Adhyaya 17
Saṃśaptakas in Candrārdha-vyūha; Arjuna’s Devadatta and the Traigarta Rout (Chapter 17)
Upa-parva: Saṃśaptaka–Traigarta Engagement (Candrārdha-vyūha episode)
Saṃjaya reports that the Saṃśaptakas/Traigartas take position on level ground and array their chariot host in a candrārdha (“crescent”) formation, rejoicing at Arjuna’s approach. Their loud cries fill the directions, producing an enveloping din. Observing their exuberance, Arjuna addresses Kṛṣṇa with ironic appraisal, interpreting their joy as premature and connected to their impending death in battle. He then advances and blows the gold-adorned Devadatta conch, whose sound startles the opposing ranks and even disturbs their horses, described as rigid and panicked. Regaining composure, the Traigartas launch massed arrows; Arjuna intercepts volleys mid-flight with swift shafts, answers repeated attacks, and exchanges targeted strikes. Subāhu pierces Arjuna’s crown with numerous hard arrows, making the diadem appear like an elevated post; Arjuna severs Subāhu’s weapon-hand and overwhelms him with arrow-rain, leading to Subāhu’s death and the flight of his followers. Arjuna, angered, further breaks the host with continuous arrow-nets. Fear spreads; the Traigarta king rebukes the warriors, invoking their terrible oaths made before the army and warning against public disgrace. The Saṃśaptakas then shout anew, blow conches, and return to the engagement, reaffirming a death-facing resolve.
Chapter Arc: युद्ध से सेनाओं को लौटा कर द्रोणाचार्य भीतर-ही-भीतर ग्लानि और चिंता से भर उठते हैं; वे दुर्योधन की ओर देखकर लज्जित-सा होकर कहते हैं कि अर्जुन के रहते युधिष्ठिर को संग्राम में बाँधना या पकड़ना असंभव है। → द्रोण की असफलता-स्वीकृति के बीच त्रिगर्तों के संशप्तक वीर (सुशर्मा आदि) आगे आते हैं और कठोर प्रतिज्ञा करते हैं—आज या तो अर्जुन को मारेंगे, या स्वयं मारे जाएँगे; यदि लौटे तो उन्हें अग्निदाहियों, गौहन्ताओं और ब्रह्मद्वेषियों जैसे पापियों के लोक प्राप्त हों—ऐसी शपथ से वे अपने लिए वापसी का मार्ग बंद कर देते हैं। → संशप्तक वीर युद्धभूमि में अर्जुन को ललकारते हुए पितृलोक-दिशा की ओर उसे खींच ले जाते हैं; अर्जुन धर्मराज से त्वरित वचन-विनिमय कर उन्हें रोकने के लिए अलग होता है और भूखे सिंह की तरह मृग-समूह पर टूट पड़ने को तत्पर होकर त्रिगर्तों की ओर बढ़ता है। → अर्जुन के हटते ही दुर्योधन की सेना हर्षित होकर युधिष्ठिर के निग्रह के लिए उग्र हो उठती है; दोनों सेनाएँ प्रचण्ड वेग से टकराती हैं—मानो वर्षा-ऋतु की उफनती धाराएँ एक-दूसरे से भिड़ गई हों। → अर्जुन को दूर फँसाकर कौरव-सेना का मुख्य धक्का अब युधिष्ठिर पर पड़ता है—क्या द्रोण की योजना सफल होगी, या पाण्डव-सेना इस संकट को रोक लेगी?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १० श्लोक मिलाकर कुल ६४ श्लोक हैं।) ऑपनआक्रात बछ। अकाल (संशप्तकवधपर्व) सप्तदशो< ध्याय: सुशर्मा आदि संशप्तकवीरोंकी प्रतिज्ञा तथा अर्जुनका युद्धके लिये उनके निकट जाना संजय उवाच ते सेने शिबिरं गत्वा न््यविशेतां विशाम्पते । यथाभागं यथान्यायं यथागुल्मं च सर्वश:
সঞ্জয়ে ক’লে—হে প্ৰজানাথ! দুয়োটা সেনাই নিজৰ শিবিৰলৈ গৈ স্থিৰ হ’ল। যি যি সৈনিক যি বিভাগত, যি নিয়ম অনুসাৰে আৰু যি দল-ব্যৱস্থাত নিযুক্ত আছিল, তেওঁলোকে সৰ্বত্র সেই অনুসাৰে নিজ নিজ স্থানত অৱস্থান কৰিলে।
Verse 2
कृत्वावहारं सैन्यानां द्रोण: परमदुर्मना: । दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य सब्रीडमिदमब्रवीत्,सेनाओंको युद्धसे लौटाकर द्रोणाचार्य मन-ही-मन अत्यन्त दुःखी हो दुर्योधनकी ओर देखते हुए लज्जित होकर बोले--
সেনাবাহিনী যুদ্ধৰ পৰা উভতাই আনিলে দ্ৰোণাচাৰ্য অন্তৰে অত্যন্ত বিষণ্ণ হ’ল। দুর্যোধনৰ ফালে চাই লজ্জিতভাৱে তেওঁ এই কথা ক’লে।
Verse 3
उक्तमेतन्मया पूर्व न तिष्ठति धनंजये । शक्यो ग्रहीतु संग्रामे देवेरपि युधिष्ठिर:,“राजन! मैंने पहले ही कह दिया था कि अर्जुनके रहते हुए सम्पूर्ण देवता भी युद्धमें युधिष्ठिरको पकड़ नहीं सकते हैं
মই আগতেই কৈছিলোঁ—ধনঞ্জয় (অৰ্জুন) অটল থাকিলে যুদ্ধত যুধিষ্ঠিৰক দেৱতাসকলেও ধৰিব নোৱাৰে।
Verse 4
इति तद् व: प्रयततां कृतं पार्थेन संयुगे । मा विशड्कीर्वचो मह[मजेयौ कृष्णपाण्डवौ
তোমালোকৰ সকলো চেষ্টা সত্ত্বেও সেই যুদ্ধত পাৰ্থে মোৰ পূৰ্বোক্ত বাক্য সত্য কৰি দেখুৱালে। মোৰ কথাত সন্দেহ নকৰিবা—শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু পাণ্ডৱ (অৰ্জুন) মোৰ পক্ষে সত্যই অজেয়।
Verse 5
अपनीते तु योगेन केनचिच्छवेतवाहने । तत एष्यति मे राजन् वशमेष युधिष्ठिर:,“राजन्! यदि किसी उपायसे श्वेतवाहन अर्जुन दूर हटा दिये जाय॑ँ तो ये राजा युधिष्छिर मेरे वशमें आ जायँगे
সঞ্জয়ে ক’লে—ৰাজন! যদি কোনো উপায়ে শ্বেতবাহন অৰ্জুনক আঁতৰাই দিব পাৰি, তেন্তে এই যুধিষ্ঠিৰ মোৰ বশলৈ আহি পৰিব।
Verse 6
कश्चिदाहूय त॑ं संख्ये देशमन्यं प्रकर्षतु । तमजित्वा न कौन्तेयो निवर्तेत कथंचन
সঞ্জয়ে ক’লে—যদি কোনো বীৰে যুদ্ধলৈ আহ্বান কৰি অৰ্জুনক অন্য ঠাইলৈ টানি নিয়ে যায়, তেন্তে কুন্তীপুত্ৰ তেওঁক পৰাজিত নকৰাকৈ কোনোপধ্যেই উভতি নাহে।
Verse 7
एतस्मिन्नन्तरे शून्ये धर्मराजमहं नृप । ग्रहीष्यामि चमूं भित्त्वा धृष्टद्युम्नस्य पश्यत:
সঞ্জয়ে ক’লে—নৃপ! এই শূন্য সুযোগত ধৃষ্টদ্যুম্নে চাই থাকোঁতেই মই সেনা ভেদ কৰি ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰক নিশ্চয় ধৰি আনিম।
Verse 8
अर्जुनेन विहीनस्तु यदि नोत्सूजते रणम् । मामुपायान्तमालोक्य गृहीतं विद्धि पाण्डवम्
সঞ্জয়ে ক’লে—অৰ্জুন নথকা অৱস্থাত পাণ্ডুনন্দন যুধিষ্ঠিৰে মোক ওচৰলৈ আহোঁতে দেখি যদি ৰণক্ষেত্ৰ ত্যাগ নকৰে, তেন্তে নিশ্চিত জানিবা—তেওঁ মোৰ কবলত পৰিব।
Verse 9
एवं ते5हं महाराज धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । समानेष्यामि सगणं वशमद्य न संशय:
সঞ্জয়ে ক’লে—মহারাজ! এইদৰে আজি মই ধৰ্মপুত্ৰ যুধিষ্ঠিৰক তেওঁৰ গণসহ আপোনাৰ বশলৈ আনিম; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 10
यदि तिष्ठति संग्रामे मुहूर्तमपि पाण्डव: । अथापयाति संग्रामाद् विजयात् तद् विशिष्यते
যদি পাণ্ডৱ যুদ্ধত এটা মুহূৰ্তও অটল হৈ থিয় থাকে, তেন্তে (মই তদনুযায়ী কৰিম); কিন্তু যদি সি ৰণক্ষেত্ৰৰ পৰা আঁতৰি যায়, তেন্তে সেয়া—আমাৰ বিজয়তকৈও—অধিক মহত্ত্বৰ ফল হ’ব।
Verse 11
संजय उवाच द्रोणस्य तद् वच:ः श्रुत्वा त्रिगर्ताधिपतिस्तदा । भ्रातृभि: सहितो राजन्निदं वचनमब्रवीत्
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! দ্ৰোণৰ সেই বাক্য শুনি, তেতিয়া ত্ৰিগৰ্তাধিপতি সুসর্মা ভ্ৰাতৃগণসহ এই কথা ক’লে।
Verse 12
वयं विनिकृता राजन् सदा गाण्डीवधन्चना । अनाग:स्वपि चागस्तत् कृतमस्मासु तेन वै
হে ৰাজন! গাণ্ডীৱধাৰী অৰ্জুনে সদায় আমাক অপমান কৰিছে; আমি নিৰ্দোষ হৈ থাকিলেও সি বাৰে বাৰে আমাৰ প্ৰতি অপৰাধ কৰিছে।
Verse 13
ते वयं स्मरमाणास्तान् विनिकारान् पृथग्विधान् । क्रोधाग्निना दह्ममाना न शेमहि सदा निशि
সেই নানাবিধ অপকাৰ-অপমান স্মৰণ কৰি আমি ক্ৰোধাগ্নিত দগ্ধ হৈ থাকোঁ; ৰাতি আমাৰ কেতিয়াও শান্তি নাহে—নিদ্ৰা একেবাৰে নাহে।
Verse 14
स नो दिष्टयास्त्रसम्पन्नश्नक्षु्िषयमागत: । कर्तार: सम वयं कर्म यच्चिकीर्षाम हृदूगतम्
এতিয়া আমাৰ সৌভাগ্যত অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰে সজ্জিত অৰ্জুন সোজাকৈ আমাৰ চকুৰ সন্মুখত আহি পৰিছে; সেয়ে হৃদয়ত স্থিৰ কৰা প্ৰতিশোধকাৰ্য আমি নিশ্চয় সম্পন্ন কৰিম।
Verse 15
भवतश्च प्रियं यत् स्थादस्माकं च यशस्करम् । वयमेनं हनिष्यामो निकृष्यायोधनाद् बहि:
ইয়াতে আপোনাৰো সন্তোষ হ’ব, আৰু আমাৰো যশ বৃদ্ধি পাব। আমি তাক যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ পৰা টানি বাহিৰলৈ লৈ গৈ বধ কৰিম।
Verse 16
अद्यास्त्वनर्जुना भूमिरत्रिगर्ताथ वा पुन: । सत्यं ते प्रतिजानीमो नैतन्मिथ्या भविष्यति
আজি আমি আপোনাৰ সন্মুখত সত্য প্ৰতিজ্ঞা কৰিছোঁ—এই ভূমি হয় অৰ্জুনবিহীন হ’ব, নহ’লে ত্ৰিগর্তসকলৰ মাজত এজনো এই ভূতলত অৱশিষ্ট নাথাকিব। মোৰ এই বাক্য কেতিয়াও মিথ্যা নহ’ব।
Verse 17
एवं सत्यरथश्नोक्त्वा सत्यवर्मा च भारत | सत्यव्रतश्न सत्येषु: सत्यकर्मा तथैव च
হে ভাৰত! সুশর্মাই এনেদৰে কোৱাৰ পিছত সত্যৰথৰ অনুগামী হৈ সত্যবর্মা, সত্যব্ৰত, সত্যেষু আৰু সত্যকর্মাইও সেই একেই প্ৰতিজ্ঞা পুনৰ উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 18
सहिता भ्रातर: पञजच रथानामयुतेन च । न्यवर्तन्त महाराज कृत्वा शपथमाहवे
মহাৰাজ! সেই পাঁচ ভ্ৰাতৃ দহ হাজাৰ ৰথীৰ সৈন্যসহ একেলগে হৈ, যুদ্ধৰ বাবে শপথ লৈ, উভতি আহিল।
Verse 19
मालवास्तुण्डिकेराश्न रथानामयुतैस्त्रिभि: । सुशर्मा च नरव्याप्रस्त्रिगर्त: प्रस्थलाधिप:
মহাৰাজ! মালৱ আৰু তুণ্ডিকেৰসকলৰ সৈতে প্ৰস্থলাধিপতি, নৰব্যাঘ্ৰ ত্ৰিগর্তৰাজ সুশর্মাও ত্ৰিশ হাজাৰ ৰথীৰ সৈতে (প্ৰতিজ্ঞা কৰি) আগবাঢ়িল।
Verse 20
मावेल्लकैललित्थैश्न सहितो मद्रकैरपि । रथानामयुतेनैव सो5गमद् भ्रातृभि: सह
সঞ্জয়ে ক’লে—মহাৰাজ! এনেদৰে প্ৰতিজ্ঞা কৰি প্ৰস্থলাধিপতি পুৰুষসিংহ ত্ৰিগৰ্তৰাজ সুশৰ্মা ভ্ৰাতৃসকলৰ সৈতে যুদ্ধ-শপথ গ্ৰহণ কৰিবলৈ যাত্ৰা কৰিলে। তেওঁৰ সৈতে মাৱেল্লক, কৈললিত আৰু মদ্ৰকসকলও আছিল, আৰু দহ হাজাৰ ৰথৰ বাহিনীয়ে তেওঁক সমৰ্থন কৰিছিল।
Verse 21
नानाजनपदेभ्यश्व रथानामयुतं पुनः । समुत्थितं विशिष्टानां शपथार्थमुपागमत्,विभिन्न देशोंसे आये हुए दस हजार श्रेष्ठ महारथी भी वहाँ शपथ लेनेके लिये उठकर गये
সঞ্জয়ে ক’লে—নানা জনপদৰ পৰা অহা দহ হাজাৰ বিশিষ্ট অশ্বাৰোহী আৰু ৰথী যোদ্ধাও পুনৰ উঠি শপথ গ্ৰহণ কৰিবলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 22
ततो ज्वलनमानर्च्य हुत्वा सर्वे पृथक् पृथक् । जगृहु: कुशचीराणि चित्राणि कवचानि च,उन सबने पृथक्-पृथक् अग्निदेवकी पूजा करके हवन किया तथा कुशके चीर और विचित्र कवच धारण कर लिये
সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত তেওঁলোকে প্ৰত্যেকে পৃথক পৃথকভাৱে জ্বলন্ত অগ্নিদেৱৰ পূজা কৰি হোম কৰিলে। ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি কুশ-নিৰ্মিত বস্ত্ৰ আৰু বিচিত্ৰ বর্ম ধাৰণ কৰিলে।
Verse 23
ते च बद्धतनुत्राणा घृताक्ता: कुशचीरिण: । मौर्वीमेखलिनो वीरा: सहस्रशतदक्षिणा:
সঞ্জয়ে ক’লে—তেওঁলোকে কৱচ বেঁধি কুশ-নিৰ্মিত বস্ত্ৰ ধাৰণ কৰিলে; দেহত ঘৃত লেপিলে আৰু ‘মৌৰ্বী’ নামৰ তৃণৰ মেখলা পিন্ধিলে। সেই বীৰসকলে আগতেই যজ্ঞ কৰি অপাৰ দক্ষিণা দান কৰিছিল।
Verse 24
यज्वान: पुत्रिणो लोक्या: कृतकृत्यास्तनुत्यज: । योक्ष्यमाणास्तदा55त्मानं यशसा विजयेन च
সঞ্জয়ে ক’লে—তেওঁলোকে পূৰ্বতে যজ্ঞ সম্পন্ন কৰিছিল; তেওঁলোক পুত্ৰবান আৰু পুণ্যলোক লাভৰ যোগ্য আছিল। কৰ্তব্য সম্পূৰ্ণ কৰি তেওঁলোকে হৰ্ষচিত্তে যুদ্ধত দেহ ত্যাগ কৰিবলৈ উদ্যত হৈছিল আৰু যশ আৰু বিজয়ৰ সৈতে নিজকে যুক্ত কৰিবলৈ আগবাঢ়িছিল।
Verse 25
ब्रह्मचर्यश्रुतिमुखै: क्रतुभिश्नाप्तदक्षिणै: । प्राप्पॉल्लोकान् सुयुद्धेन क्षिप्रमेव यियासव:
সঞ্জয়ে ক’লে— ব্ৰহ্মচৰ্য পালন, বেদাধ্যয়ন আৰু যথোচিত দক্ষিণাসহ যজ্ঞক্ৰতু আদি সাধনাৰে যি পুণ্যলোক লাভ হয়, সেই লোকসমূহলৈ তেওঁলোকে উত্তম যুদ্ধৰ দ্বাৰাই অতি শীঘ্ৰে গমন কৰিব বিচাৰিছিল।
Verse 26
ब्राह्मणांस्तर्पयित्वा च निष्कान् दत्त्वा पृथक् पृथक् । गाश्न वासांसि च पुन: समाभाष्य परस्परम्
সঞ্জয়ে ক’লে— ব্ৰাহ্মণসকলক তৃপ্ত কৰি, প্ৰতিজনক পৃথক পৃথক নিস্ক (সোণৰ অলংকাৰ/মুদ্ৰা) দান কৰি, পুনৰ গাই আৰু বস্ত্ৰ বিতৰণ কৰি, তেওঁলোকে পৰস্পৰে পৰামৰ্শ কৰিলে।
Verse 27
(द्विजमुख्यै: समुदितैः कृतस्वस्त्ययनाशिष: । मुदिताश्ष प्रहृष्टाश्न॒ जल॑ संस्पृश्य निर्मलम् ।।) प्रज्वाल्य कृष्णवर्त्मानमुपागम्य रणव्रतम् । तस्मिन्नग्नौ तदा चक्र: प्रतिज्ञां दृढनिश्चया:
সঞ্জয়ে ক’লে— শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকল সমবেত হৈ স্বস্তিবাচন কৰি আশীৰ্বাদ দিলে; তেওঁলোকে আনন্দিত আৰু প্ৰহৃষ্ট হৈ নিৰ্মল জল স্পৰ্শ কৰি শুচিতা গ্ৰহণ কৰিলে। তাৰ পাছত ধোঁৱাৰ কৃষ্ণপথযুক্ত পবিত্ৰ অগ্নি প্ৰজ্বালিত কৰি, ৰণব্ৰতধাৰী যোদ্ধাৰ ওচৰলৈ গৈ, সেই অগ্নিৰ সন্মুখত দঢ় সংকল্পে প্ৰতিজ্ঞা কৰিলে।
Verse 28
ब्राह्मगोंको भोजन आदिसे तृप्त करके उन्हें अलग-अलग स्वर्णमुद्राओं
সঞ্জয়ে ক’লে— সকলো প্ৰাণীৰ শুনাৰ মাজতে তেওঁলোকে উচ্চস্বৰে ঘোষণা কৰিলে; আৰু সকলোৱে ধনঞ্জয় (অর্জুন) বধৰ বাবে দঢ় প্ৰতিজ্ঞা কৰিলে।
Verse 29
ये वै लोकाश्चाव्रतिनां ये चैव ब्रह्मघातिनाम् । मद्यपस्य च ये लोका गुरुदाररतस्य च
সঞ্জয়ে ক’লে— “যদি আমি সকলোৱে অৰ্জুনক যুদ্ধত বধ নকৰাকৈ উভতি আহোঁ, অথবা তেওঁৰ বাণে আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ ভয়বশতঃ ৰণৰ পৰা মুখ ঘুৰাওঁ, তেন্তে ব্ৰতহীন, ব্ৰাহ্মণহন্তা, মদ্যপ আৰু গুৰুপত্নীগামী যি পাপলোক পায়, সেই একে লোকেই আমাৰো প্ৰাপ্য হওক।”
Verse 30
ब्रह्मस्वहारिणश्रैव राजपिण्डापहारिण: | शरणागतं च त्यजतो याचमानं तथा घ्नत:
সঞ্জয়ে ক’লে—“যদি আমি যুদ্ধত অৰ্জুনক বধ নকৰাকৈ উভতি আহোঁ, অথবা তেওঁৰ শৰবিদ্ধ যন্ত্ৰণাত ভয় পাই ৰণক্ষেত্ৰৰ পৰা মুখ ঘূৰাওঁ, তেন্তে ব্ৰাহ্মণৰ বাবে অৰ্পিত ধন হৰণকাৰী, ৰজাই নিৰ্ধাৰিত জীৱিকা কেঢ়ি লোৱা, শৰণাগতক ত্যাগ কৰা আৰু যাচকক হত্যা কৰা লোকসকল যি পাপলোক পায়, সেই একেই পাপলোক আমিও লাভ কৰিম।”
Verse 31
अगारदाहिनां चैव ये च गां निघ्नतामपि । अपकारिणां च ये लोका ये च ब्रह्मद्धिषामपि
সঞ্জয়ে ক’লে—“যদি আমি যুদ্ধত অৰ্জুনক বধ নকৰাকৈ উভতি আহোঁ, অথবা তেওঁৰ শৰবিদ্ধ হৈ ভয়তে ৰণৰ পৰা মুখ ঘূৰাওঁ, তেন্তে ঘৰ জ্বলাই দিয়া, গোহত্যা কৰা, অপকাৰ কৰা আৰু ব্ৰাহ্মণদ্বেষী লোকসকল যি পাপলোক পায়, সেই একেই পাপলোক আমিও লাভ কৰিম।”
Verse 32
स्वभार्यामृतुकालेषु मोहाद् वै नाभिगच्छताम् । श्राद्धमैथुनिकानां च ये चाप्यात्मापहारिणाम्
সঞ্জয়ে ক’লে—“যিসকলে মোহবশত ঋতুকালতো নিজৰ স্ত্ৰীৰ ওচৰলৈ নাযায়, যিসকলে শ্রাদ্ধদিনে মৈথুন কৰে, আৰু যিসকলে নিজৰ আত্মাক হৰণ বা বিনাশ কৰে—সকলোৱে ঘোৰ পাপীৰ ভিতৰত গণ্য।”
Verse 33
न्यासापहारिणां ये च श्रुतं नाशयतां च ये । क्लीबेन युध्यमानानां ये च नीचानुसारिणाम्
সঞ্জয়ে ক’লে—“যদি আমি অৰ্জুনক বধ নকৰাকৈ উভতি আহোঁ, অথবা তেওঁৰ শৰবিদ্ধ যন্ত্ৰণাত ভয় পাই যুদ্ধৰ পৰা মুখ ঘূৰাওঁ, তেন্তে আমানত (ন্যাস) হৰণ কৰা, শ্রুতি-বিদ্যা নষ্ট কৰা, ক్లీবৰ সৈতে যুদ্ধ কৰা আৰু নীচৰ অনুগামী হোৱা লোকসকল যি পাপলোক পায়, সেই একেই পাপলোক আমিও লাভ কৰিম।”
Verse 34
नास्तिकानां च ये लोका येडग्निमातृपितृत्यजाम् । (सस्यमाक्रमतां ये च प्रत्यादित्यं प्रमेहताम् ।) तानाप्नुयामहे लोकान् ये च पापकृतामपि
সঞ্জয়ে ক’লে—“যদি আমি যুদ্ধত অৰ্জুনক বধ নকৰাকৈ উভতি আহোঁ, অথবা তেওঁৰ শৰবিদ্ধ হৈ ভয়তে ৰণৰ পৰা মুখ ঘূৰাওঁ, তেন্তে নাস্তিক, অগ্নি-মাতা-পিতাৰ সেৱা ত্যাগ কৰা, শস্যদলন কৰা আৰু সূৰ্যৰ ফালে মুখ কৰি মূত্ৰত্যাগ কৰা—অর্থাৎ পাপকৰ্মী—লোকসকল যি পাপলোক পায়, সেই একেই পাপলোক আমিও লাভ কৰিম।”
Verse 35
यद्यहत्वा वयं युद्धे निवर्तेम धनंजयम् | तेन चाभ्यर्दितास्त्रासादू भवेम हि पराड्मुखा:
সঞ্জয়ে ক’লে—ধনঞ্জয় (অর্জুন)ক বধ নকৰাকৈ যদি আমি যুদ্ধৰ পৰা উভতি আহোঁ, অথবা তেওঁৰ শৰবিদ্ধ হৈ ভয়ৰ কাৰণে ৰণৰ পৰা মুখ ঘূৰাওঁ, তেন্তে নিশ্চিতভাৱে আমি সেই পাপলোকসমূহত পতিত হ’ম, যি ঘোৰ পাপীসকলৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত। ধৰ্মযুদ্ধত প্ৰৱেশ কৰি ভয়ত কৰ্তব্য ত্যাগ কৰাটো মহা নৈতিক পতনৰ সমান।
Verse 36
यदि त्वसुकरं लोके कर्म कुर्याम संयुगे । इष्टॉल्लोकान प्राप्रुयामो वयमद्य न संशय:
সঞ্জয়ে ক’লে—যদি আজি ৰণত আমি জগতত প্ৰায় অসম্ভৱ বুলি ধৰা কৰ্ম সাধন কৰোঁ, অৰ্থাৎ অৰ্জুনক বধ কৰোঁ, তেন্তে নিঃসন্দেহে আমি ইচ্ছিত পুণ্যলোকসমূহ লাভ কৰিম।
Verse 37
एवमुकक््त्वा तदा राजंस्ते<भ्यवर्तन्त संयुगे । आह्वयन्तोडर्जुनं वीरा: पितृजुष्टां दिशं प्रति,राजन! ऐसा कहकर वे वीर संशप्तकगण उस समय अर्जुनको ललकारते हुए युद्धस्थलमें दक्षिण दिशाकी ओर जाकर खड़े हो गये
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! এইদৰে কৈ সেই বীৰসকলে তেতিয়াই যুদ্ধৰ মাজতে পুনৰ ঘূৰি থিয় দিলে। অৰ্জুনক নাম ধৰি আহ্বান কৰি, পিতৃসকলৰ দ্বাৰা পবিত্ৰ বুলি মানা দক্ষিণ দিশৰ ফালে মুখ কৰি তেওঁলোকে অৱস্থান ল’লে—যুদ্ধৰ দ্বাৰাই শপথ সম্পূৰ্ণ কৰাৰ দৃঢ় সংকল্পে।
Verse 38
आहूतस्तैर्नरिव्याप्रै: पार्थ: परपुरंजय: । धर्मराजमिदं वाक्यमपदान्तरमब्रवीत्
সঞ্জয়ে ক’লে—সেই নৰব্যাঘ্ৰ সমশপ্তকসকলে আহ্বান কৰাত, শত্রুপুৰজয়ী পাৰ্থ (অর্জুন) এক মুহূৰ্তও বিলম্ব নকৰাকৈ ধৰ্মৰাজ (যুধিষ্ঠিৰ)ক এই কথা ক’লে।
Verse 39
आहूतो न निवर्तेयमिति मे व्रतमाहितम् । संशप्तकाश्न मां राजन्नाह्नयन्ति महामूथे
অর্জুনে ক’লে—হে ৰাজন! মোৰ দৃঢ় ব্ৰত—যুদ্ধলৈ আহ্বান পালে মই উভতি নাযাম। এই সমশপ্তকসকলে মোক মহাযুদ্ধলৈ আহ্বান কৰিছে।
Verse 40
एष च भ्रातृभि: सार्थ सुशर्मा55ह्वयते रणे । वधाय सगणपस्यास्य मामनुज्ञातुमरहसि
সঞ্জয় ক’লে—এই সুশৰ্মা ভাতৃসকলৰ সৈতে ৰণক্ষেত্ৰত মোক আহ্বান কৰিছে। সেয়ে তাৰ অনুচৰসহ এই সুশৰ্মাক বধ কৰিবলৈ মোক অনুমতি দিয়ক।
Verse 41
नैतच्छक्नोमि संसोदुमाद्दानं पुरुषर्षभ । सत्यं ते प्रतिजानामि हतान् विद्धि परान् युधि
সঞ্জয় ক’লে—হে পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ, শত্রুসকলৰ এই উদ্ধত ললকাৰ মই সহিব নোৱাৰোঁ। মই তোমাক সত্যকৈ প্ৰতিজ্ঞা কৰোঁ—যুদ্ধত ইহঁতক নিহত বুলিয়েই জানিবা।
Verse 42
युधिषछ्िर उवाच श्रुतं ते तत्त्वतस्तात यद् द्रोणस्य चिकीर्षितम् । यथा तदनृतं तस्य भवेत् तत् त्वं समाचर
যুধিষ্ঠিৰ ক’লে—তাত! দ্ৰোণাচাৰ্যই কি কৰিব বিচাৰে, সেয়া তুমি তত্ত্বতঃ শুনিছা। এনেদৰে কাৰ্য কৰা যাতে তেওঁৰ সেই সংকল্প অসত্য হৈ পৰে—তেওঁৰ উদ্দেশ্য ব্যৰ্থ হয়।
Verse 43
द्रोणो हि बलवाउछूर: कृतास्त्रश्न जितश्रम: । प्रतिज्ञातं च तेनैतद् ग्रहणं मे महारथ
হে মহাৰথী বীৰ! আচার্য দ্ৰোণ বলবান, শূৰ আৰু অস্ত্ৰবিদ্যাত নিপুণ; তেওঁ পৰিশ্ৰমক জয় কৰিছে। আৰু তেওঁ প্ৰতিজ্ঞা কৰিছে যে তেওঁ মোক ধৰি লৈ যাব।
Verse 44
अजुन उवाच अयं वै सत्यजिद् राजन्नद्य त्वां रक्षिता युधि | प्रियमाणे च पाज्चाल्ये नाचार्य: काममाप्स्यति
অৰ্জুন ক’লে—হে ৰাজন! এই পাঞ্চালৰাজপুত্ৰ সত্যজিতে আজি যুদ্ধত আপোনাক ৰক্ষা কৰিব। পাঞ্চালপুত্ৰ যেতিয়ালৈকে অডিগ হৈ বিজয়ী থাকে, তেতিয়ালৈকে আচার্যই নিজৰ ইচ্ছা পূৰ্ণ কৰিব নোৱাৰে।
Verse 45
हते तु पुरुषव्याप्रे रणे सत्यजिति प्रभो । सर्वैरपि समेतैर्वा न स्थातव्यं कथंचन
অৰ্জুনে ক’লে—হে প্ৰভু! যদি ৰণভূমিত পুৰুষসিংহ সত্যজিত্ নিহত হয়, তেন্তে তোমালোক সকলো একেলগে থাকিলেও কোনোপধ্যেই যুদ্ধভূমিত নাথাকিবা। তৎক্ষণাৎ আঁতৰি আহিবা।
Verse 46
संजय उवाच अनुज्ञातस्ततो राज्ञा परिष्वक्तश्व फाल्गुन: | प्रेम्णा दृष्टश्च॒ बहुधा ह्याशिषश्चास्य योजिता:
সঞ্জয়ে ক’লে—ৰাজন! তেতিয়া ৰজাই ফাল্গুণক (অৰ্জুনক) যোৱাৰ অনুমতি দিলে আৰু হৃदयপূৰ্বক আলিঙ্গন কৰিলে। স্নেহভৰে বাৰে বাৰে চাই, মঙ্গল আশীৰ্বাদ দি যুদ্ধকৰ্মলৈ প্ৰেৰণ কৰিলে।
Verse 47
विहायैनं ततः पार्थस्त्रिगर्तान् प्रत्ययाद् बली । क्षुधित: क्षुद्विघातार्थ सिंहो मृगगणानिव
সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত বলৱান পৃথাপুত্ৰ অৰ্জুন তেওঁক তাতে এৰি ত্ৰিগৰ্তসকলৰ ফালে আগবাঢ়িল; যেন ভোকাতুৰ সিংহ ভোক নিবারণৰ বাবে হৰিণৰ জাকৰ ফালে ধাৱিত হয়।
Verse 48
ततो दौर्योधनं सैन्यं मुदा परमया युतम् | ऋतेडर्जुनं भृशं क्रुद्धं धर्मराजस्य निग्रहे
সঞ্জয়ে ক’লে—তেতিয়া দুঃশাসনৰ (দুৰ্যোধনৰ) সেনা পৰম আনন্দে উল্লসিত হৈ, অৰ্জুন নথকাৰ সুযোগ লৈ, ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰক বন্দী কৰিবলৈ ভয়ংকৰ ক্ৰোধে চেষ্টা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 49
ततोडचन्योन्येन ते सैन्ये समाजग्मतुरोजसा । गड्भासरय्वौ वेगेन प्रावषीवोल्बणोदके
সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত দুয়োটা সেনা পৰস্পৰৰ ওপৰত অদম্য বলৰে মহা বেগে ধাৱিত হৈ মুখামুখি ধাক্কা খালে; যেন বৰ্ষাকালত জলেৰে উথলি উঠা গঙ্গা আৰু সরযূ উগ্ৰ সোঁতে মিলিত হয়।
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes warrior exhilaration with the reality of lethal consequence, raising the tension between valor as duty and the moral disquiet of celebrating an outcome that entails widespread harm.
It demonstrates that battlefield outcomes depend not only on weapons but on perception-management: signaling can destabilize cohesion, while leadership rhetoric can temporarily restore collective purpose—though not necessarily alter strategic imbalance.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as narrative-analytic material illustrating how oath, morale, and tactical skill operate as causal forces within the wider war-book.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.