Sukta 41
Sukta 5.41
Kaṇva (Kaṇva lineage; RV 5.41 is traditionally Kaṇva hymn)
Mitra-Varuṇa
Triṣṭubh (probable; requires metrical check)
RV 5.41 এটা বহুমুখী প্ৰাৰ্থনা; আৰম্ভণিতে ঋত (বিশ্ব-নিয়ম)ৰ ৰক্ষক মিত্ৰ–বৰুণক আহ্বান কৰি যজমানক সুৰক্ষা দিবলৈ, শক্তি, সমৃদ্ধি আৰু নিৰাপদ গমন নিশ্চিত কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। স্তোত্ৰখন আগবাঢ়ি গৈ প্ৰায় ‘সৰ্বশক্তি’ আহ্বানলৈ বিস্তাৰিত হয়—অন্য দেৱতা আৰু প্ৰাকৃতিক ৰক্ষকসকলক (জল, ঔষধি/উদ্ভিদ, দ্যৌ/আকাশ, বন, পৰ্বত) আৰোগ্য, সুৰক্ষা আৰু মঙ্গলৰ বাবে মাতি আনে; শেষত উপাসকসকলৰ ওপৰত পোষক পূৰ্ণতা ঢালি দিবলৈ সংক্ষিপ্ত কামনাৰে সমাপ্ত হয়।
Mantras
Mantra 1
को नु वां मित्रावरुणावृतायन्दिवो वा महः पार्थिवस्य वा दे । ऋतस्य वा सदसि त्रासीथां नो यज्ञायते वा पशुषो न वाजान् ॥
হে মিত্র-বৰুণ, দিৱ্যলোকত, মহত্ত্বৰ বিস্তাৰত, বা পাৰ্থিৱ ৰাজ্যত—আপোনালোক দুয়োক সত্যৰে কোনে যথাৰ্থভাৱে আৰাধনা কৰিব? ঋতৰ আসনত আমাক ৰক্ষা কৰক—যজ্ঞকাৰীৰ বাবে হওক, বা গোপালৰ দৰে বল-সমৃদ্ধিৰ পূৰ্ণতা বিচৰা জনৰ বাবে হওক।
Mantra 2
ते नो मित्रो वरुणो अर्यमायुरिन्द्र ऋभुक्षा मरुतो जुषन्त । नमोभिर्वा ये दधते सुवृक्तिं स्तोमं रुद्राय मीळ्हुषे सजोषाः ॥
মিত্ৰ আৰু বৰুণ, আৰ্যমণ আৰু আয়ু (প্ৰাণশক্তি), ইন্দ্ৰ, ঋভুক্ষণসকল আৰু মৰুতসকলে আমাৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক—যিসকলে নমস্কাৰ-কৰ্মেৰে সু-গাঁথা বাক্য স্থাপন কৰে, দানশীল ৰুদ্ৰৰ বাবে একমতে স্তোত্ৰ-হিম্ন নিবেদন কৰে।
Mantra 3
आ वां येष्ठाश्विना हुवध्यै वातस्य पत्मन्रथ्यस्य पुष्टौ । उत वा दिवो असुराय मन्म प्रान्धांसीव यज्यवे भरध्वम् ॥
হে জ্যেষ্ঠ অশ্বিনদ্বয়, আহ্বান কৰিবলৈ আহক—বায়ুৰ পথত, চলন্ত ৰথৰ পুষ্টিত; আৰু আকাশৰ পৰা অসুৰ-প্ৰভুত্বৰ বাবে প্ৰেৰিত মননো আনক—যেন অন্ধকাৰৰ মাজেৰে পোহৰ আগবঢ়াই যজ্ঞকাৰীৰ বাবে আনে।
Mantra 4
प्र सक्षणो दिव्यः कण्वहोता त्रितो दिवः सजोषा वातो अग्निः । पूषा भगः प्रभृथे विश्वभोजा आजिं न जग्मुराश्वश्वतमाः ॥
আগবাঢ়ে সক্ষম দিৱ্য কণ্ব-হোতা; দিৱৰ ত্ৰিত একমতে; আৰু বাতা আৰু অগ্নি। পুষণ আৰু ভাগ—সৰ্বভোগ-দাতা—দৌৰৰ শ্ৰেষ্ঠ অশ্বসম, পথত উপনীত হৈছে।
Mantra 5
प्र वो रयिं युक्ताश्वं भरध्वं राय एषेऽवसे दधीत धीः । सुशेव एवैरौशिजस्य होता ये व एवा मरुतस्तुराणाम् ॥
তোমালোকৰ বাবে আমি প্ৰচুৰ ধন-সম্পদ (ৰয়ি) আগবঢ়াওঁ—দ্ৰুত অশ্বে যুঁজোৱা, শক্তিৰে পৰিপূৰ্ণ। সেই পূৰ্ণতাৰ সহায়ৰ বাবে ধী (চিত্ত-প্ৰজ্ঞা) সঠিক স্থানে স্থাপন হওক। আউশিজৰ কৃপাময় হোতা, নিজৰ প্ৰেৰক শক্তিৰে, সেই একেই মৰুতগণক আহ্বান কৰে—যিসকল তুৰণ, বেগে ধাৱমান—আমাৰ যজ্ঞ-আশ্ৰয়লৈ।
Mantra 6
प्र वो वायुं रथयुजं कृणुध्वं प्र देवं विप्रं पनितारमर्कैः । इषुध्यव ऋतसापः पुरंधीर्वस्वीर्नो अत्र पत्नीरा धिये धुः ॥
তোমালোকৰ বাবে বায়ুক ৰথ-যুগ্ম কৰি জোঁত দিয়া; স্তোত্ৰ-অৰ্কেৰে দেৱ, বিপ্ৰ—আনন্দ জাগ্ৰতকাৰী—তেওঁক আগত স্থাপন কৰা। হে ইষুধ্যৱ (বাণ-সজ্জ শক্তিসকল), ঋতসাপঃ—ঋতৰ সহচৰ—ধনী পূৰণ্ধীগণ, আমাৰ ইয়াত উপস্থিত পত্নীসম শক্তিসকল, আমাৰ ধীৰ ভিতৰত স্থাপিত হওক, যাতে ধী বৃদ্ধি পায়।
Mantra 7
उप व एषे वन्द्येभिः शूषैः प्र यह्वी दिवश्चितयद्भिरर्कैः । उषासानक्ता विदुषीव विश्वमा हा वहतो मर्त्याय यज्ञम् ॥
বন্দনীয় বলসমূহেৰে মই ওচৰ চাপোঁ; স্বৰ্গকো জাগ্ৰত কৰা অৰ্ক-স্তোত্ৰেৰে আগবাঢ়োঁ। উষা আৰু ৰাত্ৰি, যেন সকলো জানে, মর্ত্যৰ বাবে সমগ্ৰ যজ্ঞ ইয়ালৈ আনে—আমাৰ দেহধাৰী অৰ্পণ-ক্ষেত্ৰলৈ বহন কৰি আনে।
Mantra 8
अभि वो अर्चे पोष्यावतो नॄन्वास्तोष्पतिं त्वष्टारं रराणः । धन्या सजोषा धिषणा नमोभिर्वनस्पतीँरोषधी राय एषे ॥
মই তোমালোকৰ প্ৰতি স্তৱ গাইছোঁ—মানৱৰ মাজত পোষণদায়ক শক্তিসমূহক; বাস্তুস্পতি আৰু ত্বষ্টৃক, সৃষ্টিৰ আনন্দত উল্লসিত হৈ। ধন্য, একমত ধিষণা নমস্কাৰ-কৰ্মেৰে; আৰু বনস্পতি-সকল, ঔষধি-লতা—ধন-সমৃদ্ধি (ৰয়ি)ৰ বাবে মই তেওঁলোকক বিচাৰোঁ।
Mantra 9
तुजे नस्तने पर्वताः सन्तु स्वैतवो ये वसवो न वीराः । पनित आप्त्यो यजतः सदा नो वर्धान्नः शंसं नर्यो अभिष्टौ ॥
আমাৰ আগবঢ়া-চাপত, পৰ্বতসমূহ আমাৰ দৃঢ় আশ্ৰয় হওক—স্বয়ং-প্ৰবৃত্ত, বসুসকলৰ দৰে, বীৰসকলৰ দৰে। আনন্দ-জাগ্ৰতকাৰী, পূজ্য আপ্ত্য সদায় আমাৰ বাবে অন্বেষণ-মুহূর্তত পুৰুষোচিত শংসা-বচন বৃদ্ধি কৰক।
Mantra 10
वृष्णो अस्तोषि भूम्यस्य गर्भं त्रितो नपातमपां सुवृक्ति । गृणीते अग्निरेतरी न शूषैः शोचिष्केशो नि रिणाति वना ॥
তুমি বলৱান বুলি স্তুত হ’লা—পৃথিৱীৰ গৰ্ভ, ত্ৰিতাৰ সন্তান, জলসমূহৰ অপত্য—সু-গঠিত বাক্যৰে। অগ্নিক গোৱা হয়, শক্তিসমূহেৰে আগবঢ়ি; শিখাৰ কেশধাৰী হৈ তেওঁ বনসমূহ (জটিল বৃদ্ধি) উন্মোচন কৰি ভিতৰত মুক্ত কৰে।
Mantra 11
कथा महे रुद्रियाय ब्रवाम कद्राये चिकितुषे भगाय । आप ओषधीरुत नोऽवन्तु द्यौर्वना गिरयो वृक्षकेशाः ॥
ৰুদ্ৰৰ মহিমাশক্তিসম্পন্ন মহাত্মাৰ প্ৰতি আমি কেনেকৈ বচন ক’ম? আৰু আনন্দ-দানৰ বাবে জ্ঞানী ভগাৰ প্ৰতি কেনেকৈ নিবেদন কৰিম? আপঃ (জলসমূহ) আৰু ঔষধিসমূহে আমাক ৰক্ষা কৰক; দ্যৌঃ (দ্যুলোক), বনসমূহ আৰু বৃক্ষ-কেশা গিৰিসমূহে আমাৰ পথত আৱৰণ-আশ্ৰয় দিওক।
Mantra 12
शृणोतु न ऊर्जां पतिर्गिरः स नभस्तरीयाँ इषिरः परिज्मा । शृण्वन्त्वापः पुरो न शुभ्राः परि स्रुचो बबृहाणस्याद्रेः ॥
উৰ্জাৰ পতি আমাৰ গিৰঃ (স্তোত্ৰ-বচন) শুনক—যি নভস্তৰীয়ান, সৰ্বদিশে দ্ৰুত পৰিজ্মা, ইষিৰঃ। আপঃ (জলসমূহ) শুনক—আমাৰ আগত দুৰ্গসম উজ্জ্বল; স্ফীত অদ্ৰিৰ (পেষিত শিল/সোম-শিলা) স্ৰুচঃ (আহুতি-ধাৰা) চাৰিওফালে পৰি ববৃহাণ।
Mantra 13
विदा चिन्नु महान्तो ये व एवा ब्रवाम दस्मा वार्यं दधानाः । वयश्चन सुभ्व आव यन्ति क्षुभा मर्तमनुयतं वधस्नैः ॥
নিশ্চয় মহান্তসকল জানে—তোমাৰ সেইসকলকেই আমি কওঁ—দস্মা, আশ্চৰ্যকৰ্মী, মূল্যবান ৱাৰ্যং (সমৃদ্ধি) ধাৰণকাৰী। সু-ভ্বা (শুভ-ভৱন) পখীসকলো নামি আহে; কিন্তু যি ভুল পথে অনুসৰণ কৰে, সেই মৰ্ত্যক ক্ষুভা (কম্পনকাৰী শক্তি)সমূহে বধস্নৈঃ (আঘাতকাৰী শক্তি)ৰে অনুসৰণ কৰি আঘাত কৰে।
Mantra 14
आ दैव्यानि पार्थिवानि जन्मापश्चाच्छा सुमखाय वोचम् । वर्धन्तां द्यावो गिरश्चन्द्राग्रा उदा वर्धन्तामभिषाता अर्णाः ॥
মই সুমখ (সু-যজ্ঞকাৰী) জনৰ উদ্দেশে দেৱীয় আৰু পাৰ্থিৱ জন্মসমূহলৈ, আৰু আপঃ (জলসমূহ)লৈ মুখ কৰি স্তৱ গাইলোঁ। দ্যাৱা (আকাশসমূহ) বৃদ্ধি পাওক, আৰু দীপ্ত-অগ্ৰা গিৰঃ (উজ্জ্বল অগ্ৰভাগযুক্ত বাণীসমূহ) বৃদ্ধি পাওক; অভিষাতা অৰ্ণাঃ—জয়ী উচ্ছ্বাসে ধাৱমান বন্যা-প্ৰবাহসমূহ—উঠি বৃদ্ধি পাওক।
Mantra 15
पदेपदे मे जरिमा नि धायि वरूत्री वा शक्रा या पायुभिश्च । सिषक्तु माता मही रसा नः स्मत्सूरिभिॠजुहस्त ऋजुवनिः ॥
পদে পদে মোৰ ভিতৰত জৰিমা (জৰাৰ ভাৰ) থৈ দিয়া হওক। পায়ুভিঃ (ৰক্ষাশক্তিসমূহেৰে) ৰক্ষা কৰা শক্তিশালী বৰূত্ৰী (ৰক্ষাকৰ্ত্ৰী) আমাৰ পক্ষে স্থিৰ হওক। ৰসা (সাৰ-সমৃদ্ধ) মহী মাতা আমাৰ ভিতৰত সিঞ্চিত হওক—যি আমাৰ সূৰিভিঃ (প্ৰজ্ঞাবান ঋষিসকলৰ) সৈতে হাত আৰু গতি ঋজু কৰি ঋজুবনি (ঋত-সত্যৰ সোজা পথ)লৈ নেয়।
Mantra 16
कथा दाशेम नमसा सुदानूनेवया मरुतो अच्छोक्तौ प्रश्रवसो मरुतो अच्छोक्तौ । मा नोऽहिर्बुध्न्यो रिषे धादस्माकं भूदुपमातिवनिः ॥
কেনেকৈ আমি নমসাৰে সুদানূ (উদাৰ) মৰুতসকলক দান কৰিম—যিসকল সঠিক আহ্বানত আহে, দূৰশ্ৰৱস (দূৰলৈ শুনা) মৰুতসকল, স্পষ্ট আহ্বানলৈ আহে? বুধ্ন্য অহিঃ (গভীৰতাৰ সাপ) যেন আমাক ক্ষতি নকৰে। আমাৰ উপমাতিৱনি (অতিক্ৰমণ-শক্তি আৰু মাপি-নিয়ন্ত্ৰণৰ ক্ষমতা) আমাৰ বাবে কাৰ্যকৰী হওক।
Mantra 17
इति चिन्नु प्रजायै पशुमत्यै देवासो वनते मर्त्यो व आ देवासो वनते मर्त्यो वः । अत्रा शिवां तन्वो धासिमस्या जरां चिन्मे निॠतिर्जग्रसीत ॥
ইতি সঁচাই—প্ৰজাৰ বাবে আৰু পশুমত্তা (ধন-গো-সম্পদ)ৰ পূৰ্ণতাৰ বাবে, হে দেৱাসকল, এজন মৰ্ত্যই তোমালোকক জয় কৰে—হাঁ, এজন মৰ্ত্যই তোমালোকক জয় কৰে। ইয়াত আমি আমাৰ দেহধাৰী সত্তাৰ এক শিৱ, মঙ্গলময় ৰূপ স্থাপন কৰোঁ; মোৰ জৰা-ক্ষয়কো যেন নিৰৃতি (বিনাশ-শক্তি) গ্ৰাস নকৰে।
Mantra 18
तां वो देवाः सुमतिमूर्जयन्तीमिषमश्याम वसवः शसा गोः । सा नः सुदानुर्मृळयन्ती देवी प्रति द्रवन्ती सुविताय गम्याः ॥
হে দেৱাসকল, হে বসৱঃ—যি সুমতি আমাৰ ঊৰ্জা বৃদ্ধি কৰে আৰু পোষক ইষ (পুষ্টি-প্ৰাচুৰ্য) আনে, সেই সুমতিক আমি গোৰ শসা—আলোক আহ্বান কৰা বাক্য/স্তোত্ৰ—দ্বাৰা লাভ কৰোঁ। সেই সুদানু, মৃলয়ন্তী দেৱী—চিকিৎসক, দয়াময়—আমালৈ দৌৰি আহক; সুৱিতাৰ্থে, শুভ গমন আৰু সঠিক সৌভাগ্যৰ বাবে, আমাৰ বাবে গম্য হওক।
Mantra 19
अभि न इळा यूथस्य माता स्मन्नदीभिरुर्वशी वा गृणातु । उर्वशी वा बृहद्दिवा गृणानाभ्यूर्ण्वाना प्रभृथस्यायोः ॥
আমাৰ ওপৰত ইলা—ইউথৰ মাতা—বচন কৰক; অথবা নদীসমূহৰ সৈতে উৰ্বশী আমাৰ বাবে গীত গাওক। উৰ্বশী—দ্যৌৰ দৰে বৃহৎ—গীত গাই, প্ৰভৃত (উন্নীত) যজ্ঞ-ভাৰ আৰু তাৰ প্ৰাচুৰ্যৰ দ্বাৰা আমাক আৱৰি ধৰক।
Mantra 20
सिषक्तु न ऊर्जव्यस्य पुष्टेः ॥
আমালৈ ঢালি দিয়া হওক—উৰ্জস্বী পূৰ্ণতাৰ বৃদ্ধি আৰু আমাৰ সত্তা গঢ়ি তোলা পুষ্টি।
Inside Sukta 41
How it unfolds
- Where it opens
A direct question and appeal: who will truly serve Mitra–Varuṇa across the realms, and may they protect us in the seat of Ṛta (RV 5.41.1).
- Development
The hymn broadens from the central dyad to a protective canopy of powers—calling for safety, healing, and right guidance, including Waters, Plants, and the great supports of the world (heaven, forests, mountains).
- Climax
A comprehensive plea for protection and beneficence—spanning divine, natural, and moral dimensions—so that the community is guarded in body, path, and prosperity (exemplified by the protective catalogue in RV 5.41.11).
- Where it settles
A compact closing aspiration that nourishment and forceful plenitude be poured into ‘us’—sealing the hymn as a prayer for sustained vitality and growth (RV 5.41.20).
The deity: Mitra–Varuṇa
- In the VedaMitra and Varuṇa are paired sovereign powers upholding Ṛta: Mitra embodies harmony, agreement, and right relationship, while Varuṇa embodies vastness, moral oversight, and the binding law that restrains disorder. They are invoked as protectors seated in the realm of Ṛta, capable of guarding the worshipper across heaven and earth.
- Cosmic functionTo maintain cosmic and social order—stabilizing truth, oath, covenant, and the lawful rhythms of the world—while granting protection, prosperity, and safe movement through peril.
- Inner significanceThe awakening of conscience and clarity: Mitra as the inner capacity for concord and ethical relation; Varuṇa as the inner witness that binds the mind to truth, discipline, and expansive, fear-dispelling order.
The seer
- KaṇvaKaṇva (Kāṇva gotra/lineage) · A leading seer-family voice of the Rig Veda, the Kāṇvas are noted for hymns of refined praise and practical prayer—seeking protection, order (Ṛta), and prosperity through precise invocation.
Famous verses
ṛtasya vā sadasi trāsīthāṃ naḥ
कथा महे रुद्रियाय ब्रवाम कद्राये चिकितुषे भगाय । आप ओषधीरुत नोऽवन्तु द्यौर्वना गिरयो वृक्षकेशाः ॥siṣaktu na ūrjavyasya puṣṭeḥ
Attributes of the deity
- Guardians of Ṛta (cosmic order)
- Sovereignty and moral oversight
- Protection of the sacrificer and the community
- Truth, oath, and right conduct
- Bestowers of prosperity and strength
- Paired balance: harmony (Mitra) and binding law/expanse (Varuṇa)
Also by this seer
- Large portions of Rig Veda Mandala 8 are attributed to Kāṇva seers (Kāṇva collection).
- Multiple hymns across the Rig Veda bear Kāṇva authorship, especially to Indra, Agni, and the Ādityas (including Mitra–Varuṇa).
- The Kāṇva tradition is remembered in later Vedic lineages and recensional transmission (Kāṇva śākhā associations in later Vedic culture).
The rite, step by step
- Saṅkalpa: state intention for protection, truthfulness, and well-being under Ṛta.
- Ācamana and purification; kindle/approach the sacred fire (Agni) as the mouth of the gods.
- Invite Mitra–Varuṇa with opening verses; affirm their seat in Ṛta and request guarding of the yajamāna.
- Expand invocation to allied protectors (Ādityas and other devas; Waters/Plants and natural guardians) for healing and safe passage.
- Offer oblations while repeating key refrains/requests for protection, strength, and nourishment.
- Conclude with a sealing wish for puṣṭi (nourishment) and ūrj (vital force) to ‘flow into’ the worshippers.
- Śānti: close with a quiet assent, maintaining truthfulness and restraint as the lived offering.
Offerings
- Ghee (ājyāhuti) into Agni
- Soma (where applicable)
- Grain or milk oblations (havis)
- Water libation/sprinkling for purification and healing symbolism
Frequently Asked Questions
They are paired Āditya deities who uphold Ṛta (cosmic and moral order). The hymn asks them to protect the worshipper and keep life aligned with truth and right relationship.
The hymn expands protection beyond a single deity, invoking the healing and sheltering powers present in nature. Waters and plants signify purification and medicine; forests and mountains symbolize strong guardianship and safe refuge.
The closing wish asks that ūrj (vital force/energy) and puṣṭi (nourishing increase) be poured into the worshippers—meaning sustained strength, health, and prosperity.
Ask anything about Sukta 41 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
