Valmiki Ramayana 2.75.49 — Ayodhya Kanda, Sarga 75, Shloka 49

अयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः

Sarga 75: Bharata and Kausalya—Reproach, Oaths, and Reconciliation

Devanagari script

बहुपुत्रो दरिद्रश्च ज्वररोगसमन्वितः।स भूयात्सतत क्लेशी यस्यार्योऽनुमते गतः।।।।

Transliteration

bahu-putro daridraś ca jvara-roga-samanvitaḥ | sa bhūyāt satataṃ kleśī yasyāryo 'numate gataḥ ||

Translation

যাৰ অনুমতিত মোৰ আৰ্য ভ্ৰাতা বনবাসলৈ গ’ল, সেই মানুহ বহু পুত্ৰৰ ভাৰ, দাৰিদ্ৰ্য, জ্বৰ আৰু ৰোগে পীড়িত হৈ সদায় ক্লেশত থাকক।

Word by Word

• बहुपुत्रः: having many sons
• बहुपुत्रः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: बहु + पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (बहुव्रीहि-सदृशार्थे 'having many sons' but form as determinative); प्रथमा-विभक्ति, एकवचन, पुंलिङ्ग; विशेषणम् (qualifying) सः

• दरिद्रः: poor
• दरिद्रः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: दरिद्र (प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति, एकवचन, पुंलिङ्ग; विशेषणम् (qualifying) सः

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• ज्वररोगसमन्वितः: afflicted with fever and disease
• ज्वररोगसमन्वितः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: ज्वर + रोग + समन्वित (सम्+अन्वि/अन्वय् धातु → क्त)
• Form: तत्पुरुष-समास (द्वन्द्व-पूर्वपद 'ज्वर-रोग' + 'समन्वित'); क्त-प्रत्ययान्त (PPP) 'endowed with'; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन, पुंलिङ्ग; विशेषणम् (qualifying) सः

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति, एकवचन, पुंलिङ्ग

• भूयात्: may he become
• भूयात्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद

• सततम्: always
• सततम्: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सतत (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb: 'always')

• क्लेशी: miserable/afflicted
• क्लेशी: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: क्लेशिन् (प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति, एकवचन, पुंलिङ्ग; विशेषणम् (qualifying) सः

• यस्य: whose
• यस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति, एकवचन, पुंलिङ्ग

• आर्यः: the noble one
• आर्यः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आर्य (प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति, एकवचन, पुंलिङ्ग

• अनुमते: with consent
• अनुमते: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अनुमति (प्रातिपदिक)
• Form: सप्तमी-विभक्ति, एकवचन, स्त्रीलिङ्ग

• गतः: gone (exiled)
• गतः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: गम् (धातु) → गत (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन, पुंलिङ्ग; विशेषणम् (qualifying) आर्यः

Context

May the one who counselled the exile of my esteemed brother be always miserable with many sons, poverty and fever and disease !

Characters & Entities

• Rama (āryaḥ, implied)
• Bharata (speaker, implied)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse reflects a karmic-moral imagination: enabling adharma is envisioned to yield enduring personal and household suffering.

What is the narrative situation?

Bharata’s grief-driven denunciation continues as he imagines comprehensive misfortune for the one responsible for Rama’s exile.

Which character virtue is emphasized?

Protective devotion to Rama and to the moral order of the kingdom, even while Bharata is emotionally overwhelmed.