Adhyaya 2
Cosmic Manifestation, Mahāmāyā’s Mandate, Varṇāśrama-Dharma, and the Unity of the Trimūrti
অধ্যায় ১ৰ উপসংহাৰৰ পৰা আগবাঢ়ি কূৰ্ম অধ্যায় ২ত ঋষিসকলৰ কল্যাণ-প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিয়ে আৰু স্মৰণ কৰায় যে এই উপদেশসমূহ পূৰ্বে ইন্দ্ৰদ্যুম্ন ৰজাক কোৱা হৈছিল। তেওঁ পুরাণক পুণ্যপ্ৰদ, ধৰ্ম প্ৰকাশক আৰু মোক্ষমাৰ্গ দেখুওৱা দিৱ্য প্ৰকাশনা বুলি সংজ্ঞা দিয়ে। তাৰ পিছত সৃষ্টিতত্ত্ব—কেৱল নাৰায়ণেই আছিল; যোগনিদ্ৰাৰ পৰা জাগ্ৰত হ’লে ব্ৰহ্মা প্ৰাদুৰ্ভূত হয়, ব্ৰহ্মাৰ ক্ৰোধৰ পৰা ৰুদ্ৰ উদ্ভৱ হয়, আৰু শ্ৰী নাৰায়ণী ৰূপে মহামায়া—অব্যয় মূল-প্ৰকৃতি—প্ৰকাশ পায়। ব্ৰহ্মাৰ অনুৰোধত তেওঁ ‘মোহ’ ৰূপে সৃষ্টিবিস্তাৰৰ দায়িত্ব লয়, কিন্তু আদেশ থাকে—জ্ঞানযোগী, ধ্যাননিষ্ঠ ব্ৰাহ্মণ, সত্যভক্ত আৰু ভগৱদাজ্ঞাপৰায়ণ লোকক মোহিত নকৰিব; ইয়াত আধ্যাত্মিক সুৰক্ষাৰ নৈতিক বিভাজন স্থাপিত হয়। মনসাপুত্ৰ ঋষি, চাৰিবৰ্ণ আৰু অনাদি বেদস্বৰূপ বাক্ৰ উদ্ভৱ হয়; নাস্তিক/পাষণ্ড শাস্ত্ৰ অন্ধকাৰলৈ নিবলৈ বুলি নিন্দিত। কাল আগবাঢ়িলে অধৰ্ম বৃদ্ধি পায়, তেতিয়া বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্মৰ ব্যৱস্থা, গৃহস্থাশ্ৰমৰ প্ৰাধান্য আৰু পুৰুষাৰ্থক্ৰমত ধৰ্মৰ মোক্ষত পৰ্যৱসান ব্যাখ্যা কৰা হয়। প্ৰবৃত্তি–নিবৃত্তি যোগৰ আলোচনা কৰি নিবৃত্তিক মুক্তিদায়িনী বুলি স্তুতি কৰা, সাৰ্বজনীন সদ্গুণ আৰু সাধনাভেদে পৰলোকগতি উল্লেখ কৰা হৈছে। ‘এটা আশ্ৰম’ যোগীৰ প্ৰশ্নত কূৰ্ম স্পষ্ট কৰে—সমাধিনিষ্ঠ সন্ন্যাসৰ বাহিৰে পঞ্চম আশ্ৰম নাই; আশ্ৰমভেদ আৰু যোগীভেদো শ্ৰেণীবদ্ধ। শেষত সমন্বয়—ব্ৰহ্মা সৃষ্টি কৰে, বিষ্ণু পালন কৰে, শিৱ প্ৰলয় কৰে; কিন্তু পৰম সত্যত বিষ্ণু আৰু মহাদেৱ অভিন্ন। ত্ৰিবিধ উপাসনা, লিঙ্গ/ত্ৰিপুণ্ড্ৰ, ত্ৰিশূলচিহ্ন, তিলক আদি চিহ্নবিধান কৈ উপসংহাৰ—স্বধৰ্মত ভক্তিসহ পৰমেশ্বৰ আৰাধনা কৰিলে অক্ষয় মোক্ষ লাভ হয়; পৰৱৰ্তী অধ্যায়সমূহে এই উপাসনা-যোগ সমন্বয় বিস্তাৰ কৰিব।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे प्रथमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे यत्पृष्टो ऽहं जगद्धितम् / वक्ष्यमाणं मया सर्वमिन्द्रद्युम्नाय भाषितम्
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ পূৰ্ববিভাগৰ প্ৰথম অধ্যায় সমাপ্ত। শ্ৰীকূৰ্ম ক’লে—হে সকলো ঋষিগণ, জগতৰ হিতৰ বাবে তোমালোকে যি মোক সুধিছা সেয়া শুনা; মই ইন্দ্ৰদ্যুম্ন ৰজাক যিদৰে কৈছিলোঁ, সেইদৰে সকলো ক’ম।
Verse 2
भूतैर्भव्यैर्भविष्यद्भिश्चरितैरुपबृंहितम् / पुराणं पुण्यदं नृणां मोक्षधर्मानुकीर्तनम्
ভূত, বৰ্তমান আৰু ভবিষ্যতৰ চৰিত্ৰ-কথাৰে সমৃদ্ধ যি, সেয়াই পুৰাণ; ই মানুহক পুণ্য দান কৰে আৰু মোক্ষধৰ্মৰ কীৰ্তন কৰে।
Verse 3
अहं नारायणो देवः पूर्वमासं न मे परम् / उपास्य विपुलां निद्रां भोगिशय्यां समाश्रितः
মই নাৰায়ণ দেৱ; আদিতে মই একাই আছিলোঁ, মোৰ ওপৰত কোনো নাছিল। বিপুল যোগনিদ্ৰাত লীন হৈ মই ভোগিশয্যাত (শেষশয্যাত) শয়ন কৰিছিলোঁ।
Verse 4
चिन्तयामि पुनः सृष्टिं निशान्ते प्रतिबुध्य तु / ततो मे सहसोत्पन्नः प्रसादो मुनिपुङ्गवा
প্ৰলয়-নিশাৰ অন্তত মই জাগি উঠি পুনৰ সৃষ্টিৰ চিন্তা কৰোঁ; তেতিয়া, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, মোৰ অন্তৰত সহসা প্ৰসাদৰূপ শুভ সংকল্প উদয় হয়।
Verse 5
चतुर्मुखस्ततो जातो ब्रह्मा लोकपितामहः / तदन्तरे ऽभवत् क्रोधः कस्माच्चित् कारणात् तदा
তাৰ পাছত চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মা, লোকসমূহৰ পিতামহ, জন্মিল। সেই সৃষ্টিৰ প্ৰবাহত কোনো এক কাৰণত তেতিয়া ক্ৰোধ উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 6
आत्मनो मुनिशार्दूलास्तत्र देवो महेश्वरः / रुद्रः क्रोधात्मजो जज्ञे शूलपाणिस्त्रिलोचनः / तेजसा सूर्यसंकाशस्त्रैलोक्यं संहरन्निव
হে মুনিশাৰ্দূলসকল, তেতিয়া আত্মস্বৰূপৰ পৰাই দেব মহেশ্বৰ প্ৰকাশিত হ’ল—ক্ৰোধতত্ত্বজাত ৰুদ্ৰ, শূলপাণি, ত্ৰিনয়ন; সূৰ্যসম তেজে দীপ্ত, যেন ত্ৰৈলোক্য সংহাৰ কৰিবলৈ উদ্যত।
Verse 7
ततः श्रीरभवद् देवि कमलायतलोचना / सुरूपा सौम्यवदना मोहिनी सर्वदेहिनाम्
তাৰ পাছত, হে দেৱী, শ্ৰী প্ৰকাশিত হ’ল—কমলবিস্তৃত নয়না, সুৰূপা, সৌম্যবদনা, আৰু সকলো দেহধাৰীক মোহিত কৰা মোহিনী।
Verse 8
शुचिस्मिता सुप्रसन्ना मङ्गला महिमास्पदा / दिव्यकान्तिसमायुक्ता दिव्यमाल्योपशोभिता
তাঁৰ হাঁহি আছিল শুচি দীপ্তিময়; তেওঁ অতিপ্ৰসন্ন আৰু কৃপাময়ী; মঙ্গলময়ী, মহিমাৰ আশ্ৰয়। দিব্য কান্তিৰে যুক্ত, দিব্য মালাৰে শোভিত।
Verse 9
नारायणी महामाया मूलप्रकृतिरव्यया / स्वधाम्ना पूरयन्तीदं मत्पार्श्वं समुपाविशत्
নাৰায়ণী—মহামায়া, অব্যয় মূলপ্ৰকৃতি—নিজ স্বধামৰ তেজে এই সমগ্ৰ ধাম পূৰ্ণ কৰি, মোৰ পাৰ্শ্বত আহি আসীন হ’ল।
Verse 10
तां दृष्टवा भगवान् ब्रह्मा मामुवाच जगत्पतिः / मोहायाशेषभूतानां नियोजय सुरूपिणीम् / येनेयं विपुला सृष्टिर्वर्धते मम माधव
তাক দেখি জগত্পতি ভগৱান ব্ৰহ্মাই মোক ক’লে— “হে মাধৱ, সেই সুৰুপিণীক সকলো ভূতৰ বাবে ‘মোহ’ ৰূপে নিয়োজিত কৰা; যাৰ দ্বাৰা মোৰ এই বিপুল সৃষ্টি বৃদ্ধি পাই বিস্তাৰ লাভ কৰিব।”
Verse 11
तथोक्तो ऽहं श्रियं देवीमब्रुवं प्रहसन्निव / देवीदमखिलं विश्वं सदेवासुरमानुषम् / मोहयित्वा ममादेशात् संसारे विनिपातय
এনেদৰে কোৱা হ’লে মই যেন হাঁহি মাৰি দেবী শ্ৰীক ক’লোঁ— “হে দেবী, মোৰ আদেশত দেৱ-অসুৰ-মানৱসহ এই সমগ্ৰ বিশ্বক মোহিত কৰি, তেওঁলোকক সংসাৰচক্ৰত নিক্ষেপ কৰা।”
Verse 12
ज्ञानयोगरतान् दान्तान् ब्रह्मिष्ठान् ब्रह्मवादिनः / अक्रोधनान् सत्यपरान् दूरतः परिवर्जय
যিসকল জ্ঞানযোগত ৰত, সংযত, ব্ৰহ্মনিষ্ঠ আৰু ব্ৰহ্মবক্তা—ক্ৰোধহীন আৰু সত্যপৰায়ণ—তেওঁলোকক দূৰতে পৰিহাৰ কৰা।
Verse 13
ध्यायिनो निर्ममान् शान्तान् धार्मिकान् वेदपारगान् / जापिनस्तापसान् विप्रान् दूरतः परिवर्जय
ধ্যানত লীন, নিৰ্মম, শান্ত, ধৰ্মনিষ্ঠ আৰু বেদপাৰগ ব্ৰাহ্মণসকলক—আৰু জপ-তপত নিয়োজিত বিপ্ৰসকলক—দূৰতে পৰিহাৰ কৰা।
Verse 14
वेदवेदान्तविज्ञानसंछिन्नाशेषसंशयान् / महायज्ञपरान् विप्रान् दूरतः परिवर्जय
যিসকলে বেদ-বেদান্তৰ জ্ঞানৰে সকলো সংশয় ছিন্ন কৰিছে, আৰু যিসকলে মহাযজ্ঞত বিশেষ পৰায়ণ—এনেকুৱা বিপ্ৰসকলকো দূৰতে পৰিহাৰ কৰা।
Verse 15
ये यजन्ति जपैर्हेमैर्देवदेवं महेश्वरम् / स्वाध्यायेनेज्यया दूरात् तान् प्रयत्नेन वर्जय
যিসকলে সোণৰ লোভত পৰি কেৱল জপৰ দ্বাৰা দেৱদেৱ মহেশ্বৰক ‘পূজা’ কৰে আৰু স্বাধ্যায় তথা সত্য যজ্ঞ-আৰাধনাক গৌণ কৰে—তেনে লোকক দূৰৰ পৰা সচেষ্টভাৱে বর্জন কৰা।
Verse 16
भक्तियोगसमायुक्तानीश्वरार्पितमानसान् / प्राणायामादिषु रतान् दूरात् परिहरामलान्
ভক্তিযোগে যুক্ত, যিসকলৰ মন ঈশ্বৰলৈ অৰ্পিত, আৰু যিসকলে প্ৰাণায়াম আদি সাধনাত ৰত—এনে নিৰ্মল লোকসকলকো দূৰৰ পৰা পৰিহাৰ কৰা।
Verse 17
प्रणवासक्तमनसो रुद्रजप्यपरायणान् / अथर्वशिरसो ऽध्येतृन् धर्मज्ञान् परिवर्जय
যিসকলৰ মন কেৱল প্ৰণৱ (ওঁ)ত আসক্ত, যিসকলে মাত্ৰ ৰুদ্ৰমন্ত্ৰ-জপতেই পৰায়ণ, আৰু যিসকলে কেৱল অথৰ্বশিৰ অধ্যয়ন কৰে—ধৰ্মজ্ঞান থাকিলেও—তেনে লোকক পৰিবর্জন কৰা।
Verse 18
बहुनात्र किमुक्तेन स्वधर्मपरिपालकान् / ईश्वराराधनरतान् मन्नियोगान्न मोहय
ইয়াত অধিক ক’বলৈ কি আছে? যিসকলে নিজৰ স্বধৰ্ম পালন কৰে, ঈশ্বৰ-আৰাধনাত ৰত, আৰু মোৰ নিয়োগ অনুসাৰে কৰ্ম কৰে—তেওঁলোকক মোহিত নকৰিবা।
Verse 19
एवं मया महामाया प्रेरिता हरिवल्लभा / यथादेशं चकारासौ तस्माल्लक्ष्मीं समर्चयेत्
এইদৰে মোৰ প্ৰেৰণাৰে সেই মহামায়া—হৰিৰ প্ৰিয়তমা—আদেশ অনুসাৰে ঠিক তেনেকৈ কৰিলে; সেয়ে লক্ষ্মী (শ্ৰী)ক বিধিপূৰ্বক সমৰ্চনা কৰা উচিত।
Verse 20
श्रियं ददाति विपुलां पुष्टिं मेधां यशो बलम् / अर्चिता भगवत्पत्नी तस्माल्लक्ष्मीं समर्चयेत्
ভগৱানৰ পত্নী লক্ষ্মী পূজিতা হ’লে বিপুল শ্ৰী, পুষ্টি, মেধা, যশ আৰু বল দান কৰে; সেয়ে লক্ষ্মীৰ বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰা উচিত।
Verse 21
ततो ऽसृजत् स भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः / चराचराणि भूतानि यथापूर्वं ममाज्ञया
তাৰ পাছত লোকপিতামহ ভগৱান ব্ৰহ্মাই মোৰ আজ্ঞা অনুসৰি, পূৰ্বৰ দৰে চলমান আৰু অচল সকলো জীৱৰ সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 22
परीचिभृग्वङ्गिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् / दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजद् योगविद्यया
যোগবিদ্যাৰ শক্তিৰে তেওঁ পৰীচি, ভৃগু, অঙ্গিৰস, পুলস্ত্য, পুলহ, ক্রতু, দক্ষ, অত্রি আৰু বশিষ্ঠক সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 23
नवैते ब्रह्मणः पुत्रा ब्रह्माणो ब्राह्मणोत्तमाः / ब्रह्मवादिन एवैते मरीच्याद्यास्तु साधकाः
এই নজন ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ—ব্ৰহ্মজ্ঞ, ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজত উত্তম। এঁৱেই ব্ৰহ্মবাদী; মৰীচি আদি সিদ্ধ সাধক।
Verse 24
ससर्ज ब्राह्मणान् वक्त्रात् क्षत्रियांश्च भुजाद् विभुः / वैश्यानूरुद्वयाद् देवः पादार्छूद्रान् पितामहः
সৰ্বশক্তিমান পিতামহ দেৱে মুখৰ পৰা ব্ৰাহ্মণ, বাহুৰ পৰা ক্ষত্ৰিয়, উৰুদ্বয়ৰ পৰা বৈশ্য আৰু পদৰ পৰা শূদ্ৰক প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 25
यज्ञनिष्पत्तये ब्रह्मा शूद्रवर्जं ससर्ज ह / गुप्तये सर्ववेदानां तेभ्यो यज्ञो हि निर्बभौ
যজ্ঞসিদ্ধিৰ বাবে ব্ৰহ্মাই শূদ্ৰক বর্জন কৰি ত্ৰিবৰ্ণ সৃষ্টি কৰিলে; আৰু সকলো বেদৰ গোপন ৰক্ষাৰ্থে তেওঁলোকৰ পৰাই যজ্ঞ প্ৰকাশ পালে।
Verse 26
ऋचो यजूंषि सामानि तथैवाथर्वणानि च / ब्रह्मणः सहजं रूपं नित्यैषा शक्तिरव्यया
ঋক্, যজুঃ-মন্ত্ৰ, সামগান আৰু অথৰ্বণ স্তোত্ৰ—এইবোৰেই ব্ৰহ্মৰ সহজাত স্বৰূপ; এইয়েই তেওঁৰ নিত্য, অব্যয় শক্তি।
Verse 27
अनादिनिधना दिव्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा / आदौ वेदमयी भूता यतः सर्वाः प्रवृत्तयः
অনাদি-অনন্ত দিব্য বাক্ স্বয়ম্ভূ (ব্ৰহ্মা)ৰ পৰা উত্সৃষ্ট হ’ল; আদিতে সি বেদময় আছিল, আৰু তাৰ পৰাই সকলো প্ৰবৃত্তি উদ্ভৱ হয়।
Verse 28
अतो ऽन्यानितु शास्त्राणिपृथिव्यांयानिकानिचित् / न तेषु रमते धीरः पाषण्डी तेन जायते
সেয়ে পৃথিৱীত থকা আন শাস্ত্ৰ যিয়েই হওক—ধীৰ ব্যক্তি তাত ৰমে নকৰে; তাত আসক্তি হ’লে পাষণ্ডী, কুদৃষ্টিবাদী হয়।
Verse 29
वेदार्थवित्तमैः कार्यं यत्स्मृतं मुनिभिः पुरा / स ज्ञेयः परमो धर्मो नान्यशास्त्रेषु संस्थितः
মুনিসকলে পূৰ্বে যি স্মৰণ কৰাইছিল—বেদাৰ্থ জানোতাসকলৰ অনুসাৰে কৰ্ম কৰা উচিত—সেয়াই পৰম ধৰ্ম; সি আন শাস্ত্ৰত স্থিত নহয়।
Verse 30
या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः / सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्यतमोनिष्ठाहिताः स्मृताः
যিসকল স্মৃতি বেদ-প্ৰমাণৰ বাহিৰত আৰু যিকোনো কুদৃষ্টিযুক্ত মতবাদ—সেই সকলোকে নিষ্ফল বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে; মৃত্যুৰ পিছত সিহঁতে তমসৰ অন্ধকাৰলৈ লৈ যায়, কাৰণ সিহঁত তমোগুণত প্রতিষ্ঠিত বুলি স্মৃত।
Verse 31
पूर्वकल्पे प्रजा जाताः सर्वबादाविवर्जिताः / शुद्धान्तः करणाः सर्वाः स्वधर्मनिरताः सदा
পূৰ্বকল্পত প্ৰজাসকল সকলো বাধাৰ পৰা মুক্ত হৈ জন্মিছিল; সকলোৰে অন্তঃকৰণ শুদ্ধ আছিল আৰু তেওঁলোকে সদায় নিজ নিজ স্বধৰ্মত নিৰত আছিল।
Verse 32
ततः कालवशात् तासां रागद्वेषादिको ऽभवत् / अधर्मो मुनिशार्दूलाः स्वधर्मप्रतिबन्धकः
তাৰ পিছত কালবশত তেওঁলোকৰ মাজত ৰাগ-দ্বেষ আদি উদ্ভৱ হ’ল; হে মুনিশাৰ্দূলসকল, স্বধৰ্মক বাধা দিয়া অধৰ্ম প্ৰকাশ পালে।
Verse 33
ततः सा सहजा सिद्धिस्तासां नातीव जायते / रजोमात्रात्मिकास्तासां सिद्धयो ऽन्यास्तदाभवन्
তেতিয়া তেওঁলোকৰ সেই সহজ সিদ্ধি বিশেষকৈ উদয় নহ’ল; তাৰ সলনি ৰজোগুণ-প্ৰধান অন্য সিদ্ধিসমূহ তেতিয়াই তেওঁলোকৰ মাজত প্ৰকাশ পালে।
Verse 34
तासु क्षीणास्वशेषासु कालयोगेन ताः पुनः / वार्तोपायं पुनश्चक्रुर्हस्तसिद्धिं च कर्मजाम् / ततस्तासां विभुर्ब्रह्मा कर्माजीवमकल्पयत्
কালযোগে যেতিয়া সেই সকলো উপায় সম্পূৰ্ণ ক্ষয় হ’ল, তেতিয়া তেওঁলোকে পুনৰ জীৱিকাৰ পথ স্থিৰ কৰিলে—ৱাৰ্তা (কৃষি/ব্যৱসা) আৰু কৰ্মজন্য হস্তকৌশল-সিদ্ধি। তাৰ পিছত সর্ববিভূ ব্রহ্মাই তেওঁলোকৰ বাবে কৰ্মাধাৰিত আজীৱিকা বিধান কৰিলে।
Verse 35
स्वायंभुवो मनुः पूर्वं धर्मान् प्रोवाच धर्मदृक् / साक्षात् प्रजापतेर्मूर्तिर्निसृष्टा ब्रह्मणा द्विजाः / भृग्वादयस्तद्वदनाच्छ्रुत्वा धर्मानथोचिरे
পূৰ্বতে ধৰ্মদৰ্শী স্বায়ম্ভুৱ মনুৱে ধৰ্মসমূহ উপদেশ দিছিল। ব্ৰহ্মাই ভৃগু আদি দ্বিজ ঋষিসকলক প্ৰজাপতিৰ মূৰ্তিৰ ন্যায় সৃষ্টি কৰিলে; তেওঁলোকে মনুৰ মুখৰ পৰা সেই ধৰ্ম শুনি পুনৰ প্ৰচাৰ কৰিলে।
Verse 36
यजनं याजनं दानं ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहम् / अध्यापनं चाध्ययनं षट् कर्माणि द्विजोत्तमाः
যজ্ঞ কৰা, আনৰ বাবে যজ্ঞ কৰোৱা, দান দিয়া, আৰু ব্ৰাহ্মণৰ বাবে দান গ্ৰহণ; অধ্যাপন আৰু অধ্যয়ন—হে দ্বিজোত্তমসকল, এই ছয় কৰ্ম।
Verse 37
दानमध्ययनं यज्ञो धर्मः क्षत्रियवैश्ययोः / दण्डो युद्धं क्षत्रियस्य कृषिर्वैश्यस्य शस्यते
ক্ষত্ৰিয় আৰু বৈশ্যৰ বাবে দান, বেদাধ্যয়ন আৰু যজ্ঞ—এইবোৰেই সাধাৰণ ধৰ্ম। ক্ষত্ৰিয়ৰ বাবে দণ্ডধাৰণ আৰু যুদ্ধ; বৈশ্যৰ বাবে কৃষিকৰ্ম বিশেষভাবে প্ৰশংসিত।
Verse 38
शुश्रूषैव द्विजातीनां शूद्राणां धर्मसाधनम् / कारुकर्म तथाजीवः पाकयज्ञो ऽपि धर्मतः
শূদ্ৰসকলৰ বাবে দ্বিজাতিসকলৰ শুশ্ৰূষাই ধৰ্মসাধন। তদ্ৰূপ কাৰুকৰ্মে জীৱিকা আৰু পাকযজ্ঞ কৰাও ধৰ্মসন্মত।
Verse 39
ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास चाश्रमान् / गृहस्थं च वनस्थं च भिक्षुकं ब्रह्मचारिणम्
তাৰপিছত বৰ্ণসমূহ স্থিৰ হোৱাত, তেওঁ আশ্ৰমসমূহো স্থাপন কৰিলে—গৃহস্থ, বনস্থ (বানপ্ৰস্থ), ভিক্ষুক (সন্ন্যাসী) আৰু ব্ৰহ্মচাৰী।
Verse 40
अग्नयो ऽतिथिशुश्रूषा यज्ञो दानं सुरार्चनम् / गृहस्थस्य समासेन धर्मो ऽयं मुनिपुङ्गवाः
পবিত্ৰ অগ্নিৰ পৰিচৰ্যা, অতিথিৰ শুশ্ৰূষা, যজ্ঞ, দান আৰু দেৱ-আৰাধনা—হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল, সংক্ষেপে এইয়েই গৃহস্থৰ ধৰ্ম।
Verse 41
होमो मूलफलाशित्वं स्वाध्यायस्तप एव च / संविभागो यथान्यायं धर्मो ऽयं वनवासिनाम्
হোম, মূল-ফল আহাৰে জীৱন, স্বাধ্যায় আৰু তপ; লগতে বিধি অনুসাৰে যথোচিত সংবিভাগ—এইয়েই বনবাসীৰ ধৰ্ম।
Verse 42
भैक्षाशनं च मौनित्वं तपो ध्यानं विशेषतः / सम्यग्ज्ञानं च वैराग्यं धर्मो ऽयं भिक्षुके मतः
ভিক্ষা-আহাৰে জীৱন, মৌন, তপ আৰু বিশেষকৈ ধ্যান; লগতে সম্যক জ্ঞান আৰু বৈৰাগ্য—এইয়েই ভিক্ষুকৰ ধৰ্ম বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 43
भिक्षाचर्या च शुश्रूषा गुरोः स्वाध्याय एव च / सन्ध्याकर्माग्निकार्यं च धर्मो ऽयं ब्रह्मचारिणाम्
বিধিমতে ভিক্ষাচৰ্যা, গুৰুৰ শুশ্ৰূষা আৰু স্বাধ্যায়; লগতে সন্ধ্যা-কর্ম আৰু অগ্নি-কাৰ্য—এইয়েই ব্ৰহ্মচাৰীৰ ধৰ্ম।
Verse 44
ब्रह्मचारिवनस्थानां भिक्षुकाणां द्विजोत्तमाः / साधारणं ब्रह्मचर्यं प्रोवाच कमलोद्भवः
হে দ্বিজোত্তমসকল, কমলোদ্ভৱ ব্ৰহ্মাই ব্ৰহ্মচাৰী, বনস্থ আৰু ভিক্ষুকসকলৰ বাবে সাধাৰণ ব্ৰহ্মচৰ্য-অনুশাসন ঘোষণা কৰিছিল।
Verse 45
ऋतुकालाभिगामित्वं स्वदारेषु न चान्यतः / पर्ववर्जं गृहस्थस्य ब्रह्मचर्यमुदाहृतम्
গৃহস্থৰ ‘ব্ৰহ্মচৰ্য’ বুলিলে—ঋতুকালত কেৱল নিজৰ স্ত্ৰীৰ ওচৰলৈ যোৱা, পৰস্ত্ৰীলৈ কেতিয়াও নাযোৱা, আৰু পৰ্বদিনত সংযমেৰে বিৰতি ৰখা বুজায়।
Verse 46
आगर्भसंभवादाद्यात् कार्यं तेनाप्रमादतः / अकुर्वाणस्तु विप्रेन्द्रा भ्रूणहा तु प्रजायते
গৰ্ভ উদ্ভৱ হোৱাৰ লগে লগে তাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বিধিত কৰ্ম অপ্রমাদে পালন কৰিব লাগে। যি নকৰে—হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ—সেইজন ভ্ৰূণহন্তা বুলি গণ্য হয়।
Verse 47
वेदाभ्यासो ऽन्वहं शक्त्या श्राद्धं चातिथिपूजनम् / गृहस्थस्य परो धर्मो देवताभ्यर्चनं तथा
গৃহস্থৰ পৰম ধৰ্ম এই—সামৰ্থ্য অনুসাৰে নিতৌ বেদাভ্যাস, শ্ৰাদ্ধকৰ্ম, অতিথিপূজন, আৰু তদ্ৰূপ দেৱতাৰ আৰাধনা।
Verse 48
वैवाह्ममग्निमिन्धीत सायं प्रातर्यथाविधि / देशान्तरगतो वाथ मृतपत्नीक एव वा
বিধি অনুসাৰে সন্ধিয়া আৰু প্ৰাতে বৈবাহিক গৃহ্যাগ্নি জ্বলাই ৰাখিব লাগে—দেশান্তৰলৈ গ’লেও, বা স্ত্ৰীৰ মৃত্যুত স্ত্ৰীহীন হলেও।
Verse 49
त्रयाणामाश्रमाणां तु गृहस्थो योनिरुच्यते / अन्ये तमुपजीवन्ति तस्माच्छ्रेयान् गृहाश्रमी
তিন আশ্ৰমৰ মাজত গৃহস্থাশ্ৰমক সিহঁতৰ ‘যোনি’ অৰ্থাৎ মূল বুলি কোৱা হয়; অন্য আশ্ৰমসমূহ তাৰেই আশ্ৰয়ে জীৱন ধাৰে। সেয়ে গৃহস্থাশ্ৰমধৰ্ম শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 50
ऐकाश्रम्यं गृहस्थस्य त्रयाणां श्रुतिदर्शनात् / तस्माद् गार्हस्थ्यमेवैकं विज्ञेयं धर्मसाधनम्
শ্ৰুতি-প্ৰমাণ মতে গৃহস্থই অন্য তিন আশ্ৰমৰ আধাৰ; সেয়ে গাৰ্হস্থ্যাশ্ৰমকেই ধৰ্মসাধনৰ মুখ্য উপায় বুলি জানিব লাগে।
Verse 51
परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ / सर्वलोकविरुद्धं च धर्ममप्याचरेन्न तु
ধৰ্মবর্জিত অৰ্থ আৰু কাম ত্যাগ কৰা উচিত; আৰু সৰ্বলোকৰ হিত-সম্মতিৰ বিপৰীত যি ‘ধৰ্ম’, তাকো আচৰণ কৰা উচিত নহয়।
Verse 52
धर्मात् संजायते ह्यर्थो धर्मात् कामो ऽभिजायते / धर्म एवापवर्गाय तस्माद् धर्मं समाश्रयेत्
ধৰ্মৰ পৰা হে অৰ্থ জন্মে, ধৰ্মৰ পৰা কামো উদ্ভৱ হয়; ধৰ্মেই অপৱৰ্গ (মোক্ষ)লৈ নিয়ে যায়, সেয়ে ধৰ্মৰ আশ্ৰয় লোৱা উচিত।
Verse 53
धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रिवर्गस्त्रिगुणो मतः / सत्त्वं रजस्तमश्चेति तस्माद्धर्मं समाश्रयेत्
ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কাম—এই ত্ৰিবৰ্গ ত্ৰিগুণাত্মক বুলি মানা হয়: সত্ত্ব, ৰজঃ, তমঃ; সেয়ে ধৰ্মৰ আশ্ৰয় লোৱা উচিত।
Verse 54
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः / जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः
সত্ত্বত স্থিত লোক ঊৰ্ধ্বলৈ গমন কৰে; ৰজোগুণী মধ্যতে থাকে; আৰু তমোগুণৰ নীচ প্ৰবৃত্তিত স্থিত লোক অধোগতিলৈ যায়।
Verse 55
यस्मिन् धर्मसमायुक्तावर्थकामौ व्यवस्थितौ / इह लोके सुखी भूत्वा प्रेत्यानन्त्याय कल्पते
য’ত ধৰ্মৰ সৈতে অৰ্থ আৰু কাম সুসজ্জিতভাৱে স্থাপিত থাকে, ত’ত মানুহ এই লোকত সুখী হৈ, মৃত্যুৰ পিছত অনন্ত মঙ্গলৰ যোগ্য হয়।
Verse 56
धर्मात् संजायते मोक्षो ह्यर्थात् कामो ऽभिजायते / एवं साधनसाध्यत्वं चातुर्विध्ये प्रदर्शितम्
ধৰ্মৰ পৰা মোক্ষ জন্মে, আৰু অৰ্থৰ পৰা কাম উদ্ভৱ হয়। এইদৰে চতুৰ্বিধ পুৰুষাৰ্থত সাধন-সাধ্যৰ সম্পৰ্ক স্পষ্টভাৱে দেখুওৱা হৈছে।
Verse 57
य एवं वेद धर्मार्थकाममोक्षस्य मानवः / माहात्म्यं चानुतिष्ठेत स चानन्त्याय कल्पते
যি মানুহে ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষৰ এই তত্ত্ব জানে আৰু এই পবিত্ৰ মাহাত্ম্য অনুসাৰে আচৰণ কৰে, সি অনন্ত পদৰ যোগ্য হয়।
Verse 58
तस्मादर्थं च कामं च त्यक्त्वा धर्मं समाश्रयेत् / धर्मात् संजायते सर्वमित्याहुर्ब्रह्मवादिनः
সেয়ে অৰ্থ আৰু কামৰ আসক্তি ত্যাগ কৰি ধৰ্মৰ আশ্ৰয় ল’ব লাগে; কিয়নো ধৰ্মৰ পৰাই সকলো জন্মে—এনেদৰে ব্ৰহ্মবাদীসকলে কয়।
Verse 59
धर्मेण धार्यते सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् / अनादिनिधना शक्तिः सैषा ब्राह्मी द्विजोत्तमाः
ধৰ্মেৰে স্থাৱৰ-জংগমসহ সমগ্ৰ জগত ধাৰিত হয়। এই শক্তি অনাদি আৰু অনন্ত; হে দ্বিজোত্তম, এইয়াই ব্ৰাহ্মী শক্তি।
Verse 60
कर्मणा प्राप्यते धर्मो ज्ञानेन च न संशयः / तस्माज्ज्ञानेन सहितं कर्मयोगं समाचरेत्
কৰ্মৰ দ্বাৰা ধৰ্ম লাভ হয়, জ্ঞানৰ দ্বাৰাও—ইয়াত সন্দেহ নাই। সেয়ে সত্যজ্ঞানসহ কৰ্মযোগ স্থিৰভাৱে আচৰণ কৰা উচিত।
Verse 61
प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् / ज्ञानपूर्वं निवृत्तं स्यात् प्रवृत्तं यदतो ऽन्यथा
বৈদিক কৰ্ম দুবিধ—প্ৰবৃত্তি আৰু নিবৃত্তি। যি সত্যজ্ঞান-পূৰ্বক, সেয়া নিবৃত্তি; আৰু যি অন্যথা, সেয়া প্ৰবৃত্তি বুলি কোৱা হয়।
Verse 62
निवृत्तं सेवमानस्तु याति तत् परमं पदम् / तस्मान्निवृत्तं संसेव्यमन्यथा संसरेत् पुनः
যি নিবৃত্তি-মাৰ্গ সেৱন কৰে, সি পৰম পদ লাভ কৰে। সেয়ে নিবৃত্তিক যত্নসহ সাধন কৰা উচিত; নহ’লে পুনৰ সংসাৰত ঘূৰি আহে।
Verse 63
क्षमा दमो दया दानमलोभस्त्याग एव च / आर्जवं चानसूया च तीर्थानुसरणं तथा
ক্ষমা, দম, দয়া, দান, অলোভ আৰু ত্যাগ; লগতে আর্জৱ, অনসূয়া আৰু তীৰ্থৰ ভক্তিপূৰ্ণ অনুসৰণ—এইবোৰ পালনীয়।
Verse 64
सत्यं सन्तोष आस्तिक्यं श्रद्धा चेन्द्रियनिग्रहः / देवताभ्यर्चनं पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः
সত্য, সন্তোষ, আস্তিক্য, শ্ৰদ্ধা আৰু ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ; লগতে দেৱতাৰ অৰ্চনা-পূজা, বিশেষকৈ ব্ৰাহ্মণৰ সেৱা-সন্মান—এইবোৰ ধৰ্মৰ স্তম্ভ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 65
आहिंसा प्रियवादित्वमपैशुन्यमकल्कता / सामासिकमिमं धर्मं चातुर्वर्ण्ये ऽब्रवीन्मनुः
অহিংসা, মধুৰ বাক্য, পৰনিন্দা বর্জন আৰু কলঙ্কহীন পবিত্ৰতা—এই সংক্ষিপ্ত ধৰ্ম চাৰিবৰ্ণৰ বাবে মনুৱে কৈছে।
Verse 66
प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् / स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम्
ক্ৰিয়া-কর্মত নিষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলৰ নিৰ্ধাৰিত আবাস প্ৰাজাপত্য লোক বুলি স্মৃত; আৰু যুদ্ধত পলায়ন নকৰা ক্ষত্ৰিয়সকলৰ আবাস ঐন্দ্ৰ লোক বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 67
वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तताम् / गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचारेण वर्तताम्
স্বধৰ্ম অনুসৰণ কৰা বৈশ্যসকলৰ স্থান মাৰুত লোক বুলি স্মৃত; আৰু সেৱা-পৰিচৰ্যাৰে জীৱন যাপন কৰা শূদ্ৰসকলৰ স্থান গন্ধৰ্ব লোক বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 68
अष्टाशीतिसहस्त्राणामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् / स्मृतं तेषां तु यत्स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्
ঊর্ধ্বৰেতস্, ব্ৰহ্মচৰ্যনিষ্ঠ অষ্টআশি হাজাৰ ঋষিসকলৰ যি ধাম স্মৃত, সেই ধামেই গুৰুৰ সান্নিধ্যত থাকি সেৱা কৰা সকলৰো।
Verse 69
सप्तर्षोणां तु यत्स्थानं स्मृतं तद् वै वनौकसाम् / प्राजापत्यं गृहस्थानां स्थानमुक्तं स्वयंभुवा
সপ্তঋষিসকলৰ যি ধাম স্মৃত, সেই ধামেই বনবাসী তপস্বীসকলৰ স্থান; আৰু গৃহস্থসকলৰ স্থান প্ৰাজাপত্য লোক বুলি স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাই কৈছে।
Verse 70
यतीनां यतचित्तानां न्यासिनामूर्ध्वरेतसाम् / हैरण्यगर्भं तत् स्थानं यस्मान्नावर्तते पुनः
যতচিত্ত যতি, মনোনিগ্ৰহী ঋষি আৰু ঊৰ্ধ্বৰেতস সন্ন্যাসীয়ে যি ধাম লাভ কৰে, সেয়াই হিৰণ্যগৰ্ভ-স্থান; তাতৰ পৰা পুনৰ উভতি অহা নহয়।
Verse 71
योगिनाममृतं स्थानं व्योमाख्यं परमाक्षरम् / आनन्दमैश्वरं धाम सा काष्ठा सा परागतिः
যোগীসকলৰ বাবে ‘ব্যোম’ নামে অমৃত-স্থান আছে, সেয়াই পৰম অক্ষৰ। ই আনন্দ আৰু ঐশ্বৰ্যৰ দিব্য ধাম; সেয়াই পৰম কাষ্ঠা, সেয়াই পৰাগতি।
Verse 72
ऋषच ऊचुः भगवन् देवतारिघ्न हिरण्याक्षनिषूदन / चत्वारो ह्याश्रमाः प्रोक्ता योगिनामेक उच्यते
ঋষিসকলে ক’লে—হে ভগৱান, দেৱতাৰ শত্রুনাশক, হিৰণ্যাক্ষ-নিষূদন! চাৰি আশ্ৰম কোৱা হৈছে, কিন্তু যোগীসকলৰ বাবে একেটাই (পৰম) আশ্ৰম কোৱা হয়।
Verse 73
श्रीकूर्म ऊवाच सर्वकर्माणि संन्यस्य समाधिमचलं श्रितः / य आस्ते निश्चलो योगी स संन्यासी न पञ्चमः
শ্ৰীকূৰ্মে ক’লে—যি সকলো কৰ্ম সন্ন্যাস কৰি অচল সমাধিৰ আশ্ৰয় লয়, আৰু যি যোগী নিশ্চলভাৱে স্থিত থাকে—সেয়াই সন্ন্যাসী; ইয়াৰ বাহিৰে ‘পঞ্চম’ আশ্ৰম নাই।
Verse 74
सर्वेषामाश्रमाणां तु द्वैविध्यं श्रुतदर्शितम् / ब्रह्मचार्युपकुर्वाणो नैष्ठिको ब्रह्मतत्परः
সকলো আশ্ৰমৰ ক্ষেত্ৰত শ্রুতিয়ে দ্বিবিধ ভেদ দেখুৱাইছে। ব্ৰহ্মচাৰীও দু’প্ৰকাৰ—উপকুৰ্বাণ (অধ্যয়ন সম্পূৰ্ণ কৰি পৰৱৰ্তী আশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰা) আৰু নৈষ্ঠিক (আজীৱন ব্ৰহ্মচৰ্যত স্থিৰ হৈ ব্ৰহ্মতত্পৰ হোৱা)।
Verse 75
यो ऽधीत्यविधिवद्वेदान् गृहस्थाश्रममाव्रजेत् / उपकुर्वाणको ज्ञेयो नैष्ठिको मरणान्तिकः
যি বিধিপূৰ্বক বেদ অধ্যয়ন কৰি গৃহস্থাশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰে, সি ‘উপকুৰ্বাণক’ বুলি জনা যায়; আৰু যি ‘নৈষ্ঠিক’, সি আজীৱন ব্ৰহ্মচৰ্যত স্থিত হৈ মৃত্যু পৰ্যন্ত স্বাধ্যায়ত নিবিষ্ট থাকে।
Verse 76
उदासीनः साधकश्च गृहस्थो द्विविधो भवेत् / कुटुम्बभरणे यत्तः साधको ऽसौ गृही भवेत्
গৃহস্থ দুবিধ—উদাসীন আৰু সাধক। যি কুটুম্বৰ ভৰণ-পোষণত যত্নশীল, সি ‘সাধক-গৃহী’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 77
ऋणानित्रीण्यपाकृत्यत्यक्त्वा भार्याधनादिकम् / एकाकी यस्तु विचरेदुदासीनः स मौक्षिकः
তিন ঋণ শোধ কৰি, পত্নী-ধন আদি ত্যাগ কৰি যি একাকী বিচৰণ কৰে—সংসাৰবন্ধনৰ প্ৰতি উদাসীন—সি ‘মৌক্ষিক’ (মোক্ষসাধক) বুলি কোৱা হয়।
Verse 78
तपस्तप्यति यो ऽरण्ये यजेद् देवान् जुहोति च / स्वाध्याये चैव निरतो वनस्थस्तापसो मतः
যি অৰণ্যত তপস্যা কৰে, দেৱতাক যজন কৰে আৰু অগ্নিত আহুতি দিয়ে, লগতে স্বাধ্যায়ত সদা নিৰত থাকে—সি বনস্থ ‘তাপস’ বুলি গণ্য।
Verse 79
तपसा कर्षितो ऽत्यर्थं यस्तु ध्यानपरो भवेत् / सांन्यासिकः स विज्ञेयो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः
তপস্যাৰে অতিশয় ক্ষীণ হৈ যি সদা ধ্যানপৰ থাকে, সি বনপ্ৰস্থাশ্ৰমত স্থিত থাকিলেও ‘সান্যাসিক’ (সন্ন্যাসভাবযুক্ত) বুলি জনা উচিত।
Verse 80
योगाभ्यासरतो नित्यमारुरुक्षुर्जितेन्द्रियः / ज्ञानाय वर्तते भिक्षुः प्रोच्यते पारमेष्ठिकः
যি সদায় যোগাভ্যাসত ৰত, সমাধিলৈ আৰোহণ কৰিবলৈ উদ্যত আৰু ইন্দ্ৰিয়জয়ী—যি ভিক্ষু কেৱল মোক্ষদায়ক জ্ঞানৰ বাবেই জীৱন যাপন কৰে, তাক ‘পাৰমেষ্ঠিক’, অৰ্থাৎ পৰমেশ্বৰাশ্ৰিত বুলি কোৱা হয়।
Verse 81
यस्त्वात्मरतिरेव स्यान्नित्यतृप्तो महामुनिः / सम्यग् दर्शनसंपन्नः स योगी भिक्षुरुच्यते
কিন্তু যি মহামুনি কেৱল আত্মাতেই ৰমণ কৰে, যি সদায় তৃপ্ত আৰু সম্যক্ দৰ্শনে সম্পন্ন—তাকেই যোগী, সত্য ভিক্ষু বুলি কোৱা হয়।
Verse 82
ज्ञानसंन्यासिनः केचिद् वेदसंन्यासिनो ऽपरे / कर्मसन्यासिनः केचित् त्रिविधाः परामेष्ठिकाः
কিছুমান জ্ঞাননিষ্ঠ সন্ন্যাসী, কিছুমান বৈদিক কৰ্মকাণ্ড ত্যাগ কৰা সন্ন্যাসী, আৰু কিছুমান কৰ্মত্যাগী সন্ন্যাসী—এইদৰে পাৰমেষ্ঠিক সন্ন্যাসী তিন প্ৰকাৰ।
Verse 83
योगी च त्रिविधो ज्ञेयो भौतिकः सांख्य एव च / तृतीयोत्याश्रमी प्रोक्ती योगमुत्तममास्थितः
যোগীও তিন প্ৰকাৰ—ভৌতিক (সাংসাৰিক), সাংখ্যমুখী, আৰু তৃতীয় ‘অত্যাশ্ৰমী’। এই তৃতীয়জনক উত্তম যোগত প্রতিষ্ঠিত বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 84
प्रथमा भावना पूर्वे सांख्ये त्वक्षरभावना / तृतीये चान्तिमा प्रोक्ता भावना पारमेश्वरी
পূৰ্বৰ সাংখ্য-উপদেশত প্ৰথম ভাবনা ‘অক্ষৰ’ ধ্যান বুলি কোৱা হৈছে; আৰু তৃতীয় (উপদেশত) অন্তিম ভাবনা ‘পাৰমেশ্বৰী’—অৰ্থাৎ পৰমেশ্বৰকেন্দ্ৰিত ধ্যান—বুলি প্ৰকট কৰা হৈছে।
Verse 85
तस्मादेतद् विजानीध्वमाश्रमाणां चतुष्टयम् / सर्वेषु वेदशास्त्रेषु पञ्चमो नोपपद्यते
সেয়ে এই কথা ভালদৰে জানিবা—আশ্ৰম চাৰিটাই; সকলো বেদ আৰু প্ৰমাণ শাস্ত্ৰত পঞ্চম আশ্ৰম স্বীকৃত নহয়।
Verse 86
एवं वर्णाश्रमान् सृष्ट्वा देवदेवो निरञ्जनः / दक्षादीन् प्राह विश्वात्मा सृजध्वं विविधाः प्रजाः
এইদৰে বৰ্ণাশ্ৰম সৃষ্টি কৰি দেৱদেৱ নিৰঞ্জন বিশ্বাত্মাই দক্ষ আদি প্ৰজাপতিসকলক ক’লে—“বিভিন্ন প্ৰজা সৃষ্টি কৰা।”
Verse 87
ब्रह्मणो वचनात् पुत्रा दक्षाद्या मुनिसत्तमाः / असृजन्त प्रजाः सर्वा देवमानुषपूर्विकाः
ব্ৰহ্মাৰ বচনৰ মতে তেওঁৰ পুত্ৰসকল—দক্ষ আদি মুনিশ্ৰেষ্ঠ—দেৱতাক আগত ৰাখি মানুহলৈকে সকলো প্ৰজা সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 88
इत्येष भगवान् ब्रह्मा स्त्रष्ट्वत्वे स व्यवस्थितः / अहं वै पालयामीदं संहरिष्यति शूलभृत्
এইদৰে ভগৱান ব্ৰহ্মা স্ৰষ্টাৰ পদত স্থিত। মইয়ে এই জগত পালন কৰোঁ, আৰু শূলধাৰী (শিৱ) ইয়াৰ সংহাৰ কৰিব।
Verse 89
तिस्त्रस्तु मूर्तयः प्रोक्ता ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः / रजः सत्त्वतमोयोगात् परस्य परमात्मनः
তিনিটা মূর্তি ঘোষণা কৰা হৈছে—ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু মহেশ্বৰ—পৰমাত্মাৰ ৰজঃ, সত্ত্ব আৰু তমঃ গুণৰ যোগত প্ৰকাশিত।
Verse 90
अनोयन्यमनुरक्तास्ते ह्यन्योन्यमुपजीविनः / अन्योन्यं प्रणताश्चैव लीलया परमेश्वराः
তেওঁলোক পৰস্পৰ অনুৰক্ত আৰু পৰস্পৰে পৰস্পৰক ধাৰণ-পোষণ কৰে; পৰমেশ্বৰ হৈও কেৱল লীলাৰূপে পৰস্পৰক প্ৰণাম কৰে।
Verse 91
ब्राह्मी माहेश्वरी चैव तथैवाक्षरभावना / तिस्त्रस्तु भावना रुद्रे वर्तन्ते सततं द्विजाः
ভাবনা তিনিধৰণ—ব্ৰাহ্মী, মাহেশ্বৰী আৰু অক্ষৰ-ভাবনা। হে দ্বিজসকল, এই তিনো ধ্যান সদায় ৰুদ্ৰক কেন্দ্ৰ কৰি অব্যাহত ৰাখিব লাগে।
Verse 92
प्रवर्तते मय्यजस्त्रमाद्या चाक्षरभावना / द्वितीया ब्रह्मणः प्रोक्ता देवस्याक्षरभावना
অক্ষৰ-ভাবনাৰ প্ৰথম ধাৰা মোৰ ভিতৰত অবিৰত চলি থাকে। দ্বিতীয়টো ব্রহ্মাৰ বুলি কোৱা হৈছে; সেইটোৱেই দেৱৰ অক্ষৰ-ভাবনা বুলিও উপদেশ দিয়া হয়।
Verse 93
अहं चैव महादेवो न भिन्नौ परमार्थतः / विभज्यस्वेच्छयात्मानं सो ऽन्यर्यामीश्वरः स्थितः
মই আৰু মহাদেৱ পৰমাৰ্থত ভিন্ন নহয়। সেই ঈশ্বৰ স্বেচ্ছাৰে নিজকে বিভাজিত কৰি সকলোৰে ভিতৰত অন্তৰ্যামী ৰূপে অৱস্থিত থাকে।
Verse 94
त्रैलोक्यमखिलं स्त्रष्टुं सदेवासुरमानुषम् / पुरुषः परतो ऽव्यक्ताद् ब्रह्मत्वं समुपागमत्
দেৱ, অসুৰ আৰু মানুহসহ সমগ্ৰ ত্ৰৈলোক্য সৃষ্টি কৰিবলৈ, অব্যক্তৰ পৰস্থিত পুৰুষে ব্রহ্মত্ব (স্ৰষ্টা-ভাব) গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 95
तस्माद् ब्रह्मा महादेवो विष्णुर्विश्वेश्वरः परः / एकस्यैव स्मृतास्तिस्त्रस्तनूः कार्यवशात् प्रभोः
সেয়েহে ব্ৰহ্মা, মহাদেৱ (শিৱ) আৰু বিষ্ণু—বিশ্বেশ্বৰ পৰম প্ৰভু—এজনেই পৰম স্বামীৰ তিনিটা তনু/ৰূপ বুলি স্মৃত, যি জগতৰ কাৰ্য অনুসাৰে ধাৰণ কৰা হয়।
Verse 96
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वन्द्याः पूज्याः प्रयत्नतः / यदीच्छेदचिरात् स्थानं यत्तन्मोक्षाख्यमव्ययम्
সেয়েহে সকলো প্ৰযত্নে তেওঁলোকক বন্দনা কৰি যত্নসহ পূজা কৰা উচিত—যদি কোনোবাই অচিৰে ‘মোক্ষ’ নামে অব্যয় পদ লাভ কৰিব বিচাৰে।
Verse 97
वर्णाश्रमप्रयुक्तेन धर्मेण प्रीतिसंयुतः / पूजयेद् भावयुक्तेन यावज्जीवं प्रतिज्ञया
প্ৰীতি-ভক্তিৰে সমৃদ্ধ হৈ, নিজৰ বৰ্ণ-আশ্ৰম অনুসাৰে নিৰ্দিষ্ট ধৰ্ম আচৰি, ভাৱসহ (প্ৰভুৰ) পূজা কৰা উচিত—জীৱনভৰ প্ৰতিজ্ঞাৰে।
Verse 98
चतुर्णामाश्रमाणां तु प्रोक्तो ऽयं विधिवद्द्विजाः / आश्रमो वैष्णवो ब्राह्मो हराश्रम इति त्रयः
হে দ্বিজসকল, চাৰি আশ্ৰম সম্পৰ্কে এই বিধি যথাবিধি কোৱা হৈছে: সেয়া তিন প্ৰকাৰ—বৈষ্ণৱ আশ্ৰম, ব্ৰাহ্ম (ব্ৰহ্মা-সম্পৰ্কীয়) আশ্ৰম আৰু হৰ-আশ্ৰম (শৈৱ আশ্ৰম)।
Verse 99
तल्लिङ्गधारी सततं तद्भक्तजनवत्सलः / ध्यायेदथार्चयेदेतान् ब्रह्मविद्यापरायणः
যি সদায় সেই পবিত্ৰ লিঙ্গ-চিহ্ন ধাৰণ কৰে, ভক্তজনৰ প্ৰতি वात্সল্যশীল, আৰু ব্ৰহ্মবিদ্যাত পৰায়ণ—সেয়ে প্ৰথমে এই (দিব্য ৰূপসমূহ) ধ্যান কৰি, পাছত অৰ্চনা কৰক।
Verse 100
सर्वेषामेव भक्तानां शंभोर्लिङ्गमनुत्तमम् / सितेन भस्मना कार्यं ललाटे तु त्रिपुण्ड्रकम्
সকলো ভক্তৰ বাবে শম্ভুৰ লিঙ্গেই পৰম চিহ্ন। শুভ্ৰ ভস্মেৰে কপালত ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ কৰিব লাগে।
Verse 101
यस्तु नारायणं देवं प्रपन्नः परमं पदम् / धारयेत् सर्वदा शूलं ललाटे गन्धवारिभिः
যি পৰম গতি স্বৰূপ নাৰায়ণদেৱৰ শৰণাগত, সি সুগন্ধি জলেৰে কপালত শূলচিহ্ন সদায় ধাৰণ কৰিব।
Verse 102
प्रपन्ना ये जगद्बीजं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् / तेषां ललाटे तिलकं धारणीयं तु सर्वदा
যিসকলে জগত-বীজ পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লৈছে, তেওঁলোকে কপালত তিলক সদায় ধাৰণ কৰিব লাগে।
Verse 103
यो ऽसावनादिर्भूतादिः कालात्मासौ धृतो भवेत् / उपर्यधो भावयोगात् त्रिपुण्ड्रस्य तु धारणात्
ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ আৰু ঊৰ্ধ্ব-অধো ভাবযোগ ধ্যানৰ দ্বাৰা, অনাদি ভূতাদী কালস্বৰূপ সেই প্ৰভুকেই দৃঢ়ভাৱে ধাৰণ কৰা হয়।
Verse 104
यत्तत् प्रधानं त्रिगुणं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् / धृतं त्रिशूलधरणाद् भवत्येव न संशयः
যি ত্ৰিগুণময় প্ৰধান ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু-শিৱাত্মক, ত্ৰিশূলধাৰীয়ে ধাৰণ কৰিলে সি নিঃসন্দেহে প্ৰকাশ পায়।
Verse 105
ब्रह्मतेजोमयं शुक्लं यदेतन् मण्डलं रवेः / भवत्येव धृतं स्थानमैश्वरं तिलके कृते
ব্ৰহ্ম-তেজোময় সূৰ্যৰ সেই শুভ্ৰ মণ্ডল—তিলক ৰূপে ধাৰণ কৰিলে—ধাৰকৰ বাবে নিশ্চয়েই ঈশ্বৰসম ঐশ্বৰ্য-আসন হৈ পৰে।
Verse 106
तस्मात् कार्यं त्रिशूलाङ्कं तथा च तिलकं शुभम् / त्रियायुषं च भक्तानां त्रयाणां विधिपूर्वकम्
সেয়ে বিধিপূৰ্বক ত্ৰিশূলচিহ্নযুক্ত শুভ তিলক কৰা উচিত; আৰু ভক্তসকলক ত্ৰিবিধ আয়ু দান কৰা সেই ত্ৰয়-বিধানও নিয়মমতে আচৰণ কৰা উচিত।
Verse 107
यजेत जुहुयादग्नौ जपेद् दद्याज्जितेन्द्रियः / शान्तो दान्तो जितक्रोधो वर्णाश्रमविधानवित्
জিতেন্দ্ৰিয় ব্যক্তিয়ে যজ্ঞ কৰক, অগ্নিত আহুতি দিয়ক, জপ কৰক আৰু দান দিয়ক; তেওঁ হ’ব শান্ত, সংযমী, ক্ৰোধজয়ী আৰু বৰ্ণ-আশ্ৰম বিধানজ্ঞ।
Verse 108
एवं परिचरेद् देवान् यावज्जीवं समाहितः / तेषां संस्थानमचलं सो ऽचिरादधिगच्छति
এইদৰে একাগ্ৰচিত্তে জীৱনভৰ দেৱতাসকলৰ সেৱা কৰা উচিত; তেওঁ অচিৰেই তেওঁলোকৰ স্থিৰ, অচল ধাম লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
It defines Purāṇa as a sacred compendium enriched with accounts of past, present, and future that grants merit and proclaims the dharma whose culmination is liberation (mokṣa), positioning Purāṇic narrative as both ethical instruction and soteriology.
The chapter emphasizes Brahman/Paramātman as the beginningless inner ruler (antaryāmin) within all, with liberation attained through nivṛtti grounded in true knowledge and steadfast samādhi; devotion and ordained duty purify the jīva, while the highest truth affirms non-difference of the Supreme across Viṣṇu and Mahādeva forms.
No. It states there are four āśramas only; the ‘single āśrama’ for yogins refers to renunciation established in unwavering samādhi, not an additional institutional stage beyond the four.
Because Śrī, though functioning as Mahāmāyā in cosmic delusion for worldly expansion, is also Hari’s beloved whose worship grants śrī (prosperity), puṣṭi (well-being), medhā (intelligence), yaśas (fame), and bala (strength), aligning worldly flourishing with dharmic order.