Adhyaya 3
Varnāśrama-Krama, Vairāgya as the Ground of Saṃnyāsa, and Brahmārpaṇa Karma-yoga
পূৰ্ব অধ্যায়ত বৰ্ণ আৰু আশ্ৰমৰ বিধান শুনি ঋষিসকলে আশ্ৰমধৰ্মৰ ক্ৰম বিচাৰে। ভগৱান কূৰ্মে ব্ৰহ্মচৰ্য, গৃহস্থ, বানপ্ৰস্থ আৰু যতি/সন্ন্যাস—এই সাধাৰণ ধাৰাবাহিকতা বৰ্ণনা কৰে; কিন্তু সত্য জ্ঞান, বিবেক আৰু তীব্ৰ বৈৰাগ্য উদয় হোৱা আদি ‘যুক্ত কাৰণ’ থাকিলে ব্যতিক্ৰমো অনুমোদন কৰে। গৃহস্থৰ বিবাহ, যজ্ঞ আৰু সন্তানধৰ্ম উল্লেখ কৰি কয় যে প্ৰবল বৈৰাগ্য থাকিলে কিছুমান বিধি অসম্পূৰ্ণ থাকিলেও তৎক্ষণাৎ সন্ন্যাস গ্ৰহণৰ অধিকাৰ হয়, আৰু আশ্ৰমলৈ পুনৰ ঘূৰি যোৱাৰ নিষেধ-নিয়মো নিৰ্দিষ্ট কৰে। তাৰ পিছত উপদেশ অন্তৰ্মুখী মুক্তিমাৰ্গলৈ যায়: ফলাসক্তিহীন কৰ্ম মুক্তিদায়ক; সৰ্বোচ্চ ভাব ‘ব্ৰহ্মাৰ্পণ’—সকলো কৰ্ম আৰু ফল ব্ৰহ্ম/ঈশ্বৰত অৰ্পণ কৰা। শুদ্ধ কৰ্মে শান্তি, শান্তিয়ে ব্ৰহ্মসাক্ষাৎকাৰ; জ্ঞান আৰু নিয়মিত কৰ্ম একেলগে যোগ আৰু নৈষ্কৰ্ম্য দিয়ে, শেষত জীৱন্মুক্তি আৰু পৰমাত্মা (মহেশ্বৰ/পৰমেশ্বৰ)ত লয়। অধ্যায়ে শেষত কয়—এই সমন্বিত বিধান মানিলেই সিদ্ধি, লঙ্ঘনে নহয়।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्वितीयो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः वर्णा भगवतोद्दिष्टाश्चत्वारो ऽप्याश्रमास्तथा / इदानीं क्रममस्माकमाश्रमाणां वद प्रभो
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ পূৰ্ববিভাগত দ্বিতীয় অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। ঋষিসকলে ক’লে—ভগৱানে চাৰ বৰ্ণ আৰু তদ্ৰূপ চাৰ আশ্ৰম উপদেশ কৰিছে; এতিয়া, হে প্ৰভো, আমাৰ আশ্ৰমসমূহৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰক।
Verse 2
श्रीकूर्म उवाच ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा / क्रमेणैवाश्रमाः प्रोक्ताः कारणादन्यथा भवेत्
শ্ৰীকূৰ্মে ক’লে—ব্ৰহ্মচৰ্য, গৃহস্থ, বানপ্ৰস্থ আৰু যতি—এই আশ্ৰমসমূহ ক্ৰমে ঘোষিত; যথোচিত কাৰণ থাকিলেহে অন্যথা হ’ব পাৰে।
Verse 3
उत्पन्नज्ञानविज्ञानो वैराग्यं परमं गतः / प्रव्रजेद् ब्रह्मचर्यात् तु यदिच्छेत् परमां गतिम्
যেতিয়া সত্য জ্ঞান আৰু অনুভৱসিদ্ধ বিবেক উদয় হয় আৰু পৰম বৈৰাগ্য লাভ হয়, তেতিয়া পৰম গতি (মোক্ষ) ইচ্ছুক জনে ব্ৰহ্মচৰ্যৰ পৰাই প্ৰব্ৰজ্যা গ্ৰহণ কৰক।
Verse 4
दारानाहृत्य विधिवदन्यथा विविधैर्मखैः / यजेदुत्पादयेत् पुत्रान् विरक्तो यदि संन्यसेत्
বিধিমতে পত্নী গ্ৰহণ কৰি, তাৰ পাছত নানাবিধ যজ্ঞে যজন কৰি পুত্ৰ উৎপন্ন কৰক; আৰু বৈৰাগ্য আহিলে তেতিয়া সন্ন্যাস গ্ৰহণ কৰক।
Verse 5
अनिष्ट्वा विधिवद् यज्ञैरनुत्पाद्य तथात्मजम् / नगार्हस्थ्यं गृहीत्यक्त्वा संन्यसेद् बुद्धिमान् द्विजः
বিধিমতে যজ্ঞ নকৰাকৈ আৰু পুত্ৰ উৎপন্ন নকৰাকৈ গৃহস্থাশ্ৰম ত্যাগ কৰি সন্ন্যাস গ্ৰহণ নকৰিব—এইদৰে বুদ্ধিমান দ্বিজে আচৰণ কৰিব।
Verse 6
अथ वैराग्यवेगेन स्थातुं नोत्सहते गृहे / तत्रैव संन्यसेद् विद्वाननिष्ट्वापि द्विजोत्तमः
তাৰ পাছত বৈৰাগ্যৰ প্ৰবল বেগে যদি গৃহত থাকিবলৈ সক্ষম নহয়, তেন্তে বিদ্বান শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজে তাতেই সন্ন্যাস গ্ৰহণ কৰক—যদিও যজ্ঞ নকৰা থাকে।
Verse 7
अन्यथा विविधैर्यज्ञैरिष्ट्वा वनमथाक्षयेत् / तपस्तप्त्वा तपोयोगाद् विरक्तः संन्यसेद् यदि
নচেৎ নানাবিধ যজ্ঞ বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন কৰি পাছত বনত আশ্ৰয় ল’ব। তপোযোগৰ অনুশাসনে তপস্যা কৰি বৈৰাগ্য জাগিলে, তেতিয়া সন্ন্যাস গ্ৰহণ কৰি প্ৰব্ৰজ্যা কৰিব।
Verse 8
वानप्रस्थाश्रमं गत्वा न गृहं प्रविशेत् पुनः / न संन्यासी वनं चाथ ब्रह्माचर्यं न साधकः
বানপ্ৰস্থ আশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰিলে পুনৰ গৃহস্থৰ ঘৰলৈ উভতি প্ৰৱেশ কৰা উচিত নহয়। তদ্ৰূপ সন্ন্যাসীয়েও বনবাসীৰ ৰীতিলৈ ঘূৰি নাযাব; আৰু সাধকেও নিজৰ যথোচিত সাধনাধৰ্ম ত্যাগ কৰি ব্ৰহ্মচৰ্য আশ্ৰমলৈ পিছলৈ নাযাব।
Verse 9
प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा द्विजः / प्रव्रजेत गृही विद्वान् वनाद् वा श्रुतिचोदनात्
প্ৰাজাপত্য ইষ্টি অথবা অগ্নিসম্বন্ধীয় ক্ৰিয়া বিধিপূৰ্বক নিৰূপণ কৰি সম্পন্ন কৰি, বিদ্বান দ্বিজ গৃহস্থে শ্ৰুতিৰ বিধান অনুসাৰে প্ৰৱ্ৰজ্যা গ্ৰহণ কৰিব। অথবা বানপ্ৰস্থ হৈ বনত বাস কৰি পাছতো বেদ-চোদনা অনুসাৰে সন্ন্যাস গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
Verse 10
प्रकर्तुमसमर्थो ऽपि जुहोतियजतिक्रियाः / अन्धः पङ्गुर्दरिद्रो वा विरक्तः संन्यसेद् द्विजः
দ্বিজে হোম-যজ্ঞাদি ক্ৰিয়া কৰিবলৈ অক্ষম হলেও—অন্ধ, পংগু, দৰিদ্ৰ, অথবা অন্তৰত বৈৰাগ্যযুক্ত হলে—সন্ন্যাস গ্ৰহণ কৰা উচিত।
Verse 11
सर्वेषामेव वैराग्यं संन्यासाय विधीयते / पतत्येवाविरक्तो यः संन्यासं कर्तुमिच्छति
সকলোৰে বাবে সন্ন্যাসৰ মূল আধাৰ হিচাপে বৈৰাগ্য বিধান কৰা হৈছে। যি বৈৰাগ্যহীন হৈও সন্ন্যাস কৰিব বিচাৰে, সি নিশ্চয় পতিত হয়।
Verse 12
एकस्मिन्नथवा सम्यग् वर्तेतामरणं द्विजः / श्रद्धावनाश्रमे युक्तः सो ऽमृतत्वाय कल्पते
যি দ্বিজে কেৱল এটা আশ্ৰমতো শ্ৰদ্ধাসহ আশ্ৰমধৰ্মত নিয়মবদ্ধ হৈ সম্যক আচৰণ কৰে, সি অমৃতত্ব (মোক্ষ) লাভৰ যোগ্য হয়।
Verse 13
न्यायागतधनः शान्तो ब्रह्मविद्यापरायणः / स्वधर्मपालको नित्यं सो ऽमृतत्वाय कल्पते
যাৰ ধন ন্যায়মাৰ্গে অৰ্জিত, যি শান্ত, ব্ৰহ্মবিদ্যাত পৰায়ণ আৰু নিত্য স্বধৰ্ম পালন কৰে—সি অমৃতত্ব (মোক্ষ) লাভৰ যোগ্য হয়।
Verse 14
ब्रह्मण्याधाय क्रमाणि निःसङ्गः कामवर्जितः / प्रसन्नेनैव मनसा कुर्वाणो याति तत्पदम्
যি নিজৰ সকলো কৰ্ম ব্ৰহ্মত অৰ্পণ কৰি, আসক্তিৰহিত আৰু কামনাবর্জিত হৈ, প্ৰসন্ন মনে কৰ্ম কৰে—সি সেই পৰম পদ লাভ কৰে।
Verse 15
ब्रह्मणा दीयते देयं ब्रह्मणे संप्रदीयते / ब्रह्मैव दीयते चेति ब्रह्मार्पणमिदं परम्
দান ব্ৰহ্মৰ দ্বাৰাই দিয়া হয়, ব্ৰহ্মলৈকে সমৰ্পিত হয়, আৰু যি দিয়া হয় সেয়াও ব্ৰহ্মই—ইয়াই পৰম ব্ৰহ্মাৰ্পণ।
Verse 16
नाहं कर्ता सर्वमेतद् ब्रह्मैव कुरुते तथा / एतद् ब्रह्मार्पणं प्रोक्तमृषिभिः तत्त्वदर्शिभिः
“মই কৰ্তা নহয়; এই সকলো ব্ৰহ্মেই যথাৰীতি কৰে”—এইদৰে তত্ত্বদৰ্শী ঋষিসকলে ‘ব্ৰহ্মাৰ্পণ’ বুলি উপদেশ দিছে।
Verse 17
प्रीणातु भगवानीशः कर्मणानेन शाश्वतः / करोति सततं बुद्ध्या ब्रह्मार्पणमिदं परम्
এই কৰ্মে শাশ্বত ভগৱান ঈশ প্ৰসন্ন হওক। যি স্থিৰ বুদ্ধিৰে সদায় সকলো কৰ্ম ব্ৰহ্মত অৰ্পণ কৰে, সেয়াই পৰম ব্ৰহ্মাৰ্পণ।
Verse 18
यद्वा फलानां संन्यासं प्रकुर्यात् परमेश्वरे / कर्मणामेतदप्याहुः ब्रह्मार्पणमनुत्तमम्
নচেৎ পৰমেশ্বৰলৈ কৰ্মফলৰ সন্ন্যাস কৰক; ইয়াকো জ্ঞানীসকলে কৰ্মৰ অনুত্তম ব্ৰহ্মাৰ্পণ বুলি কয়।
Verse 19
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं सङ्गवर्जितम् / क्रियते विदुषा कर्म तद्भवेदपि मोक्षदम्
যি কৰ্ম ‘এইটো কৰাই উচিত’ বুলি ভাবি, নিয়ত কৰ্তব্যৰূপে, আসক্তি নোহোৱাকৈ কৰা হয়—জ্ঞানীয়ে কৰিলে সেয়া মোক্ষদায়কো হয়।
Verse 20
अन्यथा यदि कर्माणि कुर्यान्नित्यमपि द्विजः / अकृत्वा फलसंन्यासं बध्यते तत्फलेन तु
নচেৎ, দ্বিজে নিত্যে কৰ্ম কৰিলেও যদি ফলসন্ন্যাস নকৰে, তেন্তে সি সেই ফলৰ দ্বাৰাই বন্ধিত হয়।
Verse 21
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन त्यक्त्वा कर्माश्रितं फलम् / अविद्वानपि कुर्वोत कर्माप्नोत्यचिरात् पदम्
সেয়ে, সকলো প্ৰচেষ্টাৰে কৰ্মাশ্ৰিত ফল ত্যাগ কৰি, অবিদ্বানেও কৰ্তব্যকৰ্ম কৰক; এনে কৰ্মে সি শীঘ্ৰে পৰম পদ লাভ কৰে।
Verse 22
कर्मणा क्षीयते पापमैहिकं पौर्विकं तथा / मनः प्रसादमन्वेति ब्रह्म विज्ञायते ततः
ধৰ্মযুক্ত কৰ্মে এই জীৱনৰ আৰু পূৰ্বজন্মৰ পাপ ক্ষয় হয়। তাৰ পাছত মনত প্ৰসন্নতা জন্মে, আৰু সেই প্ৰসাদে ব্ৰহ্মক যথাৰ্থভাৱে বুজা যায়।
Verse 23
कर्मणा सहिताज्ज्ञानात् सम्यग् योगो ऽबिजायते / ज्ञानं च कर्मसहितं जायते दोषवर्जितम्
কৰ্মসহিত জ্ঞানৰ পৰা সম্যক যোগ জন্মে; আৰু কৰ্মযুক্ত জ্ঞানো দোষ-কলুষবিহীন হৈ উদ্ভৱ হয়।
Verse 24
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत्र तत्राश्रमे रतः / कर्माणीश्वरतुष्ट्यर्थं कुर्यान्नैष्कर्म्यमाप्नुयात्
সেয়ে, যি যি আশ্ৰমধৰ্মত অৱস্থিত, তাত সৰ্বপ্ৰযত্নে ঈশ্বৰ-তুষ্টিৰ বাবে কৰ্ম কৰা উচিত; তেনেদৰে নৈষ্কৰ্ম্য লাভ হয়।
Verse 25
संप्राप्य परमं ज्ञानं नैष्कर्म्यं तत्प्रसादतः / एकाकी निर्ममः शान्तो जीवन्नेव विमुच्यते
তাঁৰ প্ৰসাদে পৰম জ্ঞান আৰু নৈষ্কৰ্ম্য লাভ কৰি সাধক একাকী (অন্তৰ্নিমগ্ন), নিৰ্মম, শান্ত হয় আৰু জীৱিত অৱস্থাতেই মুক্ত হয়।
Verse 26
वीक्षते परमात्मानं परं ब्रह्म महेश्वरम् / नित्यानन्दं निराभासं तस्मिन्नेव लयं व्रजेत्
পৰমাত্মা—পৰব্ৰহ্ম মহেশ্বৰক—নিত্য আনন্দময়, আভাসাতীত (নিৰাভাস) ৰূপে দর্শন কৰা উচিত; আৰু তাতেই লয় প্ৰাপ্ত কৰা উচিত।
Verse 27
तस्मात् सेवेत सततं कर्मयोगं प्रसन्नधीः / तृप्तये परमेशस्य तत् पदं याति शाश्वतम्
সেয়ে প্ৰসন্ন আৰু নিৰ্মল বুদ্ধিৰে সদায় কৰ্মযোগ অনুশীলন কৰা উচিত। পৰমেশ্বৰৰ তুষ্টিৰ বাবে তেনে কৰোঁতে সেই শাশ্বত পৰম পদ লাভ হয়।
Verse 28
एतद् वः सथितं सर्वं चातुराश्रम्यमुत्तमम् / न ह्येतत् समतिक्रम्य सिद्धिं विन्दति मानवः
তোমালোকৰ বাবে চাতুৰাশ্ৰম্যৰ এই সমগ্ৰ উত্তম বিধান স্থাপন কৰা হৈছে। এই বিধান অতিক্ৰম কৰিলে মানুহে সিদ্ধি নাপায়।
Frequently Asked Questions
Saṃnyāsa is authorized primarily by the rise of true knowledge (jñāna), realized discernment, and intense vairāgya; without dispassion, taking renunciation is said to lead to a fall.
It presents the normative expectation for a twice-born householder—proper marriage, prescribed sacrifices, and progeny—yet permits renunciation when overpowering dispassion makes household life untenable, even if customary sacrifices are incomplete.
Brahmārpaṇa is the inner offering in which the agent, action, and oblation are contemplated as Brahman; one acts without doership and offers deeds (or their fruits) to the Supreme, making karma itself a means toward purification and liberation.
Ordained duty performed without attachment to results purifies sin, yields serenity, and supports Brahman-realization; action bound to desire and fruit-binding attachment produces bondage, whereas niṣkāma karma can be liberative.
It speaks of the Supreme Self as highest Brahman and also as Maheśvara/Parameśvara, reflecting the Purāṇa’s Samanvaya tendency—uniting Vedāntic Brahman-realization with Īśvara-devotion vocabulary.