस्नेहस्य पुत्रार्थे मया संकल्प्य यत्कृतम् ॥ तर्पयित्वा द्विजान्सप्त अन्नाद्येन फलेन च

পুত্ৰৰ কাৰণে—মোৰ স্নেহ জাগি উঠাৰ বাবে—মই সংকল্প কৰি যি কৰ্ম কৰিলোঁ, সেয়া এই যে অন্ন আদি নৈবেদ্য আৰু ফলৰ দ্বাৰা সাতজন দ্বিজক তৃপ্ত কৰিলোঁ।

Verse 67

पश्चाद्विसर्जितं पिण्डं दर्भानास्तीर्य भूतले ॥ उदकानयनं चैव ह्यपसव्येन वासितम्

তাৰ পাছত মাটিত দৰ্ভা বিছাই পিণ্ড-অৰ্পণ বিসৰ্জন কৰিলোঁ; আৰু অপসব্য ভাৱে (উলটা দিশে) বহি উদক আনয়নৰ ক্ৰিয়াও সম্পন্ন কৰিলোঁ।

Verse 68

शोकस्य तु प्रभावेण एतत्कर्म मया कृतम् ॥ अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरणं द्विज

কিন্তু শোকৰ প্ৰভাৱত মই এই কৰ্ম কৰিলোঁ, হে দ্বিজ; আৰু (মোৰ আশংকা) ই আৰ্যসকলৰ দ্বাৰা আচৰিত নহয়, স্বৰ্গপ্ৰদ নহয়, আৰু অখ্যাতি আনে।

Verse 69

नष्टबुद्धिस्मृतिसत्त्वो ह्यज्ञानॆन विमोहितः ॥ न च श्रुतं मया पूर्वं न देवैॠषिभिः कृतम्

কাৰণ মোৰ বুদ্ধি, স্মৃতি আৰু ধৈৰ্য ক্ষীণ হৈছিল; অজ্ঞানত মই মোহিত হৈছিলোঁ। আগতে মই ই কথা শুনা নাছিলোঁ, আৰু ই দেৱ বা ঋষিসকলেও কৰা নহয়।

Verse 70

भयं तीव्रं प्रपश्यामि मुनिशापात्सुदारुणात् ॥ नारद उवाच ॥ न बेतव्यं द्विजश्रेष्ठ पितरं शरणं व्रज

মই এজন মুনিৰ অতি ভয়ংকৰ শাপৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা তীব্ৰ ভয় দেখিছোঁ। নাৰদে ক’লে: ‘ভয় নকৰিবা, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ; পিতৃসকলক শৰণ লোৱা।’

Verse 71

अधर्मं न च पश्यामि धर्मो नैवात्र संशयः ॥ नारदेनैवमुक्तस्तु निमिर्ध्यानमुपाविशत् ॥

মই ইয়াত অধৰ্ম একো নেদেখোঁ; নিঃসন্দেহে এইয়েই ধৰ্ম। নাৰদে এইদৰে কোৱাত নিমি ধ্যানত বহিল।

Verse 72

कर्मणा मनसा वाचा पितरं शरणं गतः ॥ ततोऽतिचिन्तयामास वंशकर्त्तारमात्मनः ॥

কৰ্ম, মন আৰু বাক্যৰে তেওঁ পিতাৰ শৰণ ল’লে। তাৰ পিছত তেওঁ নিজৰ বংশৰ কৰ্তা, নিজৰ মূল জনকৰ বিষয়ে গভীৰ চিন্তা কৰিলে।

Verse 73

पुत्रमाश्वासयामास वाग्भिरिष्टाभिरव्ययैः ॥ निमे संकल्पितस्तेऽयं पितृयज्ञस्तपोधन ॥

তেওঁ প্ৰিয় আৰু অক্ষয় বাক্যৰে পুত্ৰক আশ্বাস দিলে: “হে নিমি, তোমাৰ বাবে এই পিতৃযজ্ঞ সংকল্পিত হৈছে, হে তপোধন।”

Verse 74

पितृयज्ञेति निर्दिष्टा धर्मोऽयं ब्रह्मणा स्वयम् ॥ ततो ह्यतितरो धर्मः क्रतुरेकः प्रतिष्ठितः ॥

‘পিতৃযজ্ঞ’ বুলি নিৰ্দেশিত এই ধৰ্ম স্বয়ং ব্ৰহ্মাই দেখুৱাই দিছিল। তাৰ পৰা এক উৎকৃষ্ট ধৰ্ম একক যজ্ঞ-ক্রতুৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল।

Verse 75

कृतः स्वयम्भुवा पूर्वं श्राद्धं यो वित्तवित्तमः ॥ शृण्वतो नारदस्यापि विधिं विधिविदां वरः ॥

পূৰ্বে স্বয়ম্ভূ (ব্ৰহ্মা) শ্ৰাদ্ধ স্থাপন কৰিছিল—ধনৱানসকলৰ মাজত সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ। আৰু বিধি-বিদসকলৰ শ্ৰেষ্ঠজনে, নাৰদে শুনি থাকোঁতে, সেই আচাৰৰ বিধান বৰ্ণনা কৰিলে।

Verse 76

श्राद्धकर्मविधिं चैव प्रेतकर्म च या क्रिया ॥ शृणुषु सुन्दरि तत्त्वेन यथा दाता सपुत्रकः ॥

হে সুন্দৰি, তত্ত্বমতে শুনা—শ্ৰাদ্ধকৰ্মৰ বিধি আৰু প্ৰেতকৰ্মৰ যি ক্ৰিয়া; যাতে দাতা পুত্ৰসহিত যথাবিধি আচৰণ কৰিব পাৰে।

Verse 77

मम चैव प्रसादेन तस्य बुद्धिं ददाम्यहम् ॥ जातस्य सर्वभूतस्य कालमृत्युरुपस्थितः ॥

আৰু মোৰ প্ৰসাদে মই তাক বুদ্ধি দিওঁ। জন্ম লোৱা সকলো প্ৰাণীৰ ওচৰত কাল-মৃত্যু সদায় উপস্থিত থাকে।

Verse 78

अवश्यमेव गन्तव्यं धर्मराजस्य शासनात् ॥ अमरत्वं न पश्यामि पिपीलादीनि जन्तवः ॥

ধৰ্মৰাজ (যম)ৰ শাসন অনুসাৰে নিশ্চয়েই গমন কৰিব লাগে। পিপীলিকা আদি সৰু জীৱসমূহতো মই অমৰত্ব নেদেখোঁ।

Verse 79

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः ध्रुवं जन्म मृतस्य च ॥ मोक्षः कर्मविशेषेण प्रायश्चित्तेन च ध्रुवम् ॥

জন্ম লোৱা জনৰ মৃত্যু ধ্ৰুৱ, আৰু মৃত জনৰ পুনৰ জন্মো ধ্ৰুৱ। বিশেষ কৰ্ম আৰু প্ৰায়শ্চিত্তৰ দ্বাৰা মোক্ষো ধ্ৰুৱ।

Verse 80

सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रयः शारीरजाः स्मृताः ॥ अल्पायुशो नराः पश्चाद्भविष्यन्ति युगक्षये ॥

সত্ত্ব, ৰজস আৰু তমস—এই তিন গুণ দেহধাৰী অৱস্থাৰ সৈতে উৎপন্ন বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে। পাছত যুগক্ষয়ত মানুহ অল্পায়ু হ’ব।

Verse 81

सात्त्विकं नावबुद्ध्यन्ति कर्मदोषेण तामसः ॥ तामसं नरकं विन्द्यात्तिर्यग्योनिं च राक्षसीम् ॥

তামস স্বভাৱৰ লোকসকলে কৰ্মদোষৰ বাবে সাত্ত্বিকতাক বুজি নাপায়। তমস অনুসৰণ কৰিলে নৰক, তিৰ্যক যোনি আৰু ৰাক্ষস-সদৃশ জন্ম লাভ হয়।

Verse 82

क्रूरो भीरुर्विषादी च हिंसको निरपत्रपः ॥ अज्ञानान्धश्च पैशाचमेतॆषां तामसा गुणाः ॥

ক্ৰূৰ, ভীৰু, বিষাদগ্ৰস্ত, হিংস্ৰ, নিৰ্লজ্জ, অজ্ঞানত অন্ধ আৰু পৈশাচিক প্ৰবৃত্তিসম্পন্ন—এইবোৰ তমস-প্ৰধান লোকৰ গুণ।

Verse 83

तामसं तद्विजानीयादुच्यमानो न बुद्ध्यति ॥ दुर्मदोऽश्रद्धधानश्च विज्ञेयास्तामसा नराः ॥

যাক উপদেশ দিয়া কোৱা হলেও বুজি নাপায়, তাক তামসিক বুলি চিনিব লাগে। দম্ভে মত্ত আৰু অশ্ৰদ্ধাশীল লোকসকল তামসিক নৰ বুলি জানিব।

Verse 84

प्रबलो वाचि युक्तश्चाचलबुद्धिः सदायतः ॥ शूरः सर्वेषु व्यक्तात्मा विज्ञेया राजसा नराः ॥

বলৱান, বাক্যত সংযমী, বুদ্ধিত অচল নহয়, সদায় বাহিৰমুখী প্ৰচেষ্টাশীল; শূৰ আৰু সকলোতে আত্মা প্ৰকাশ কৰা—এনে লোক ৰজস-প্ৰধান বুলি জানিব।

Verse 85

क्षान्तो दान्तो विशुद्धात्मा विज्ञेयः श्रद्धयान्वितः ॥ तपःस्वाध्यायशीलश्च एतेषां सात्त्विका गुणाः ॥

ক্ষমাশীল, দান্ত, অন্তৰাত্মাত বিশুদ্ধ, শ্ৰদ্ধাযুক্ত; তপস্যা আৰু স্বাধ্যায়ত অনুৰক্ত—এইবোৰ সাত্ত্বিকসকলৰ গুণ।

Verse 86

एवं सञ्चिन्तयानस्तु न शोकं कर्तुमर्हसि ॥ त्यज शोकं महाभाग शोकः सर्वविनाशनः ॥

এইদৰে চিন্তা কৰি তুমি শোক কৰা উচিত নহয়। হে মহাভাগ, শোক ত্যাগ কৰা; শোকেই সকলো নাশ কৰে।

Verse 87

शोको दहति गात्राणि बुद्धिः शोकेन नश्यति ॥ लज्जा धृतिश्च धर्मश्च श्रीः कीर्तिश्च स्मृतिर्नयः ॥

শোকে দেহৰ অংগ দহে; শোকে বুদ্ধি নষ্ট হয়। লজ্জা, ধৈৰ্য, ধৰ্ম, শ্ৰী, কীৰ্তি, স্মৃতি আৰু ন্যায়বোধ—এই সকলোও লুপ্ত হয়।

Verse 88

त्यजन्ति सर्वधर्मं च शोकेनोपहृतं नरम् ॥ एवं शोकं त्यजित्वा तु निःशोको भव पुत्रक ॥

শোকে আচ্ছন্ন মানুহৰ প্ৰতি লোকসকলে সকলো ধৰ্ম-কর্তব্যও ত্যাগ কৰে। সেয়ে, হে পুত্ৰক, শোক ত্যাগ কৰি নিৰ্শোক হোৱা।

Verse 89

मूढः स्नेहप्रभावेण कृत्वा हिंसानृते तथा ॥ पच्यते नरके घोरे ह्यात्मदोषैर्वसुन्धरे ॥

স্নেহ-মোহৰ প্ৰভাৱত মূঢ় মানুহে হিংসা আৰু অসত্য কৰে। হে বসুন্ধৰা, নিজৰ দোষৰ ফলত সি ভয়ংকৰ নৰকত দগ্ধ হয়।

Verse 90

स्नेहं सर्वेषु संयम्य बुद्धिं धर्मे नियोजयेत् ॥ धर्मलोक हितार्थाय शृणु सत्यं ब्रवीम्यहम् ॥

সকলোৰ প্ৰতি স্নেহ সংযম কৰি বুদ্ধিক ধৰ্মত নিয়োজিত কৰা উচিত। ধৰ্মলোকৰ হিতৰ বাবে শুনা; মই সত্য কওঁ।

Verse 91

कण्ठस्थानं गते जीवे भीतिविभ्रान्तमानसः ॥ ज्ञात्वा च विह्वलं तत्र शीघ्रं निःसारयेद्गृहात् ॥ १०१ ॥ कुशास्तरणशायी च दिशः सर्वा न पश्यति ॥ लब्धस्मृतिर्मुहूर्तं तु यावज्जीवो न पश्यति ॥

যেতিয়া জীৱ-প্ৰাণ কণ্ঠস্থানলৈ উঠে, তেতিয়া মানুহজনৰ মন ভয় আৰু বিভ্ৰান্তিত অস্থিৰ হয়। সেই মুহূর্তত তেওঁ যে ব্যাকুল হৈছে বুজি, তেওঁক শীঘ্ৰে ঘৰ পৰা বাহিৰলৈ উলিয়াই দিব লাগে। কুশা-ঘাঁহ বিছাই তাত শুৱাই দিলে তেওঁ সকলো দিশ নেদেখে; আৰু অলপ সময় স্মৃতি ঘূৰি আহিলেও জীৱে স্পষ্টকৈ উপলব্ধি নকৰে।

Verse 92

वाचयेत्स्नेहभावेन भूमिदेवा द्विजातयः ॥ सुवर्णं च हिरण्यं च यथोत्पन्नेन माधवि ॥

স্নেহ আৰু যত্নৰ ভাব লৈ ‘ভূমিদেৱ’—দ্বিজাত, বিদ্বান ব্ৰাহ্মণসকলক—উচিত পাঠ পঢ়াব লাগে। আৰু হে মাধৱী, যিমান লাভ হৈছে তাৰ অনুপাতে সোণ আৰু ধন-সম্পদ দান কৰিব লাগে।

Verse 93

परलोकहितार्थाय गोप्रदानं विशिष्यते ॥ सर्वदेवमया गाव ईश्वरेणावतारिताः ॥

পৰলোকৰ মঙ্গলৰ বাবে গো-দান বিশেষভাৱে শ্ৰেষ্ঠ বুলি মানা হয়। গাইসমূহক সকলো দেৱতাৰ মূৰ্তি-স্বরূপ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে, যাক ঈশ্বৰে জগতলৈ অৱতীৰ্ণ কৰাইছে।

Verse 94

अमृतं क्षरयन्त्यश्च प्रचरन्ति महीतले ॥ एतासां चैव दानेन शीघ्रं मुच्येत किल्बिषात् ॥

কোৱা হয় যে সিহঁতে পৃথিৱীৰ ওপৰত বিচৰণ কৰোঁতে ‘অমৃত’ ক্ষৰায়। এনে গাই দান কৰিলে মানুহে কিল্বিষ—পাপদোষ—ৰ পৰা শীঘ্ৰে মুক্তি পায়।

Verse 95

पश्चाच्छ्रुतिपथं दिव्यमुत्कर्णेन च श्रावयेत् ॥ यावत्प्राणान्प्रमुञ्चेत कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥

তাৰ পাছত তেওঁৰ উত্থিত কাণত দিৱ্য ‘শ্ৰুতি-পথ’ পাঠ শুনুৱাব লাগে, যেতিয়ালৈকে তেওঁ প্ৰাণ ত্যাগ নকৰে—এই অতি দুৰূহ কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰি।

Verse 96

दृष्ट्वा सुविह्वलं ह्येनं मम मार्गानुसारिणम् ॥ प्रयाणकाले तु नरो मन्त्रेण विधिपूर्वकम् ॥

তেওঁক দেখি—যি মোৰ পথ অনুসৰণ কৰে—অতি ব্যাকুল হোৱা অৱস্থাত; প্ৰয়াণ-কালত মানুহে মন্ত্রৰ দ্বাৰা বিধি-পূৰ্বক কৰ্ম কৰা উচিত।

Verse 97

मन्त्रेणानेन कर्तव्यं सर्वसंसारमोक्षणम् ॥ मधुपर्कं त्वरन् गृह्य चेमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥

এই মন্ত্রৰ দ্বাৰা সমগ্ৰ সংসাৰ-বন্ধনৰ পৰা মুক্তি সাধন কৰিব লাগে। মধুপাৰ্ক তৎক্ষণাৎ গ্ৰহণ কৰি এই মন্ত্র উচ্চাৰণ কৰিব।

Verse 98

मन्त्रः— ॐ गृह्णीष्व मे सुविमलं मधुपर्कमाद्यं संसारनाशनकरं त्वमृतेन तुल्यम् ॥ नारायणेन रचितं भगवत्प्रियाणां दाहे च शान्तिकरणं सुरलोकपूज्यम् ॥

মন্ত্র: ‘ওঁ—মোৰ পৰা এই অতি নিৰ্মল, শ্ৰেষ্ঠ মধুপাৰ্ক গ্ৰহণ কৰা; ই সংসাৰ-বন্ধন নাশ কৰে, অমৃতসম। ভগৱানৰ প্ৰিয়জনসকলৰ বাবে নাৰায়ণে ৰচনা কৰিছে; দাহ (তাপ-পীড়া) তেও শান্তি আনে, আৰু সুৰলোকত পূজিত।’

Verse 99

एवं विनिस्सृते प्राणे संसारं च न गच्छति ॥ नष्टसंज्ञं समुद्धिश्य ज्ञात्वा मृत्युवशङ्गतम् ॥

এইদৰে প্ৰাণ ওলাই গ’লে তেওঁ পুনৰ সংসাৰত নাযায়। যিজনে সঞ্জ্ঞা হেৰুৱাই মৃত্যুৰ বশত পৰিছে বুলি জানি, তাক উদ্দেশ্য কৰি তদনুযায়ী কৰ্ম কৰিব লাগে।

Verse 100

महावनस्पतिं गत्वा गन्धान्श्च विविधानपि ॥ घृततैलसमायुक्तं कृत्वा वै देहशोधनम् ॥

মহান বনস্পতি (ডাঙৰ গছ) কাষলৈ গৈ আৰু নানা প্ৰকাৰ সুগন্ধি দ্ৰব্য লৈ, ঘিউ আৰু তেল একেলগে ব্যৱহাৰ কৰি দেহ-শোধন অৰ্থাৎ শৰীৰ শুদ্ধি কৰিব লাগে।

Verse 101

तेजोऽव्ययकरं चास्य तत्सर्वं परिकल्प्य च ॥ दक्षिणायां शिरः कृत्वा सलिले सन्निधाप्य च

তাঁৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সকলো বস্তু বিধিমতে সাজি লৈ, দেহটোক দক্ষিণমুখী কৰি শিৰ দক্ষিণফালে ৰাখি, জলৰ সন্নিধিত স্থাপন কৰিব।

Verse 102

तीर्थाद्यावाहनं कृत्वा स्नापनं तस्य कारयेत् ॥ गयादीनि च तीर्थानि ये च पुण्याः शिलोच्चयाः

তীৰ্থজল আৱাহন আদি ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি, তেওঁৰ স্নান কৰাব; গয়া আদি তীৰ্থসমূহ আৰু পুণ্য শিলোচ্চয়সমূহো স্মৰণ/আৱাহন কৰিব।

Verse 103

कुरुक्षेत्रं च गङ्गा च यमुना च सरिद्वरा ॥ कौशिकी च पयोष्णी च सर्वपापप्रणाशिनी

কুৰুক্ষেত্ৰ, গঙ্গা আৰু যমুনা—নদীসমূহৰ শ্ৰেষ্ঠ—আৰু কৌশিকী আৰু পয়োষ্ণী, যিসকলক সকলো পাপ বিনাশিনী বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়।

Verse 104

गण्डकी भद्रनामाच सरयूरबलदा तथा ॥ वनानि नव वाराहे तीर्थे पिण्डारके तथा

গণ্ডকী, ভদ্ৰনামা নামে নদী, সৰয়ূ আৰু বলদা; তদুপৰি বাৰাহ-তীৰ্থৰ নৱ বনসমূহ, আৰু পিণ্ডাৰক নামৰ স্থানটোও।

Verse 105

पृथिव्यां यानि तीर्थानि चत्वारः सागरास्तथा ॥ सर्वाणि मनसा ध्यात्वा स्नानमेवं तु कारयेत्

পৃথিৱীত থকা সকলো তীৰ্থ আৰু চাৰিওটা সাগৰ—এই সকলোকে মনত ধ্যান কৰি, এইদৰে স্নান কৰাব।

Verse 106

प्राणैर्हृतं तु तं ज्ञात्वा चितां कृत्वा विधानतः ॥ तस्या उपरि संस्थाप्य दक्षिणाग्रं शिरस्तथा

তেওঁক প্ৰাণবায়ুৰ পৰা বঞ্চিত বুলি জানি, বিধি অনুসাৰে চিতা সাজি, তাৰ ওপৰত দেহ স্থাপন কৰিব; মূৰটোও দক্ষিণমুখী কৰি থ’ব।

Verse 107

दिव्यानग्निमुखान्ध्यात्वा गृहीय हस्ते हुताशनम् ॥ प्रज्वाल्य विधिवत्तत्र मन्त्रमेतमुदाहरेत्

অগ্নিমুখ দিৱ্যসকলক ধ্যান কৰি, হাতে হুতাশন (অগ্নি) লৈ, তাত বিধি অনুসাৰে জ্বলাই, এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব।

Verse 108

धर्माधर्मसमायुक्तो लोभमोहमसमावृतः ॥ दह चैत्तस्य गात्राणि देवलोकं स गच्छतु

ধৰ্ম-অধৰ্মে যুক্ত আৰু লোভ-মোহে আচ্ছন্ন—হে অগ্নি, তাৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ দহ; সি যেন দেৱলোকলৈ গমন কৰে।

Verse 109

एवमुक्त्वा ततः शीघ्रं कृत्वा चैव प्रदक्षिणाम् ॥ ज्वलमानं तदा वह्निं शिरःस्थाने प्रदापयेत्

এইদৰে কৈ, তাৰ পাছত শীঘ্ৰে প্ৰদক্ষিণা কৰি, তেতিয়া জ্বলি থকা অগ্নিক মূৰৰ স্থানত লগাব।

Verse 110

चातुर्वर्ण्येषु संस्कारमेवं भवति पुत्रक ॥ गात्राणि वाससी चैव प्रक्षाल्य विनिवर्तयेत्

হে পুত্ৰক, চাৰিবৰ্ণৰ মাজত এইদৰে এই সংস্কাৰ হয়। নিজৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ আৰু বস্ত্ৰ ধুই, তাৰ পাছত উভতি আহিব।

Verse 111

मृतं नाम तथोद्दिश्य दद्यात्पिण्डं महीतले॥ तदाप्रभृति चाशौचं देवकर्म न कारयेत्॥

মৃত ব্যক্তিৰ নাম উচ্চাৰণ কৰি তাক উদ্দেশ্য কৰি ভূমিত পিণ্ড দান দিব লাগে। তেতিয়াৰ পৰা আশৌচ প্ৰৱৰ্তে, আৰু দেৱকৰ্ম (দেৱ-উপাসনা আদি) কৰাব নালাগে।

Verse 112

निद्रां मायामयीं कृत्वा जागर्मि च स्वपामि वा॥ विष्णुमायामयं कृत्वा जानासि त्वं न धारिणि॥

মায়াময়ী নিদ্ৰা গঢ়ি মই কেতিয়াবা জাগি থাকোঁ, কেতিয়াবা শুই থাকোঁ। কিন্তু যেতিয়া সকলো বিষ্ণুৰ মায়াময় হয়, হে ধাৰিণী, তুমি তাক চিনিব নোৱাৰা।

Verse 113

चातुर्वर्णस्य वक्ष्यामि यश्च स्वायंभुवोऽब्रवीत्॥ नेमिप्रभृतिनामेवं येन श्राद्धं प्रवर्त्तते॥

চাৰিবৰ্ণৰ বিধি মই ক’ম, যি স্বায়ম্ভুৱ (মনু)য়ে কৈছিল। এইদৰে নেমি আদি নামধাৰী বংশধাৰাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি যাৰ দ্বাৰা শ্ৰাদ্ধ-প্ৰথা প্ৰৱৰ্তিত হয়।

Verse 114

तत एतेन मन्त्रेण दद्याद्वै मधुपर्ककम्॥ मृत्युकाले तु पुरुषो परलोकसुखावहम्॥

তাৰ পাছত এই মন্ত্ৰেৰে নিশ্চয় মধুপৰ্ক দান কৰিব লাগে। মৃত্যুকালত ই মানুহৰ বাবে পৰলোকসুখ আনে।

Verse 115

कृत्वा सुदुष्करं कर्म जानता वाप्यजानता॥ मृत्युकालवशं प्राप्य नरः पञ्चत्वमागतः॥

অতি দুষ্কৰ/ঘোৰ কৰ্ম কৰি—জানিও বা নাজানিও—মৃত্যুকালৰ বশত পৰি মানুহে পঞ্চত্ব লাভ কৰে, অৰ্থাৎ পঞ্চভূতত লীন হয়।

Verse 116

मुहूर्त्तं ध्यानमास्थाय भाषितो वचनं मया॥ शीघ्रमुत्पादय ब्रह्मन् देवतासुरमानुषान्॥

এটা মুহূৰ্ত ধ্যানত স্থিত হৈ মই এই বাক্য ক’লোঁ: ‘হে ব্ৰাহ্মণ, শীঘ্ৰে দেৱতা, অসুৰ আৰু মানুহক উৎপন্ন কৰা।’

Verse 117

शीर्णपर्णाम्बुभक्षश्च शिशिरे च जलेशयः॥ स कृच्छ्रे फलभक्षश्च पुनश्चान्द्रायणं चरन्॥

তেওঁ শুকান পাত আৰু পানীতেই জীৱন ধাৰণ কৰিছিল, আৰু শীতকালত পানীত শুই থাকিছিল। কৃচ্ছ্ৰ ব্ৰতত কেৱল ফল ভক্ষণ কৰিছিল, আৰু পুনৰ চান্দ্ৰায়ণ ব্ৰত আচৰণ কৰিছিল।

Verse 118

प्रददौ श्रीमते पिण्डं नामगोत्रमुदाहरन्॥ तत्कृत्वा स मुनिश्रेष्ठो धर्मसंकल्पमात्मनः॥

তেওঁ শ্ৰীমান পুৰুষলৈ পিণ্ড অৰ্ঘ্য দান কৰি নাম আৰু গোত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিলে। সেয়া কৰি সেই মুনিশ্ৰেষ্ঠই নিজৰ অন্তৰত ধৰ্মানুগত সংকল্প স্থিৰ কৰিলে।

Verse 119

कथं ते मुनयः शापात्प्रदहेयुर्न मामिति॥ सदेवासुरगन्धर्वपिशाचोरगराक्षसाः॥

তেওঁ ভাবিলে: ‘সেই মুনিসকল শাপৰ বলত মোক কেনেকৈ দগ্ধ কৰিব?’ তেতিয়া দেৱ-অসুৰ, গন্ধৰ্ব, পিশাচ, নাগ আৰু ৰাক্ষস আদি সত্তাসকল একত্ৰিত হ’ল।

Verse 120

तत्प्रविश्याश्रमपदं भ्राजमानं स्वतेजसा॥ तं दृष्ट्वा पूजयामास स्वागतेनाथ धर्मवित्॥

তেওঁ নিজৰ তেজে দীপ্ত সেই আশ্ৰম-স্থানত প্ৰৱেশ কৰিলে। তেওঁক দেখি ধৰ্মবিত জনে ‘স্বাগতম’ বুলি ক’ই সন্মানসহ পূজা কৰিলে।

Verse 121

भीतो गद्गदया वाचा निःश्वसंश्च मुहुर्मुहुः ॥ सव्रीडो भाषते विप्रः कारुण्येन समन्वितः ॥

ভীত হৈ, গদগদ কণ্ঠে কথা কৈ আৰু বাৰে বাৰে নিশ্বাস এৰি, লাজেৰে আৱৃত সেই ব্ৰাহ্মণে কৰুণাৰে সমন্বিত হৈ ভাষণ কৰে।

Verse 122

ध्यायमानस्ततोऽप्याशु आजगाम तपोधनम् ॥ पुत्रशोकेन संतप्तं पुत्रं दृष्ट्वा तपोधनम् ॥

চিন্তাত নিমগ্ন হৈ থাকিলেও সি তৎক্ষণাৎ তপস্যাধনে সমৃদ্ধ তপোধনৰ ওচৰলৈ গ’ল; আৰু নিজৰ পুত্ৰক দেখি—পুত্ৰশোকে দগ্ধ—সেই তপোধন ব্যথিত হ’ল।

Verse 123

सात्त्विकं मुक्तियानाय यान्ति वेदविदो जनाः ॥ धर्मज्ञानं तथैश्वर्यं वैराग्यमिति सात्त्विकम् ॥

বেদবিদ লোকসকল সাত্ত্বিক গুণৰ দ্বাৰা মুক্তিৰ পথত অগ্ৰসর হয়। ধৰ্ম, জ্ঞান, ঐশ্বৰ্য/আত্ম-সংযম আৰু বৈৰাগ্য—এইবোৰকেই সাত্ত্বিক বোলা হয়।