Adhyaya 33
अध्याय ३३ — कर्म, दैव, हठ, स्वभाव और पुरुषार्थ पर द्रौपदी का उपदेश (Draupadī on Action, Fate, and Human Effort)
Upa-parva: Draupadī–Yudhiṣṭhira Saṃvāda (Karma–Daiva–Puruṣakāra Discourse)
Draupadī, speaking to Yudhiṣṭhira, begins by disclaiming contempt for dharma and for the cosmic governor (Prajāpati/Īśvara), framing her speech as the lament of one in distress. She advances a sustained thesis that embodied beings must act: only immobile entities ‘live’ without action, whereas humans seek livelihood and posthumous good through karma. She critiques two extremes—exclusive reliance on fate (diṣṭa/daiva) and rigid haṭha—praising instead karmabuddhi, a reasoned commitment to effort. The chapter classifies perceived sources of results: daiva (divine ordinance), haṭha (force/contingency), svabhāva (disposition), and intentional karma, while also integrating the doctrine of prior action (pūrvakarma) and the distributing role of Dhātā. Practical illustrations (the farmer who ploughs and sows yet depends on rain) show that effort is necessary though not always sufficient; therefore one should avoid self-reproach when outcomes fail despite proper action. The discourse concludes with counsel against lassitude, advocating vigilance, contextual planning (deśa-kāla-upāya), and sustained utthāna as the only viable path to stability and dignity in exile.
Chapter Arc: वन के तपोवन-जीवन में भीमसेन का धधकता प्रश्न उठता है—राज्य छिन गया, अपमान सहा गया; क्या अब भी क्षत्रिय-धर्म का मौन ही उचित है? → भीम युधिष्ठिर को स्मरण कराता है कि दुर्योधन ने धर्म, सरलता या बल से नहीं, बल्कि अक्षकूट (कपट-युक्त जुए) से राज्य छीना; और यह भी कि उसी समय धृतराष्ट्र-पुत्रों का वध न कर पाने का पश्चात्ताप अब भीतर-ही-भीतर जलाता है। वह युधिष्ठिर की दया-प्रधान नीति को ‘पुरुषार्थ-दुर्बल’ बताकर तीखे शब्दों में चुनौती देता है—राजा होकर भी तुम हमारे पराक्रम को देखकर अनर्थ नहीं समझते। → भीम का निर्णायक आह्वान—‘धर्म्या पदवीं’ अर्थात् सत्पुरुषोचित राजपथ पर लौटो; तपोवन में धर्म-काम-अर्थ से हीन होकर रहने का क्या प्रयोजन? वह चेतावनी देता है कि स्वधर्म से विचलन लोक-हास्य का कारण बनेगा, और फिर रणनीतिक आश्वासन जोड़ता है—सृञ्जय, कैकेय, वृष्णियों के वृषभ (कृष्ण) आदि सहयोगियों के साथ बलपूर्वक शत्रु-हस्तगत भूमि को वापस लाया जा सकता है। → अध्याय का अंत भीम के तर्क-प्रहार और युद्ध-प्रेरणा पर टिकता है—युधिष्ठिर के सामने धर्म की एक कठोर व्याख्या रख दी जाती है: क्षत्रिय के लिए राज्य-रक्षा और अन्याय-प्रतिरोध भी धर्म है; केवल सहनशीलता नहीं। → युधिष्ठिर इस उग्र प्रेरणा को कैसे ग्रहण करेंगे—क्या वे प्रतिज्ञा-धर्म और क्षत्रिय-धर्म के बीच संतुलन साधेंगे, या भीम की राह पर तत्काल प्रतिकार का संकल्प लेंगे?
Shlokas
Verse 1
#:73:.7 #::3-...7 (0) हि २ 7 त्रयस्त्रिंशो5 ध्याय: भीमसेनका पुरुषार्थकी प्रशंसा करना और युधिष्ठिरको उत्तेजित करते हुए क्षत्रिय-धर्मके अनुसार युद्ध छेड़नेका अनुरोध वैशम्पायन उवाच याज्ञसेन्या वच: श्रुत्वा भीमसेनो हामर्षण: । निःश्वसन्नुपसंगम्य क्रुद्धो राजानमब्रवीत्
বৈশম্পায়নে ক’লে—জনমেজয়! যাজ্ঞসেনী (দ্ৰৌপদী)ৰ বাক্য শুনি অমৰ্ষে জ্বলি উঠা ভীমসেনে ক্ৰোধে গম্ভীৰ নিশ্বাস এৰি ৰজাৰ ওচৰলৈ গৈ এইদৰে ক’লে।
Verse 2
राज्यस्य पदवीं धर्म्या ब्रज सत्पुरुषोचिताम् | धर्मकामार्थहीनानां कि नो वस्तुं तपोवने
মহাৰাজ! সৎপুৰুষৰ উপযুক্ত আৰু ধৰ্মানুগত যি ৰাজ্য-প্ৰাপ্তিৰ পথ, তাক আশ্ৰয় কৰক। ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কাম—এই তিনিটাৰ পৰা বঞ্চিত হৈ এই তপোবনত বাস কৰিলে আমাৰ কোন উদ্দেশ্য সিদ্ধ হ’ব?
Verse 3
नैव धर्मेण तद् राज्यं नार्जवेन न चौजसा | अक्षकूटमधिष्ठाय हतं दुर्योधनेन वै,“दुर्योधनने धर्मसे, सरलतासे और बलसे भी हमारे राज्यको नहीं लिया है; उसने तो कपटपूर्ण जूएका आश्रय लेकर उसका हरण कर लिया है
দুৰ্যোধনে ধৰ্মেৰে, সৰলতাৰে বা বল-বীৰ্যৰে আমাৰ ৰাজ্য লোৱা নাই; কপট পাশাখেলৰ আশ্ৰয় লৈ সি তাক হৰণ কৰিছে।
Verse 4
गोमायुनेव सिंहानां दुर्बलेन बलीयसाम् । आमिषं विघसाशेन तद्वद् राज्यं हि नो हृतम्
যেন উচ্ছিষ্টভোজী দুৰ্বল শিয়ালে মহাবলৱান সিংহৰ আহাৰো কেঢ়ি লয়, তেনেকৈয়ে শত্রুৱে আমাৰ ৰাজ্য হৰণ কৰিছে।
Verse 5
धर्मलेशप्रतिच्छन्न: प्रभवं धर्मकामयो: । अर्थमुत्सृज्य कि राजन् दुःखेषु परितप्यसे,“महाराज! धर्म और कामके उत्पादक राज्य और धनको खोकर लेशमात्र धर्मसे आवृत हुए अब आप क्यों दुःखसे संतप्त हो रहे हैं?
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজন! ধৰ্ম আৰু কামৰ উৎস স্বৰূপ ৰাজ্য আৰু ধন ত্যাগ কৰি, এতিয়া কেৱল ধৰ্মৰ সামান্য লেশে আচ্ছন্ন হৈ তুমি এই দুখৰ মাজত কিয় দগ্ধ হৈছা?
Verse 6
भवतो5नवधानेन राज्यं न: पश्यतां हृतम् | अहार्यमपि शक्रेण गुप्तं गाण्डीवधन्चना
বৈশম্পায়নে ক’লে—তোমাৰ অসাৱধানতাৰ বাবে, আমি চাই থাকোঁতেই আমাৰ ৰাজ্য হৰণ হ’ল। গাণ্ডীৱধাৰী অৰ্জুনে ৰক্ষা কৰা সেই ৰাজ্য ইন্দ্ৰেও কেঢ়ি ল’ব নোৱাৰিলেহেঁতেন; তথাপি তোমাৰ প্ৰমাদে সেয়া হাতছাড়া হ’ল।
Verse 7
कुणीनामिव बिल्वानि पड्गूनामिव धेनव: । ह्ृतमैश्वर्यमस्माकं जीवतां भवत:ः कृते
যেনেকৈ লুলৰ পৰা বিল্বফল আৰু পঙ্গুৰ পৰা গাই কেঢ়ি লোৱা হয়—তেওঁলোকে জীয়াই থাকিও একো কৰিব নোৱাৰে—তেনেকৈ তোমাৰ কাৰণেই আমি জীয়াই থাকোঁতেই আমাৰ ঐশ্বৰ্য হৰণ হ’ল।
Verse 8
भवत: प्रियमित्येवं महद् व्यसनमीदृशम् । धर्मकामे प्रतीतस्य प्रतिपन्ना: सम भारत
হে ভাৰত! তুমি ধৰ্মকামী—এই খ্যাতি তোমাৰ। তোমাৰ প্ৰিয় অভিলাষ সিদ্ধ হওক বুলিয়েই আমি এনে মহাবিপদত পৰিলোঁ।
Verse 9
कर्शयाम: स्वमित्राणि नन्दयामश्न शात्रवान् । आत्मानं भवतां शास्त्रैर्नियम्य भरतर्षभ,“भरतकुलभूषण! आपके शासनसे अपने-आपको नियन्त्रणमें रखकर आज हमलोग अपने मित्रोंको दुःखी और शत्रुओंको सुखी बना रहे हैं
হে ভৰতবৃষভ! তোমাৰ আদেশ আৰু শাস্ত্ৰবিধি অনুসৰি নিজকে সংযত কৰি আজি আমি আমাৰ মিত্ৰসকলক কষ্ট দিছোঁ আৰু শত্রুসকলক আনন্দ দিছোঁ।
Verse 10
यद् वयं न तदैवैतान् धार्तराष्ट्रानू निहन्महि । भवत: शास्त्रमादाय तन्नस्तपति दुष्कृतम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—আপোনাৰ আদেশ মানি আমি সেই সময়তেই ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰসকলক বধ কৰা নাছিলোঁ; সেই দুষ্কৰ্মই আজিও অনুতাপৰ জুই হৈ আমাক দহি আছে।
Verse 11
अथैनामन्ववेक्षस्व मृगचर्यामिवात्मन: । दुर्बलाचरितां राजन् न बलस्थैनिषिविताम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজন, আপোনাৰ এই বনবাসক ভালদৰে চাওক—মৃগৰ বিচৰণৰ দৰে। বনত এনেদৰে দিন কটোৱা দুৰ্বলৰ আচৰণ; বলৱানৰ পথ নহয়।
Verse 12
यां न कृष्णो न बीभत्सुर्नाभिमन्युर्न सूंजया: । न चाहमभिनन्दामि न च माद्रीसुतावुभौ,“श्रीकृष्ण, अर्जुन, अभिमन्यु, सूंजयवंशी वीर, मैं और ये नकुल-सहदेव--कोई भी इस वनचर्याको पसंद नहीं करते
বৈশম্পায়নে ক’লে—এই বনচৰ্যাক শ্ৰীকৃষ্ণেও অনুমোদন নকৰে, বীভৎসু অৰ্জুনেও নকৰে, অভিমন্যুও নকৰে, সূঞ্জয়বংশীয় বীৰসকলেও নকৰে; মইও একে সমৰ্থন নকৰোঁ, মাদ্ৰীৰ দুয়ো পুত্ৰ নকুল-সহদেৱেও নকৰে।
Verse 13
भवान् धर्मो धर्म इति सततं व्रतकर्शित: । कच्चिद् राजन न निर्वेदादापन्न: क्लीबजीविकाम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজন, ‘ধৰ্ম, ধৰ্ম’ বুলি কৈ আপুনি সদায় ব্ৰত-নিয়মে ক্লিষ্ট হৈ কৃশ হৈ পৰিছে। নিৰ্বেদৰ বশে সাহস হেৰুৱাই নপুংসকৰ দৰে জীৱন গ্ৰহণ কৰা নাই তো?
Verse 14
दुर्मनुष्या हि निर्वेदमफलं स्वार्थधातकम् | अशक्ता: श्रियमाहर्तुमात्मन: कुर्वते प्रियम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—নিজৰ হেৰোৱা ৰাজলক্ষ্মী পুনৰ উদ্ধাৰ কৰিবলৈ অক্ষম দুৰ্বল আৰু নীচমনা লোকসকলেই ফলহীন আৰু স্বাৰ্থনাশক নিৰ্বেদৰ আশ্ৰয় লয়, আৰু তাকেই প্ৰিয় বুলি ধৰে।
Verse 15
स भवान् दृष्टिमाछछक्त: पश्यन्नस्मासु पौरुषम् | आनृशंस्यपरो राजन् नानर्थमवबुध्यसे
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজন, আপুনি বিচক্ষণ আৰু সক্ষম; আমাৰ পুৰুষাৰ্থ আৰু দৃঢ় সংকল্প আপুনি দেখিছে। তথাপি ভুল কৰুণাত আঁকোৱালি ধৰি তাৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা অনর্থ আৰু বিশৃঙ্খলা আপুনি বুজি নাপায়।
Verse 16
अस्मानमी धार्तराष्ट्रा: क्षममाणानलं सतः । अशक्तानिव मन्यन्ते तद् दुःखं नाहवे वध:
বৈশম্পায়নে ক’লে—ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ পুত্ৰসকলৰ অপৰাধ আমি বাৰে বাৰে ক্ষমা কৰি আহিছোঁ; সেয়ে তেওঁলোকে আমাক সক্ষম হৈও যেন অক্ষম বুলি ভাবিছে। এইয়াই আমাৰ প্ৰকৃত দুখ; যুদ্ধত নিহত হোৱাটো দুখ নহয়।
Verse 17
तत्र चेद् युध्यमानानामजिह्यमनिवर्तिनाम् | सर्वशो हि वध: श्रेयान् प्रेत्मय लोकान् लभेमहि
বৈশম্পায়নে ক’লে—এনে অৱস্থাত যদি আমি পিঠ নেদেখুৱাই, সৰল আৰু অচল হৈ যুদ্ধ কৰি থাকোঁ, আৰু তাতেই যদি আমাৰ বধো হয়, তেন্তে সেয়াই শ্ৰেয়; কিয়নো যুদ্ধত মৰিলে পৰলোকত আমি উত্তম লোক লাভ কৰিম।
Verse 18
अथवा वयमेवैतान् निहत्य भरतर्षभ । आददीमटहि गां सर्वा तथापि श्रेय एव न:,“अथवा भरतश्रेष्ठ! यदि हम ही इन शत्रुओंको मारकर सारी पृथ्वी ले लें तो वही हमारे लिये कल्याणकर है
বৈশম্পায়নে ক’লে—নচেৎ, হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ, আমি নিজেই এই শত্রুসকলক বধ কৰি সমগ্ৰ পৃথিৱী অধিকাৰ কৰোঁ; তথাপি সেয়াই আমাৰ মঙ্গল।
Verse 19
सर्वथा कार्यमेतन्न: स्वधर्ममनुतिष्ठताम् । काडुक्षतां विपुलां कीर्ति वैरं प्रतिचिकीर्षताम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—আমাৰ বাবে সকলো দিশে এইয়াই কৰ্তব্য—স্বধৰ্ম অনুশীলন কৰি বৈৰৰ প্ৰতিশোধ ল’বলৈ আৰু বিপুল কীৰ্তি কামনা কৰিবলৈ; সেয়ে আমাৰ বাবে যুদ্ধ কৰাই যুক্তিসংগত।
Verse 20
आत्मार्थ युध्यमानानां विदिते कृत्यलक्षणे | अन्यैरपि हूते राज्ये प्रशंसैव न गर्हणा
শত্ৰুৱে আমাৰ ৰাজ্য কেঢ়ি লৈছে। এনে সময়ত কৰ্তব্য বুজি নিজৰ হিতৰ বাবেো যুদ্ধ কৰিলে, জগতত আমাৰ নিন্দা নহয়—প্ৰশংসাই হ’ব।
Verse 21
कर्शनार्थोीं हि यो धर्मो मित्राणामात्मनस्तथा । व्यसनं नाम तद् राजन् न धर्म: स कुधर्म तत्
মহাৰাজ! যি ‘ধৰ্ম’ নিজৰ আৰু মিত্ৰসকলৰ বাবে ক্লেশ আনে, সেয়া আচলতে বিপদহে। সেয়া ধৰ্ম নহয়—কুধৰ্ম।
Verse 22
सर्वथा धर्मनित्यं तु पुरुष धर्मदुर्बलम् त्यजतस्तात धर्मार्थो प्रेत दुःखसुखे यथा
তাত! যেনেকৈ মৃতৰ ন দুখ ন সুখ, তেনেকৈ যি সদায় কেৱল ধৰ্মতেই লীন হৈ অনুষ্ঠানত দুৰ্বল হয়, তাক ধৰ্ম আৰু অৰ্থ—দুয়োটাই ত্যাগ কৰে।
Verse 23
यस्य धर्मो हि धर्मार्थ क्लेशभाड़ू न स पण्डित: । न स धर्मस्य वेदार्थ सूर्यस्यान्ध: प्रभामिव
যাৰ ধৰ্ম কেৱল ‘ধৰ্ম’ নামৰ বাবেই আৰু ধৰ্মৰ নামত কেৱল ক্লেশৰ বোজা বহন কৰায়, সি পণ্ডিত নহয়। যেনেকৈ অন্ধে সূৰ্যৰ প্ৰভা নাজানে, তেনেকৈ সি ধৰ্মৰ অৰ্থ নুবুজে।
Verse 24
यस्य चार्थार्थमेवार्थ: स च नार्थस्य कोविद: । रक्षेत भूतको5रण्ये यथा गास्तादूगेव सः
যাৰ ধন কেৱল ধনৰ বাবেই, দান আদি শ্ৰেয়ৰ বাবে নহয়, সি ধনৰ তত্ত্ব নাজানে। যেনেকৈ ভৃত্যই অৰণ্যত আনৰ গাই ৰক্ষা কৰে, তেনেকৈ সিও সেই ধনৰ আনৰ বাবে কেৱল ৰক্ষক মাত্ৰ।
Verse 25
अतिवेलं हि योर्दशर्थार्थी नेतरावनुतिष्ठति । स वध्य: सर्वभूतानां ब्रह्म॒हेव जुगुप्सित:
যি কেৱল অৰ্থ-সঞ্চয়ৰ অতিশয় লালসাত মগ্ন হৈ ধৰ্ম আৰু কামৰ অনুশীলন নকৰে, সি ব্ৰহ্মহত্যাকাৰীৰ দৰে ঘৃণিত আৰু সকলো প্ৰাণীৰ দৃষ্টিত বধ্য।
Verse 26
सतत यश्च कामार्थी नेतरावनुतिष्ठति । मित्राणि तस्य नश्यन्ति धर्मार्थभ्यां च हीयते
একেদৰে যি সদায় কেৱল কামনাত আসক্ত হৈ ধৰ্ম আৰু অৰ্থ সাধন নকৰে, তাৰ মিত্ৰসকল নাশ পায়; আৰু সি ধৰ্ম-অৰ্থ দুয়োটাৰ পৰাই হীন হয়।
Verse 27
तस्य धर्मार्थहीनस्य कामान्ते निधन ध्रुवम् । कामतो रममाणस्य मीनस्येवाम्भस: क्षये
ধৰ্ম-অৰ্থহীন হৈ যি কেৱল কামত মগ্ন থাকে, কামৰ অন্তত তাৰ মৃত্যু নিশ্চিত—যেনেকৈ পানী শুকাই গ’লে তাত থকা মাছৰ মৃত্যু অৱশ্যম্ভাৱী।
Verse 28
तस्माद् धर्मार्थयोर्नित्यं न प्रमाद्यन्ति पण्डिता: । प्रकृति: सा हि कामस्य पावकस्यारणिरयथा
সেয়ে পণ্ডিতসকলে ধৰ্ম আৰু অৰ্থৰ সাধনত কেতিয়াও প্ৰমাদ নকৰে; কিয়নো ধৰ্ম আৰু অৰ্থেই কামৰ উৎস—যেনেকৈ অৰণি অগ্নিৰ উৎপত্তিস্থান।
Verse 29
सर्वथा धर्ममूलो<र्थों धर्मश्चार्थपरिग्रह: । इतरेतरयोर्नीतौ विद्धि मेघोदधी यथा
অৰ্থ সৰ্বথা ধৰ্মমূল; আৰু ধৰ্মো অৰ্থ-সঞ্চয়ে পুষ্ট হয়। মেঘ আৰু সাগৰ যেনেকৈ পৰস্পৰক পূৰ্ণ কৰে, তেনেকৈ ধৰ্ম আৰু অৰ্থক পৰস্পৰাশ্ৰিত বুলি জানিবা।
Verse 30
द्रव्यार्थस्पर्शसंयोगे या प्रीतिरुपजायते । स कामश्रित्तसंकल्प: शरीरं नास्य दृश्यते
বৈশম্পায়নে ক’লে— স্ত্রী, মালা, চন্দন আদি প্ৰিয় দ্ৰব্যৰ স্পৰ্শ-সংযোগে আৰু স্বৰ্ণাদি ধনৰ লাভে যি আনন্দ জাগে, সেই ভোগৰ ফালে ঢাল খোৱা মনৰ সংকল্পেই ‘কাম’। সেই কামৰ কোনো দৃশ্য দেহ নাই; সি দেহৰূপে দেখা নাযায়।
Verse 31
अर्थार्थी पुरुषो राजन् बृहन्तं धर्ममिच्छति । अर्थमिच्छति कामार्थी न कामादन्यमिच्छति
বৈশম্পায়নে ক’লে— হে ৰাজন! যি পুৰুষ অৰ্থ বিচাৰে, সি মহৎ ধৰ্মও কামনা কৰে; আৰু যি কামসুখ বিচাৰে, সি অৰ্থ বিচাৰে। যেনেকৈ ধৰ্ম অৰ্থৰ বাবে আৰু অৰ্থ কামৰ বাবে সাধা হয়, তেনেকৈ ভোগত স্থিৰ কামার্থী কামৰ বাহিৰে আন একো নাখোজে।
Verse 32
न हि कामेन कामोअनन््य: साध्यते फलमेव तत् । उपयोगात् फलस्यैव काष्ठाद् भस्मेव पण्डितै:
বৈশম্পায়নে ক’লে— কামৰ দ্বাৰা আন কোনো পৃথক কাম সিদ্ধ নহয়; কাম নিজেই ফলমাত্ৰ। যেনেকৈ ফল ভোগ কৰিলে তাৰ পৰা পুনৰ আন ফল নাপোৱা যায়, আৰু যেনেকৈ কাঠ ভস্ম হয় কিন্তু সেই ভস্মৰ পৰা নতুন বস্তু জন্মে নোৱাৰে—তেনেকৈ পণ্ডিতসকলে এক কামক আন কামসিদ্ধিৰ উপায় বুলি নধৰে; কিয়নো কাম উপায় নহয়, ফল।
Verse 33
इमाञ्छकुनकान् राजन् हन्ति वैतंसिको यथा । एतद् रूपमधर्मस्य भूतेषु हि विहिंसता
বৈশম্পায়নে ক’লে— হে ৰাজন! যেনেকৈ পাখি-ধৰা ব্যাধে এই পাখিবোৰক মাৰে, তেনেকৈ জীৱসকলৰ ওপৰত কৰা হিংসাই অধৰ্মৰ প্ৰত্যক্ষ ৰূপ। ভূতজগতৰ প্ৰতি এই নিৰ্দয়তা অধৰ্মৰেই লক্ষণ।
Verse 34
कामाल्लोभाच्च धर्मस्य प्रकृतिं यो न पश्यति । स वध्य: सर्वभूतानां प्रेत्य चेह च दुर्मति:
বৈশম্পায়নে ক’লে— কাম আৰু লোভৰ বশত ধৰ্মৰ প্ৰকৃত স্বভাৱ যি নেদেখে, সেই দুঃবুদ্ধি এই লোকতো আৰু মৃত্যুৰ পাছত পৰলোকতো সৰ্বভূতৰ দ্বাৰা নিন্দিত আৰু দণ্ডনীয় হয়।
Verse 35
व्यक्त ते विदितो राजन्नर्थों द्रव्यपरिग्रह: । प्रकृतिं चापि वेत्थास्य विकृतिं चापि भूयसीम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজন! ভোগ আৰু ব্যৱহাৰৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় বস্তু-সম্পদৰ সংগ্ৰহ ধনৰ দ্বাৰাই সম্ভৱ—এই কথা তোমাৰ স্পষ্টকৈ বিদিত। ধনৰ উৎপত্তিৰ কাৰণো তুমি জানো, আৰু ধনৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা বহুতো বিস্তৃত ফল-প্ৰভাৱো তুমি ভালদৰে জানো।
Verse 36
तस्य नाशे विनाशे वा जरया मरणेन वा । अनर्थ इति मन्यन्ते सो5यमस्मासु वर्तते
বৈশম্পায়নে ক’লে—ধন নাথাকিলে, বা লাভ কৰা ধন নষ্ট হ’লে, অথবা পত্নী-পরিজন আদি ৰূপ ‘ধন’ জৰা আৰু মৃত্যুৰে ক্ষয়প্ৰাপ্ত হ’লে—লোক সেই অৱস্থাক ‘অনর্থ’ বুলি মানে। সেই অনর্থই এতিয়া আমাৰ ওপৰতো আহি পৰিছে।
Verse 37
इन्द्रियाणां च पठचानां मनसो हृदयस्य च । विषये वर्तमानानां या प्रीतिरुपजायते
বৈশম্পায়নে ক’লে—পাঁচটা ইন্দ্ৰিয়, মন আৰু হৃদয় যেতিয়া নিজৰ নিজৰ বিষয়ত প্ৰবৃত্ত হয়, তেতিয়া সেই বিষয়-সংযোগৰ পৰা যি প্ৰীতি (আনন্দ) জন্মে, সেয়াই উদ্ভৱ হয়।
Verse 38
एवमेव पृथग दृष्टवा धर्मार्थोी काममेव च
এইদৰে ধৰ্ম আৰু অৰ্থ, লগতে কামকো পৃথক পৃথকভাৱে বিচাৰ কৰি (সিহঁতৰ নিজ নিজ লক্ষ্য আৰু সীমা বুজিব লাগে)।
Verse 39
न धर्मपर एव स्यान्न चार्थपरमो नर: । न कामपरमो वा स्यात् सर्वान् सेवेत सर्वदा
বৈশম্পায়নে ক’লে—মানুহ কেৱল ধৰ্মতেই নিবিষ্ট নহ’ব, কেৱল অৰ্থৰেই পৰায়ণ নহ’ব, বা কেৱল কামতেই মগ্ন নহ’ব। উচিত পৰিমাপে সমতা ৰাখি, সি সদায় তিনিওটা পুৰুষাৰ্থক একেলগে সাধন কৰিব লাগে।
Verse 40
धर्म पूर्वे धनं मध्ये जघन्ये काममाचरेत् । अहन्यनुचरेदेवमेष शास्त्रकृतो विधि:
বৈশম্পায়ন ক’লে—প্ৰথমে ধৰ্ম আচৰণ কৰিব লাগে, মধ্যভাগত অৰ্থ সাধন কৰিব লাগে, আৰু অন্তিমত কাম-সেৱন কৰিব লাগে। প্ৰতিদিন এইদৰে চলিব—এইয়েই শাস্ত্ৰকৃত বিধি।
Verse 41
“इस प्रकार धर्म, अर्थ और काम तीनोंको पृथक्ू-पृथक् समझकर मनुष्य केवल धर्म, केवल अर्थ अथवा केवल कामके ही सेवनमें तत्पर न रहे। उन सबका सदा इस प्रकार सेवन करे, जिससे इनमें विरोध न हो। इस विषयमें शास्त्रोंका यह विधान है कि दिनके पूर्वभागमें धर्मका, दूसरे भागमें अर्थका और अन्तिम भागमें कामका सेवन करे ।।
বৈশম্পায়ন ক’লে—ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কাম—এই তিনিও পৃথক লক্ষ্য বুলি জানি মানুহে কেৱল ধৰ্ম, কেৱল অৰ্থ বা কেৱল কামতেই একান্ত আসক্ত নহ’ব। বৰং এনেদৰে সদায় তিনিও সাধন কৰিব লাগে যাতে সিহঁতৰ মাজত বিৰোধ নঘটে। শাস্ত্ৰবিধান এই—দিনৰ পূৰ্বভাগত ধৰ্ম, মধ্যভাগত অৰ্থ, আৰু অন্তিমভাগত কাম অনুশীলন কৰিব। তদ্ৰূপ আয়ু-ক্রমতো শাস্ত্ৰৰ আদেশ—জীৱনৰ পূৰ্বভাগ (যৌৱন)ত কাম, মধ্যভাগ (প্ৰৌঢ়তাত) অৰ্থ, আৰু অন্তিমভাগ (বাৰ্ধক্য)ত ধৰ্ম পালন কৰিব।
Verse 42
धर्म चार्थ च काम॑ च यथावद् वदतां वर । विभज्य काले कालज्ञ: सर्वान् सेवेत पण्डित:
বৈশম্পায়ন ক’লে—হে বক্তাসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ! যি পণ্ডিত পুৰুষে যথাকালৰ জ্ঞান ৰাখে, সি ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কাম—এই তিনিওক যথাযথভাৱে ভাগ কৰি উপযুক্ত সময়ত প্ৰত্যেকটিকেই সাধন কৰিব।
Verse 43
मोक्षो वा परमं श्रेय एष राजन् सुखार्थिनाम् | प्राप्तिवा बुद्धिमास्थाय सोपायां कुरुनन्दन
বৈশম্পায়ন ক’লে—হে ৰাজন! পৰম আৰু অতুল সুখ বিচৰা লোকৰ বাবে মোক্ষেই পৰম শ্ৰেয়। নতুবা, হে কুৰুনন্দন! উপায়সহিত সম্যক বুদ্ধিৰ আশ্ৰয় লৈ প্ৰাপ্য পুরুষাৰ্থসমূহ সাধন কৰা উচিত। যি এই দুয়োটাৰ মাজত ঝুলে থাকে, তাৰ জীৱন আর্ত মানুহৰ দৰে দুঃখময় হয়।
Verse 44
तद् वा*<शु क्रियतां राजन प्राप्तिवाप्पधिगम्यताम् । जीवितं ह्ातुरस्येव दुःखमन्तरवर्तिन:
বৈশম্পায়ন ক’লে—সেয়ে, হে ৰাজন! শীঘ্ৰে কৰণীয় কৰ—হয় অভীষ্ট প্ৰাপ্তি সাধন কৰ, নতুবা সেই উচ্চ লক্ষ্যত উপনীত হও। কিয়নো যি মাজত থমকি থাকে, তাৰ জীৱন ৰোগাক্ৰান্ত মানুহৰ দৰে দুঃখময়।
Verse 45
विदितश्रैव मे धर्म: सततं चरितकश्न ते । जानन्तस्त्वयि शंसन्ति सुहृद: कर्मचोदनाम्
বৈশম্পায়ন ক’লে—হে ৰাজন, আপুনি সদায় ধৰ্মৰ পথেই চলি আহিছে বুলি মই ভালদৰে জানো। তথাপি আপোনাৰ অটল ধৰ্মনিষ্ঠা জানিও আপোনাৰ সুহৃদ আৰু স্বজনসকলে আপোনাক ধৰ্মসন্মত কৰ্ম আৰু পুৰুষাৰ্থলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে।
Verse 46
दान॑ यज्ञा: सतां पूजा वेदधारणमार्जवम् | एष धर्म: परो राजन् बलवान प्रेत्य चेह च
বৈশম্পায়ন ক’লে—হে ৰাজন, দান, যজ্ঞ, সৎলোকৰ পূজা-সম্মান, বেদৰ অধ্যয়ন আৰু ধাৰণ, আৰু আর্জৱ (সৰলতা)—এইবোৰেই পৰম ধৰ্ম বুলি গণ্য। এই ধৰ্ম ইহলোকে আৰু পৰলোকে দুয়োতে শক্তিশালী।
Verse 47
एष नार्थविहीनेन शक््यो राजन् निषेवितुम् । अखिलाः: पुरुषव्याप्र गुणा: स्युर्यद्यपीतरे
বৈশম্পায়ন ক’লে—হে ৰাজন, এই ধৰ্ম (যজ্ঞাদি) ধনবিহীন লোকে যথাযথভাবে পালন কৰিব নোৱাৰে। হে নৰব্যাঘ্ৰ, অন্য সকলো গুণ থাকিলেও, সম্পদ-সাধন নথকা মানুহে যজ্ঞাদি-ৰূপ ধৰ্ম সম্পাদন কৰিব নোৱাৰে।
Verse 48
धर्ममूलं जगद् राजन् नान्यद् धर्माद् विशिष्यते । धर्मश्चार्थेन महता शक्यो राजन् निषेवितुम्
বৈশম্পায়ন ক’লে—হে ৰাজন, এই জগতৰ মূল ধাৰা ধৰ্ম; ধৰ্মতকৈ শ্ৰেষ্ঠ এই সংসাৰত একো নাই। আৰু সেই ধৰ্মৰ যথাযথ অনুশীলনো, হে ৰাজন, মহৎ ধনৰ দ্বাৰাই সম্ভৱ।
Verse 49
नचार्थों भैक्ष्यचर्येण नापि क्लैब्येन कह्िचित् । वेत्तुं शक्य: सदा राजन् केवल धर्मबुद्धिना
বৈশম্পায়ন ক’লে—হে ৰাজন, ভিক্ষাবৃত্তি লৈ, কাপুৰুষতা দেখুৱাই, বা কেৱল ধৰ্মবুদ্ধিত মন স্থিৰ কৰি ৰাখিলেই ধন কেতিয়াও লাভ কৰিব নোৱাৰি।
Verse 50
प्रतिषिद्धा हि ते याच्ञा यया सिद्धयति वै द्विज: । तेजसैवार्थलिप्सायां यतस्व पुरुषर्षभ
বৈশম্পায়নে ক’লে— হে নৰশ্ৰেষ্ঠ! যি যাচনাৰ দ্বাৰা ব্ৰাহ্মণে নিজৰ কাৰ্য সিদ্ধ কৰে, সেই যাচনা তোমাৰ বাবে নিষিদ্ধ; কিয়নো ক্ষত্ৰিয়ৰ পক্ষে সেয়া বর্জিত। সেয়ে, হে পুৰুষর্ষভ, কেৱল নিজৰ তেজ আৰু পৰাক্ৰমেৰে ধনলাভৰ চেষ্টা কৰা।
Verse 51
भैक्ष्यचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविका । क्षत्रियस्य विशेषेण धर्मस्तु बलमौरसम्
বৈশম্পায়নে ক’লে— ক্ষত্ৰিয়ৰ বাবে ভিক্ষাচৰ্যা বিধেয় নহয়, আৰু বৈশ্য-শূদ্ৰৰ জীৱিকাও তাৰ বাবে নহয়। তাৰ বিশেষ ধৰ্ম হৈছে জন্মসিদ্ধ বল আৰু উদ্যম।
Verse 52
स्वथधर्म प्रतिपद्यस्व जहि शत्रून् समागतान् । धार्तराष्ट्रमवनं पार्थ मया पार्थेन नाशय
বৈশম্পায়নে ক’লে— নিজৰ স্বধৰ্মত স্থিত হওঁক; সন্মুখত আহি পৰা শত্রুবিলাকক বধ কৰা। হে পাৰ্থ! মোৰ সহায়তাৰে আৰু অৰ্জুনৰ সৈতে ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰ-ৰূপী অৰণ্যখন কাটি বিনাশ কৰা।
Verse 53
उदारमेव विद्वांसो धर्म प्राहुर्मनीषिण: । उदारं प्रतिपद्यस्व नावरे स्थातुमहसि
বৈশম্পায়নে ক’লে— মনীষী বিদ্বানসকলে উদাৰতাকেই ধৰ্ম বুলি কয়। সেয়ে উদাৰতা গ্ৰহণ কৰা; এই হীন অৱস্থাত থাকাটো তোমাৰ উচিত নহয়।
Verse 54
अनुबुध्यस्व राजेन्द्र वेत्थ धर्मान् सनातनात् | क्रूरकर्माभिजातो$सि यस्मादुद्धिजते जन:
বৈশম্পায়নে ক’লে— হে ৰাজেন্দ্ৰ! সজাগ হওঁক; তুমি সনাতন ধৰ্মসমূহ জানো। তুমি কঠোৰ কৰ্মৰ বাবে খ্যাত ক্ষত্ৰিয়কুলত জন্মিছা, যাৰ বাবে লোকসকল ভয় পায়; সেয়ে নিজৰ স্বৰূপ আৰু কৰ্তব্য বুজি লোৱা।
Verse 55
प्रजापालनसम्भूतं फलं तव न गर्हितम् । एष ते विहितो राजन् धात्रा धर्म: सनातन:
আপুনি যেতিয়া ৰাজ্য লাভ কৰিব, তেতিয়া প্ৰজাপালন-ৰূপ ধৰ্মৰ পৰা আপোনালৈ যি পুণ্যফল আহিব, সেয়া আপোনাৰ বাবে নিন্দনীয় নহ’ব। মহাৰাজ! বিধাতাই আপোনাৰ দৰে ক্ষত্ৰিয়ৰ বাবে এই সনাতন ধৰ্মেই নিৰ্ধাৰণ কৰিছে।
Verse 56
तस्मादपचित: पार्थ लोके हास्यं गमिष्यसि । स्वथर्माद्धि मनुष्याणां चलन न प्रशस्यते
সেয়েহে, হে পাৰ্থ! সেই ধৰ্মৰ পৰা বিচ্যুত হ’লে তুমি জগতত উপহাসৰ পাত্ৰ হ’বা। মানুহে নিজৰ স্বধৰ্মৰ পৰা ডগমগাই যোৱা প্ৰশংসনীয় নহয়।
Verse 57
सक्षात्रं हृदयं कृत्वा त्यक्त्वेद शिथिलं मन: । वीर्यमास्थाय कौरव्य धुरमुद्वह धुर्यवत्
হে কৌৰব্য! হৃদয়ক ক্ষত্ৰিয়োচিত তেজে দৃঢ় কৰি, মনৰ এই শৈথিল্য ত্যাগ কৰা। বীৰ্যক আশ্ৰয় কৰি, অগ্ৰগণ্য ধুৰীণ যোদ্ধাৰ দৰে যুদ্ধৰ ভাৰ বহন কৰা।
Verse 58
न हि केवलधर्मात्मा पृथिवीं जातु कश्नन | पार्थिवो व्यजयद् राजन् न भूतिं न पुन: श्रियम्
মহাৰাজ! কেৱল ধৰ্মতেই লীন থকা কোনো নৃপতিয়ে কেতিয়াও পৃথিৱী জয় কৰা নাই; তেনেদৰে তেওঁ ভোগ-সমৃদ্ধি বা ৰাজশ্ৰীও লাভ কৰা নাই।
Verse 59
जिद्नां दत्त्वा बहूनां हि क्षुद्राणां लुब्धचेतसाम् । निकृत्या लभते राज्यमाहारमिव शल्यक:
যেনেকৈ চিকাৰী লোভচিত্তৰ বহু সৰু প্ৰাণীক টোপ দি প্ৰতাৰণাৰে ধৰি পেলায়, তেনেকৈ নীতিজ্ঞ ৰজাই শত্রুৰ বিৰুদ্ধে কূটনীতি প্ৰয়োগ কৰি ৰাজ্য লাভ কৰে।
Verse 60
भ्रातर: पूर्वजाताश्न सुसमद्धा श्व सर्वश: । निकृत्या निर्जिता देवैरसुरा: पार्थिवर्षभ
বৈশম্পায়নে ক’লে— হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ! অসুৰসকল দেৱসকলৰ জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতা—দেৱসকলৰ আগতে জন্ম লোৱা আৰু সকলো দিশে সমৃদ্ধ; তথাপি দেৱসকলে নিকৃতি, অৰ্থাৎ ছল-কৌশল আৰু প্ৰবঞ্চনাৰে, তেওঁলোকক জয় কৰিলে।
Verse 61
एवं बलवत: सर्वमिति बुद्ध्वा महीपते । जहि शत्रून् महाबाहो परां निकृतिमास्थित:,“महाराज! महाबाहो! इस प्रकार बलवान्का ही सबपर अधिकार होता है, यह समझकर आप भी कूटनीतिका आश्रय ले अपने शत्रुओंको मार डालिये
বৈশম্পায়নে ক’লে— হে মহীপতে! এইদৰে বুজি যে এই জগতত সকলো বস্তুর ওপৰত বলৱানৰেই আধিপত্য, তুমি-ও, হে মহাবাহু, পৰম নিকৃতি (উত্তম কৌশল) আশ্ৰয় কৰি শত্রুসকলক বধ কৰা।
Verse 62
न हार्जुनसम: कश्रिद् युधि योद्धा धनुर्धर: । भविता वा पुमान् कश्चिन्मत्समो वा गदाधर:,'युद्धमें अर्जुनके समान कोई धनुर्धर अथवा मेरे समान गदाधारी योद्धा न तो है और न आगे होनेकी ही सम्भावना है
বৈশম্পায়নে ক’লে— যুদ্ধত অৰ্জুনৰ সমান কোনো ধনুৰ্ধৰ যোদ্ধা নাই; আৰু গদাধাৰী যোদ্ধাসকলৰ মাজত মোৰ সমকক্ষ কোনো নাই—এতিয়াও নহয়, ভৱিষ্যতেও নহ’ব।
Verse 63
सत्त्वेन कुरुते युद्ध राजन् सुबलवानपि । अप्रमादी महोत्साही सत्त्वस्थो भव पाण्डव
বৈশম্পায়নে ক’লে— হে ৰাজন! অতি বলৱান পুৰুষেও সত্ত্ব—অৰ্থাৎ অন্তৰ শক্তি—দ্বাৰাই যুদ্ধ কৰে; সেয়ে, হে পাণ্ডৱ, অপ্রমাদী হোৱা, মহোৎসাহী হোৱা, সত্ত্বত স্থিত থাকা।
Verse 64
सत्त्वं हि मूलमर्थस्य वितथं यदतो5न्यथा । नतु प्रसक्त भवति वृक्षच्छायेव हैमनी
বৈশম্পায়নে ক’লে— সত্ত্ব—অৰ্থাৎ অন্তৰবল—হে অৰ্থ-সমৃদ্ধিৰ মূল; ইয়াৰ বিপৰীত যি কোৱা হয়, সেয়া মিথ্যা। কিয়নো সত্ত্বহীনৰ ধন স্থায়ী নহয়—হেমন্তকালৰ বৃক্ষছায়াৰ দৰে, যাৰ বিশেষ উপকাৰ নাই।
Verse 65
अर्थत्यागोडपि कार्य: स्वादर्थ श्रेयांसमिच्छता । बीजौपम्येन कौन्तेय मा ते भूदत्र संशय:
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে কুন্তীপুত্ৰ! যি নিজৰ বাবে শ্ৰেয়স্কৰ কল্যাণ বিচাৰে, সি বৰ্তমানৰ সৰু লাভো ত্যাগ কৰিবলৈ সাজু থাকিব লাগে। যেনেকৈ কৃষকে অধিক শস্য লাভৰ আশাত অলপ বীজ মাটিত পেলাই দিয়ে, তেনেকৈ উত্তম অৰ্থ লাভৰ বাবে অলপ অৰ্থ ত্যাগ কৰিব পাৰি। এই বিষয়ে তোমাৰ কোনো সংশয় নাথাকক।
Verse 66
अर्थेन तु समो नार्थो यत्र लभ्येत नोदय: । न तत्र विपण: कार्य: खरकण्डूयनं हि तत्
বৈশম্পায়নে ক’লে—য’ত অৰ্থ ব্যৱহাৰ কৰিলেও লাভ নাহে, আনকি সমান পৰিমাণৰ প্ৰাপ্তিও নাহে, ত’ত কোনো বাণিজ্য-লেনদেন কৰা উচিত নহয়; সেয়া গাধাই গাধাক চুলকাই দিয়া দৰে একেবাৰে নিষ্ফল।
Verse 67
एवमेव मनुष्येन्द्र धर्म त्यक्त्वाल्पकं नर: । बृहन्तं धर्ममाप्रोति स बुद्ध इति निश्चितम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে নৰেন্দ্ৰ! সেইদৰে যি মানুহে অলপ ধৰ্ম ত্যাগ কৰি বৃহৎ ধৰ্ম লাভ কৰে, সি নিশ্চয়েই বুদ্ধিমান বুলি স্থিৰ।
Verse 68
अमित्रं मित्रसम्पन्नं मित्रैर्भिन्दन्ति पण्डिता: । भिन्नैमित्रै: परित्यक्तं दुर्बल॑ कुर्वते वशम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—মিত্ৰবলে সমৃদ্ধ শত্রুক পণ্ডিতসকলে নিজৰ মিত্ৰৰ সহায়ত ভেদনীতি প্ৰয়োগ কৰি শত্রু আৰু তাৰ সহায়কসকলৰ মাজত বিভেদ সৃষ্টি কৰি ভাঙি পেলায়। বিভাজন হ’লে আৰু সেই মিত্ৰসকলে তাক ত্যাগ কৰিলে, তেতিয়া দুৰ্বল হোৱা শত্রুক তেওঁলোকে নিজৰ বশত আনে।
Verse 69
सत्त्वेन कुरुते युद्ध राजन् सुबलवानपि । नोद्यमेन न होत्राभि: सर्वाः स्वीकुरुते प्रजा:
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজন! অতি বলবান মানুহেও নিজৰ সত্ত্ববলেই যুদ্ধ কৰে; কিন্তু কেৱল চেষ্টা বা হোতাসকলৰ স্তুতি-আহ্বানে সি সকলো প্ৰজাক নিজৰ বশত আনিব নোৱাৰে।
Verse 70
सर्वथा संहतैरेव दुर्बलैर्बलवानपि । अमित्र: शक््यते हन्तुं मधुहा भ्रमरैरिव
ৰাজন, যেনেকৈ মৌমাখিৰা একেলগে জোট বাঁধি মধু লুটিবলৈ অহা লোককো মাৰি পেলাব পাৰে, তেনেকৈ সৰ্বতোভাবে ঐক্যবদ্ধ দুৰ্বলসকলেও বলৱান শত্রুক বধ কৰিব পাৰে।
Verse 71
यथा राजन् प्रजा: सर्वा: सूर्य: पाति गभस्तिभि: । अत्ति चैव तथैव त्वं सदृश: सवितुर्भव
ৰাজন, যেনেকৈ সূৰ্যই নিজৰ কিৰণৰ দ্বাৰা সকলো প্ৰজাক পালন আৰু ৰক্ষা কৰে—পৃথিৱীৰ আর্দ্ৰতা টানি লৈ পাছত বৰষুণৰূপে উভতাই দিয়ে—তেনেকৈ তুমিও কৰ গ্ৰহণ কৰি প্ৰজাক ৰক্ষা কৰা, আৰু সৱিতাৰ সদৃশ হোৱা।
Verse 72
एतच्चापि तपो राजन् पुराणमिति न: श्रुतम् । विधिना पालन भूमेर्यत् कृतं न: पितामहै:
ৰাজেন্দ্ৰ, আমি এইটোও শুনিছোঁ—আমাৰ পিতামহসকলে বিধিমতে পৃথিৱীৰ পালন-ৰক্ষা যি কৰিছিল, সেয়াই প্ৰাচীনকালৰ পৰা চলি অহা তপস্যা।
Verse 73
न तथा तपसा राजॉल्लोकान प्राप्रोति क्षत्रिय: । यथा सृष्टेन युद्धेन विजयेनेतरेण वा
ধৰ্মৰাজ, ক্ষত্ৰিয় তপস্যাৰে তেনে লোক নাপায়, যেনেকৈ সি নিজৰ বাবে বিধিত যুদ্ধত বিজয় লাভ কৰি—অথবা (বিজয় নাহিলে) মৃত্যুক বৰণ কৰি—পায়।
Verse 74
अपेयात् किल भा: सूर्याल्लक्ष्मीश्वन्द्रमसस्तथा । इति लोको व्यवसितो दृष्टवेमां भवतो व्यथाम्
আপোনাৰ এই ব্যথা দেখি লোকসকলে দৃঢ়ভাৱে স্থিৰ কৰিছে যে যেন সূৰ্যৰ পৰা তাৰ প্ৰভা আৰু চন্দ্ৰৰ পৰা তাৰ শোভা-চন্দ্ৰিকাও আঁতৰি যাব পাৰে।
Verse 75
भवतत्ष प्रशंसाभिनििन्दाभिरितरस्य च । कथायुक्ता: परिषद: पृथग् राजन् समागता:
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজন, বিভিন্ন ঠাইত পৃথক পৃথক সভা সমবেত হৈছে; তেওঁলোকৰ কথাবাৰ্তা তোমাৰ প্ৰশংসা আৰু আনজন (প্ৰতিদ্বন্দ্বী)ৰ নিন্দাৰে পৰিপূৰ্ণ।
Verse 76
इदमभ्यधिकं राजन ब्राह्मणा: कुरवश्च ते । समेता: कथयन्तीह मुदिता: सत्यसंधताम्
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজন, ইয়াত আৰু এই কথাও শুনা যায় যে ব্ৰাহ্মণসকল আৰু কুরুবংশীয়সকল একেলগে মিলি আনন্দেৰে তোমাৰ সত্যপ্ৰতিজ্ঞাৰ দৃঢ়তাৰ কথা ক’য়।
Verse 77
यन्न मोहान्न कार्पण्यान्न लोभान्न भयादपि । अनृतं किंचिदुक्त ते न कामान्नार्थकारणात्
তেওঁলোকে কয়—তুমি কেতিয়াও মোহৰ পৰা নহয়, দীনতাৰ পৰা নহয়, লোভৰ পৰা নহয়, ভয়ৰ পৰাও নহয়—আকাঙ্ক্ষাৰ বাবে বা ধনলাভৰ কাৰণেও—অলপো অসত্য কোৱা নাই।
Verse 78
यदेन: कुरुते किंचिद् राजा भूमिमवाप्रुवन् । सर्व तन्नुदते पश्चाद् यज्जैरविपुलदक्षिणै:
ৰাজাই যেতিয়া পৃথিৱী নিজৰ অধিকাৰত আনে, তেতিয়া যুদ্ধজনিত হিংসা আদি কাৰণে যি পাপ কিছু কৰে, ৰাজ্যলাভৰ পিছত বিপুল দক্ষিণাযুক্ত যজ্ঞেৰে সেয়া সকলো পাছত নাশ কৰে।
Verse 79
ब्राह्मणेभ्यो ददद् ग्रामान् गाश्न॒ राजन् सहस्रश: । मुच्यते सर्वपापेभ्यस्तमोभ्य इव चन्द्रमा:
হে জনেশ্বৰ! ব্ৰাহ্মণসকলক গাঁও দান কৰি আৰু সহস্ৰ সহস্ৰ গাই দান দি ৰজা সকলো পাপৰ পৰা তেনেদৰে মুক্ত হয়, যেনেকৈ চন্দ্ৰ অন্ধকাৰৰ পৰা।
Verse 80
पौरजानपदा: सर्वे प्रायश: कुरुनन्दन । सवृद्धबालसहिता: शंसन्ति त्वां युधिष्ठिर,“कुरुनन्दन युधिष्ठिर! प्रायः नगर और जनपदमें निवास करनेवाले आबालवृद्ध सब लोग आपकी प्रशंसा करते हैं
বৈশম্পায়নে ক’লে—কুৰুনন্দন যুধিষ্ঠিৰ! নগৰ আৰু জনপদৰ প্ৰায় সকলো লোক, বৃদ্ধ আৰু বালকসহ, তোমাৰ প্ৰশংসা কৰে।
Verse 81
श्वदृती क्षीरमासक्तं ब्रह्म वा वृषले यथा । सत्यं स्तेने बल॑ नार्या राज्यं दुर्योधने तथा
বৈশম্পায়নে ক’লে—যেনে কুকুৰৰ চামৰাৰ থলীত ৰখা গাখীৰ অযোগ্য, বা শূদ্ৰত স্থিত বেদজ্ঞান অনুচিত বুলি ধৰা হয়; যেনে চোৰত সত্য, আৰু চঞ্চল নাৰীত বল অর্পণ অসঙ্গত—তেনেকৈ দুঃৰ্যোধনত ৰাজত্বো শোভা নাপায়।
Verse 82
इति लोके निर्वचनं पुरश्चरति भारत । अपि चैता: स्त्रियो बाला: स्वाध्यायमधिकुर्वते
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ভাৰত! এই লোকপ্ৰচলিত বাক্য বহুদিন ধৰি জগতত চলি আহিছে। স্ত্ৰী আৰু বালকসকলেও ইয়াক নিত্যপাঠৰ দৰে পুনৰাবৃত্তি কৰে।
Verse 83
इमामवस्थां च गते सहास्माभिररिंदम । हन्त नष्टा: सम सर्वे वै भवतोपद्रवे सति
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে অরিন্দম, শত্রুদমন! আমাৰ সৈতে তুমিও এই একে দুঃস্থ অৱস্থালৈ আহি পৰিছা। হায়! তোমাৰ কাৰণেই উপদ্ৰৱ উঠিল আৰু আমি সকলোৱে একেলগে নষ্ট হ’লোঁ।
Verse 84
स भवान् रथमास्थाय सर्वोपकरणान्वितम् | त्वरमाणो$भिनिर्यातु विप्रेभ्यो5र्थविभावक:
বৈশম্পায়নে ক’লে—মহাৰাজ! অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আদি সকলো প্ৰয়োজনীয় উপকৰণেৰে সজ্জিত ৰথত আৰোহণ কৰি তৎক্ষণাৎ ত্বৰিতভাৱে প্ৰস্থান কৰা। বিজয়ে লাভ কৰা ধন ব্রাহ্মণসকলক দান-বণ্টন কৰাৰ অভিপ্ৰায়ে আগবাঢ়া।
Verse 85
वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठानद्यव गजसाह्दयम् । अस्त्रविद्धि: परिवृतो भ्रातृभिर्दृढ्धन्विभि:
বৈশম্পায়নে ক’লে—শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলৰ দ্বাৰা স্বস্তিবাচন কৰাই, আজিেই হস্তিনাপুৰলৈ অভিযান কৰা। আমি সকলো ভ্ৰাতা—অস্ত্ৰবিদ্যাত নিপুণ আৰু দৃঢ় ধনু ধাৰণকাৰী—তোমাক পৰিবেষ্টন কৰি আগবাঢ়িম; যেনেকৈ দেৱতাসকলৰ দ্বাৰা পৰিবৃত্ত বৃত্ৰহা ইন্দ্ৰে অসুৰসেনাৰ ওপৰত ভয়ংকৰ আক্রমণ কৰে। হে মহাবলী কৌন্তেয়! ইন্দ্ৰে নিজৰ তেজে দৈত্যসকলক ধূলিসাৎ কৰে যেনে, তেনেকৈ তুমিও নিজৰ প্ৰভাৱে শত্রুসকলক চূর্ণ কৰি ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰ দুর্যোধনৰ পৰা তোমাৰ ৰাজলক্ষ্মী পুনৰ আদায় কৰা।
Verse 86
आशीविषसमैरवरिर्मरुद्धिरिव वृत्रहा । अमित्रांस्तेजसा मृद्नन्नसुरानिव वृत्रहा । श्रियमादत्स्व कौन्तेय धार्तराष्ट्रानू महाबल
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে মহাবলী কৌন্তেয়! ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰসকলৰ পৰা তোমাৰ ৰাজলক্ষ্মী পুনৰ আদায় কৰা। মৰুতগণৰ সৈতে পৰিবৃত্ত বৃত্ৰহা ইন্দ্ৰে যিদৰে অসুৰসকলক চূর্ণ কৰে, তেনেকৈ তুমিও বিষধৰ সাপৰ দৰে ভয়ংকৰ হৈ নিজৰ তেজে শত্রুসকলক মর্দন কৰা।
Verse 87
न हि गाण्डीवमुक्तानां शराणां गार्ध्रवाससाम् । स्पर्शमाशीविषाभानां मर्त्य: कश्नन संसहेत्
গাণ্ডীৱৰ পৰা নিক্ষিপ্ত, গৃধ্ৰপাখিযুক্ত, বিষধৰ সাপৰ দৰে ভয়ংকৰ সেই শৰসমূহৰ স্পৰ্শ কোনো মর্ত্যই সহিব নোৱাৰে।
Verse 88
नस वीरो न मातड़ोी न च सो5श्वो5स्ति भारत । य:ः सहेत गदावेगं मम क्रुद्धस्य संयुगे
হে ভাৰত! এই জগতত ন কোনো বীৰ আছে, ন কোনো মাতঙ্গ (হাতী), ন কোনো অশ্ব—যিয়ে যুদ্ধক্ষেত্ৰত ক্ৰুদ্ধ অৱস্থাত বিচৰণ কৰা মোৰ, ভীমসেনৰ, গদাৰ বেগ সহিব পাৰে।
Verse 89
सृञ्जयै: सह कैकेयैर्वष्णीनां वृषभेण च । कथंस्विद् युधि कौन्तेय न राज्यं प्राप्तुयामहे
হে কৌন্তেয়! সৃঞ্জয় আৰু কৈকেয় বীৰসকলৰ সৈতে, আৰু বৃষ্ণিবংশৰ বৃষভ শ্ৰীকৃষ্ণ আমাৰ সহায় হৈ থাকিলে, যুদ্ধত আমি আমাৰ ৰাজ্য কেনেকৈ নাপাম?
Verse 90
शत्रुहस्तगतां राजन् कथंस्विन्नाहरेरमहीम् । इह यत्नमुपाहृत्य बलेन महतान्वित:
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজন! শত্রুৰ হাতলৈ গৈ পৰা এই পৃথিৱীক আপুনি ইয়াতেই যথোচিত প্ৰচেষ্টা কৰি, আপোনাৰ মহাবলৰ আশ্ৰয়ে, কিয় পুনৰ উদ্ধাৰ নকৰে?
Verse 373
स काम इति मे बुद्धि: कर्मणां फलमुत्तमम् | 'पाँचों ज्ञानेन्द्रियों, मन और बुद्धिकी अपने विषयोंमें प्रवृत्त होनेके समय जो प्रीति होती है, वही मेरी समझमें काम है। वह कर्मोका उत्तम फल है
মোৰ বোধ মতে, যেতিয়া পাঁচ জ্ঞানেন্দ্ৰিয়, মন আৰু বুদ্ধি নিজ নিজ বিষয়লৈ প্ৰবৃত্ত হয়, তেতিয়া যি প্ৰীতি জন্মে—সেয়াই ‘কাম’; আৰু তাকেই কৰ্মৰ উত্তম ফল বুলি গণ্য কৰা হয়।
Frequently Asked Questions
Whether misfortune justifies passivity: Draupadī argues that even when outcomes are uncertain or shaped by prior causes, abandoning effort collapses livelihood, duty, and self-respect.
Adopt karmabuddhi—act with discernment and persistence, avoid the extremes of fatalistic inertia and unreasoned force, and accept that results arise from multiple conditions while effort remains necessary.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the chapter’s ‘meta’ function is instructional, embedding a pragmatic doctrine of agency and accountability within the exile narrative rather than offering a formal recitational reward.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.