Adhyaya 1
Invocation, Purāṇa Lakṣaṇas, Kurma at the Samudra-manthana, and Indradyumna’s Liberation Teaching (Iśvara-Gītā Prelude)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণি নাৰায়ণ, নৰ আৰু সৰস্বতীক প্ৰণাম কৰি হয়। নৈমিষাৰণ্যত ঋষিসকলে ব্যাস-পরম্পৰাৰে প্ৰাপ্ত উৎকৃষ্ট কূৰ্মপুৰাণ শুনাবলৈ সূত ৰোমহর্ষণক অনুৰোধ কৰে। সূতে পুৰাণৰ পাঁচ লক্ষণ ব্যাখ্যা কৰি অষ্টাদশ মহাপুৰাণৰ তালিকা দিয়ে আৰু কূৰ্মপুৰাণক প্রধান, লগতে ভিতৰুৱা সংহিতা-বিভাগযুক্ত বুলি জনায়। তাৰ পিছত ক্ষীৰসাগৰ-মন্থনৰ প্ৰসঙ্গ—বিষ্ণুৱে কূৰ্মৰূপ ধৰি মন্দৰ পৰ্বতক ধাৰণ কৰে; ঋষিসকলে শ্ৰী/লক্ষ্মীৰ স্বৰূপ সোধে। ভগৱানে কয় যে শ্ৰী/লক্ষ্মী তেওঁৰেই মায়াশক্তি—ত্রিগুণাত্মিকা প্ৰকৃতি; ই জগতক মোহিত কৰি সৃষ্টি-লয় ঘটায়, কিন্তু আত্মবিবেকযুক্ত ভক্তে ই অতিক্ৰম কৰিব পাৰে। ইন্দ্ৰদ্যুম্নৰ কাহিনী উত্থাপিত হয়—শৰণাগতিত তেওঁ মায়া পাৰ হয়; শ্ৰীৰ মাধ্যমে আৰু সাক্ষাৎ নাৰায়ণ-দৰ্শনত উপদেশ পাই কৃপাজনিত জ্ঞান লাভ কৰে। প্ৰভুৱে বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্ম, কৰ্মযোগ আৰু ত্ৰিবিধ ভাবনা বিধান কৰে আৰু জ্ঞান-ভক্তিৰে মহেশ্বৰ-পূজাৰ বিশেষ নির্দেশ দি বৈষ্ণৱ-শৈৱ সমন্বয় স্থাপন কৰে। শেষত ঋষিসকলে সম্পূৰ্ণ উপদেশ শুনিব খোজে; সূতে ৰসাতলত কূৰ্মে কোৱা সকলো বৰ্ণনা কৰিব বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে আৰু আগন্তুক অধ্যায়সমূহত সৰ্গ-প্ৰতিসৰ্গ, মন্বন্তৰ, ভূগোল, তীৰ্থ আৰু ব্ৰতৰ বিৱৰণ আহিব বুলি সূচনা কৰে।
Shlokas
Verse 1
कूर्मपुराण (ग्रेतिल्) कूर्मपुराण हेअदेर् थिस् फ़िले इस् अन् ह्त्म्ल् त्रन्स्फ़ोर्मतिओन् ओफ़् स_कुर्मपुरन।xम्ल् wइथ् अ रुदिमेन्तर्य् हेअदेर्। फ़ोर् अ मोरे एxतेन्सिवे हेअदेर् प्लेअसे रेफ़ेर् तो थे सोउर्चे फ़िले। दत एन्त्र्य्: मेम्बेर्स् ओफ़् थे सन्स्क्नेत् प्रोजेच्त् चोन्त्रिबुतिओन्: मेम्बेर्स् ओफ़् थे सन्स्क्नेत् प्रोजेच्त् दते ओफ़् थिस् वेर्सिओन्: २०२०-०७-३१ सोउर्चे: । पुब्लिस्हेर्: गऺत्तिन्गेन् रेगिस्तेर् ओफ़् एलेच्त्रोनिच् तेxत्स् इन् इन्दिअन् लन्गुअगेस् (ग्रेतिल्), सुब् गऺत्तिन्गेन् लिचेन्चे: थिस् ए-तेxत् wअस् प्रोविदेद् तो ग्रेतिल् इन् गोओद् फ़ैथ् थत् नो चोप्य्रिघ्त् रिघ्त्स् हवे बेएन् इन्फ़्रिन्गेद्। इफ़् अन्योने wइस्हेस् तो अस्सेर्त् चोप्य्रिघ्त् ओवेर् थिस् फ़िले, प्लेअसे चोन्तच्त् थे ग्रेतिल् मनगेमेन्त् अत् ग्रेतिल्(अत्)सुब्(दोत्)उनि-गोएत्तिन्गेन्(दोत्)दे। थे फ़िले wइल्ल् बे इम्मेदिअतेल्य् रेमोवेद् पेन्दिन्ग् रेसोलुतिओन् ओफ़् थे च्लैम्। दिस्त्रिबुतेद् उन्देर् अ च्रेअतिवे चोम्मोन्स् अत्त्रिबुतिओन्-नोन्चोम्मेर्चिअल्-स्हरेअलिके ४।० इन्तेर्नतिओनल् लिचेन्से। इन्तेर्प्रेतिवे मर्कुप्: नोने नोतेस्: थिस् फ़िले हस् बेएन् च्रेअतेद् ब्य् मस्स् चोन्वेर्सिओन् ओफ़् ग्रेतिल्ऽस् सन्स्क्रित् चोर्पुस् फ़्रोम् कुर्म्प्१उ।ह्त्म्। दुए तो थे हेतेरोगेनेइत्य् ओफ़् थे सोउर्चेस् थे हेअदेर् मर्कुप् मिघ्त् बे सुबोप्तिमल्। फ़ोर् थे सके ओफ़् त्रन्स्परेन्च्य् थे हेअदेर् ओफ़् थे लेगच्य् फ़िले इस् दोचुमेन्तेद् इन् थे <नोते> एलेमेन्त् बेलोw: कुर्म-पुरन, पर्त् १ इन्पुत् ब्य् मेम्बेर्स् ओफ़् थे सन्स्क्नेत् प्रोजेच्त् (www।सन्स्क्नेत्।ओर्ग्) थिस् ग्रेतिल् वेर्सिओन् हस् बेएन् चोन्वेर्तेद् फ़्रोम् अ चुस्तोम् देवनगरि एन्चोदिन्ग्। थेरेफ़ोरे, wओर्द् बोउन्दरिएस् अरे उसुअल्ल्य् नोत् मर्केद् ब्य् ब्लन्क्स्। थेसे अन्द् ओथेर् इर्रेगुलरितिएस् चन्नोत् बे स्तन्दर्दिज़ेद् अत् प्रेसेन्त्। थे तेxत् इस् नोत् प्रोओफ़्-रेअद्! रेविसिओन्स्: २०२०-०७-३१: तेइ एन्चोदिन्ग् ब्य् मस्स् चोन्वेर्सिओन् ओफ़् ग्रेतिल्ऽस् सन्स्क्रित् चोर्पुस् तेxत् कूर्मपुराणम्-१ अथ श्रीकूर्मपुराणम् पूर्वविभागः नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् / देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् // कूर्म्प्१,मन्ग्।१ // नमस्कृत्वाप्रमेयाय विष्णवे कूर्मरूपिणे / पुराणं संप्रवक्ष्यामि यदुक्तं विश्वयोनिना
নাৰায়ণক, নৰশ্ৰেষ্ঠ নৰক আৰু দেৱী সৰস্বতীক নমস্কাৰ কৰি, তাৰ পাছত মঙ্গলাৰম্ভত “জয়” উচ্চাৰণ কৰা উচিত।
Verse 2
सत्रान्ते सूतमनघं नैमिषीया महर्षयः / पुराणसंहितां पुण्यां पप्रच्छू रोमहर्षणम्
সত্ৰান্তত নৈমিষাৰণ্যৰ মহৰ্ষিসকলে নিৰ্দোষ সূত ৰোমহৰ্ষণক পুণ্যময় পুৰাণসংহিতা বিষয়ে সুধিলে।
Verse 3
त्वया सूत महाबुद्धे भगवान् ब्रह्मवित्तमः / इतिहासपुराणार्थं व्यासः सम्यगुपासितः
হে মহাবুদ্ধি সূত! ব্ৰহ্মবিদ্যাত শ্ৰেষ্ঠ ভগৱান ব্যাসক ইতিহাস আৰু পুৰাণৰ তত্ত্বাৰ্থ জানিবলৈ তুমি যথাযথভাৱে উপাসনা-সেৱা কৰি অধ্যয়ন কৰিছা।
Verse 4
तस्य ते सर्वरोमाणि वचसा हृषितानि यत् / द्वैपायनस्य भगवांस्ततो वै रोमहर्षणः
সেই বাক্যত তোমাৰ দেহৰ সকলো ৰোম হৰ্ষেৰে শিহৰিত হৈছিল; সেয়েহে ভগৱান দ্বৈপায়ন (ব্যাস)এ তোমাক ‘ৰোমহৰ্ষণ’ নামেৰে অভিহিত কৰিলে।
Verse 5
भवन्तमेव भगवान् व्याजहार स्वयं प्रभुः / मुनीनां संहितां वक्तुं व्यासः पौराणिकीं पुरा
স্বয়ং প্ৰভু ভগৱানে কেৱল তোমাকেই সম্বোধন কৰিছিল; আৰু প্ৰাচীন কালত পুৰাণবিদ ব্যাসে মুনিসকলৰ বাবে পুৰাণসংহিতা উপদেশ দিছিল।
Verse 6
त्वं हि स्वायंभुवे यज्ञे सुत्याहे वितते हरिः / संभूतः संहितां वक्तुं स्वांशेन पुरुषोत्तमः
স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ যজ্ঞত সোম-সুত্যাহ বিস্তাৰিত হোৱাৰ সময়ত, তুমি-ই হৰি—পুৰুষোত্তম—নিজ অংশে প্ৰাদুৰ্ভূত হৈ এই সংহিতা ক’বলৈ উদ্ভৱ হৈছিলা।
Verse 7
तस्माद् भवन्तं पृच्छामः पुराणं कौर्ममुत्तमम् / वक्तुमर्हसि चास्माकं पुराणार्थविशारद
সেয়েহে আমি আপোনাক উত্তম কূৰ্মপুৰাণ সম্পৰ্কে সুধিছোঁ। হে পুৰাণাৰ্থবিশাৰদ, আমাক সেয়া ব্যাখ্যা কৰি ক’বলৈ আপুনি অৰ্হ।
Verse 8
मुनीनां वचनं श्रुत्वा सूतः पौराणिकोत्तमः / प्रणम्य मनसा प्राह गुरुं सत्यवतीसुतम्
মুনিসকলৰ বাক্য শুনি, পুৰাণবক্তাসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ সূতে মনতে প্ৰণাম কৰি সত্যৱতীপুত্ৰ গুৰু (ব্যাস)ক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 9
रोमहर्षण उवाच नमस्कृत्वा जगद्योनिं कूर्मरूपधरं हरिम् / वक्ष्ये पौराणिकीं दिव्यां कथां पापप्रणाशिनीम्
ৰোমহর্ষণ ক’লে—জগদ্যোনি, কূৰ্মৰূপধাৰী হৰিক প্ৰণাম কৰি, মই পাপনাশিনী দিৱ্য পুৰাণীয় কথা বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 10
यां श्रुत्वा पापकर्मापि गच्छेत परमां गतिम् / न नास्तिके कथां पुण्यामिमां ब्रूयात् कदाचन
এই পুণ্যকথা শুনিলে পাপকর্মত ৰত লোকেও পৰম গতি লাভ কৰিব পাৰে; সেয়ে নাস্তিকক এই পুণ্যকথা কেতিয়াও ক’ব নালাগে।
Verse 11
श्रद्दधानाय शान्ताय धार्मिकाय द्विजातये / इमां कथामनुब्रूयात् साक्षान्नारायणेरिताम्
শ্ৰদ্ধাৱান, শান্তচিত্ত আৰু ধৰ্মনিষ্ঠ দ্বিজক এই পবিত্ৰ কাহিনী ক’ব লাগে; কিয়নো ই সাক্ষাৎ নাৰায়ণৰ দ্বাৰা উচ্চাৰিত।
Verse 12
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च / वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्
সৰ্গ, প্ৰতিসৰ্গ, বংশ, মন্বন্তৰ আৰু বংশানুচৰিত—এই পাঁচ লক্ষণ মিলিয়েই ‘পুৰাণ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 13
ब्राह्मं पुराणं प्रथमं पाद्मं वैष्णवमेव च / शैवं भागवतं चैव भविष्यं नारदीयकम्
প্ৰথমে ব্ৰাহ্ম পুৰাণ; তাৰ পিছত পদ্ম আৰু বৈষ্ণৱ; তদ্ৰূপ শৈৱ আৰু ভাগৱত; লগতে ভবিষ্য আৰু নাৰদীয়।
Verse 14
मार्कण्डेयमथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्तमेव च / लैङ्गं तथा च वाराहं स्कान्दं वामनमेव च
তাৰ পিছত মাৰ্কণ্ডেয়, আগ্নেয় আৰু ব্ৰহ্মবৈৱৰ্ত; তদ্ৰূপ লৈঙ্গ, বাৰাহ, স্কান্দ আৰু বামন (পুৰাণ)।
Verse 15
कौर्मं मात्स्यं गारुडं च वायवीयमनन्तरम् / अष्टादशं समुद्दिष्टं ब्रह्मण्डमिति संज्ञितम्
তাৰ পিছত কৌৰ্ম, মাত্স্য, গাৰুড় আৰু তাৰ অনন্তৰ বায়বীয়; অষ্টাদশ পুৰাণ ‘ব্ৰহ্মাণ্ড’ নামে পৰিচিত।
Verse 16
अन्यान्युपराणानि मुनिभिः कथितानि तु / अष्टादशपुराणानि श्रुत्वा संक्षेपतो द्विजाः
অন্য উপপুৰাণসমূহো মুনিসকলে নিশ্চয় ক’লে। হে দ্বিজসকল, অষ্টাদশ মহাপুৰাণ সংক্ষেপে শুনি তোমালোকে ইয়াত উপদেশ্য তাত্পৰ্য জানিবলৈ ইচ্ছুক হোৱা।
Verse 17
आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिहमतः परम् / तृतीयं स्कान्दमुद्दिष्टं कुमारेण तु भाषितम्
প্ৰথম উপদেশ সনৎকুমাৰে ক’লে; তাৰ পিছত নাৰসিংহ-মত। তৃতীয়টো ‘স্কান্দ’ বুলি নিৰ্দেশিত, আৰু সেয়াও কুমাৰে নিজেই ব্যাখ্যা কৰিলে।
Verse 18
चतुर्थं शिवधर्माख्यं साक्षान्नन्दीशभाषितम् / दुर्वाससोक्तमाश्चर्यं नारदोक्तमतः परम्
চতুৰ্থ ভাগ ‘শিৱধৰ্ম’ নামে জনাজাত, যি সাক্ষাৎ নন্দীশে ক’লে। তাৰ পিছত দুৰ্বাসাৰ আশ্চৰ্য উপদেশ, আৰু তাৰ পাছত নাৰদৰ বাণী।
Verse 19
कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम् / ब्रह्माण्डं वारुणं चाथ कालिकाह्वयमेव च
‘কাপিল’, ‘মানৱ’, আৰু উশনসৰ দ্বাৰা উপদিষ্ট; ‘ব্ৰহ্মাণ্ড’, ‘বাৰুণ’, আৰু ‘কালিকা’ নামে খ্যাত—এইবোৰো (গ্ৰন্থ/পৰম্পৰা) বুলি কোৱা হয়।
Verse 20
माहेश्वरं तथा साम्बं सौरं सर्वार्थसंचयम् / पराशरोक्तमपरं मारीचं भार्गवाह्वयम्
তদ্ৰূপ ‘মাহেশ্বৰ’, ‘সাম্ব’, ‘সৌৰ’ আৰু ‘সৰ্বাৰ্থসঞ্চয়’ (সকলো অৰ্থৰ সংকলন)। তাৰ পিছত পৰাশৰে কোৱা আন এটা গ্ৰন্থ, ‘মাৰীচ’ আৰু ‘ভাৰ্গৱ’ নামে জনাজাতো আছে।
Verse 21
इदं तु पञ्चदशमं पुराणं कौर्ममुत्तमम् / चतुर्धा संस्थितं पुण्यं संहितानां प्रभेदतः
ইয়েই নিশ্চয় পঞ্চদশ পুৰাণ—উত্তম কূৰ্মপুৰাণ। সংহিতাৰ ভেদ অনুসাৰে এই পুণ্য গ্ৰন্থ চাৰিখন বিভাগত বিন্যস্ত।
Verse 22
ब्राह्मी भगवती सौरी वैष्णवी च प्रकीर्तिताः / चतस्त्रः संहिताः पुण्या धर्मकामार्थमोक्षदाः
সেইবোৰ ব্ৰাহ্মী, ভগৱতী, সৌৰী আৰু বৈষ্ণৱী বুলি কীৰ্তিত। এই চাৰিখন পুণ্য সংহিতা ধৰ্ম, কাম, অৰ্থ আৰু মোক্ষ দান কৰে।
Verse 23
इयं तु संहिता ब्राह्मी चतुर्वेदैस्तु सम्मिता / भवन्ति षट्सहस्त्राणि श्लोकानामत्र संख्यया
এই ব্ৰাহ্মী সংহিতা চতুৰ্বেদৰ সৈতে সমন্বিত। ইয়াত শ্লোকৰ মুঠ সংখ্যা ছয় হাজাৰ বুলি কীৰ্তিত।
Verse 24
यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च मुनीश्वराः / माहात्म्यमखिलं ब्रह्म ज्ञायते परमेश्वरः
য’ত, হে মুনীশ্বৰসকল, ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম আৰু মোক্ষৰ সৈতে পৰমেশ্বৰ-স্বরূপ ব্ৰহ্মৰ সম্পূৰ্ণ মাহাত্ম্য জনা যায়।
Verse 25
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च / वंशानुचरितं दिव्याः पुण्याः प्रासङ्गिकीः कथाः
সৰ্গ আৰু প্ৰতিসৰ্গ, বংশ আৰু মন্বন্তৰ, আৰু বংশানুচৰিত—সঙ্গে দিব্য, পুণ্য, প্ৰাসংগিক কাহিনীসমূহ—এইবোৰক পুৰাণৰ বিষয় বুলি মানা হয়।
Verse 26
ब्राह्मणाद्यैरियं धार्या धार्मिकैः शान्तमानसैः / तामहं वर्तयिष्यामि व्यासेन कथितां पुरा
এই পবিত্ৰ পুৰাণ ব্ৰাহ্মণ আদি সকলো বৰ্ণৰ ধৰ্মনিষ্ঠ, শান্তচিত্ত লোকসকলে ধাৰণ কৰিবলগীয়া। ব্যাসদেৱে পূৰ্বে যি উপদেশ কৈছিল, সেই কথাই মই এতিয়া যথাক্ৰমে প্ৰকাশ কৰিম।
Verse 27
पुरामृतार्थं दैतेयदानवैः सह देवताः / मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुः क्षीरसागरम्
অমৃতৰ আকাঙ্ক্ষাৰে দেৱতাসকলে দৈত্য-দানৱৰ সৈতে মিলি মন্দৰ পৰ্বতক মন্থনদণ্ড কৰি ক্ষীৰসাগৰ মন্থন কৰিলে।
Verse 28
मथ्यमाने तदा तस्मिन् कूर्मरूपी जनार्दनः / बभार मन्दरं देवो देवानां हितकाम्यया
মন্থন চলি থাকোঁতে জনাৰ্দনে কূৰ্মৰূপ ধৰি দেৱসকলৰ হিতকামনাৰে মন্দৰ পৰ্বত ধাৰণ কৰিলে।
Verse 29
देवाश्च तुष्टुवुर्देवं नारदाद्या महर्षयः / कूर्मरूपधरं दृष्ट्वा साक्षिणं विष्णुमव्ययम्
কূৰ্মৰূপধাৰী অব্যয় সাক্ষী বিষ্ণুদেৱক দেখি দেৱসকল আৰু নাৰদ আদি মহর্ষিসকলে তেওঁৰ স্তৱ কৰিলে।
Verse 30
तदन्तरे ऽभवद् देवी श्रीर्नारायणवल्लभा / जग्राह भगवान् विष्णुस्तामेव पुरुषोत्तमः
সেই সময়তে নাৰায়ণৰ প্ৰিয়া দেৱী শ্ৰী প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল; আৰু পুৰুষোত্তম ভগৱান বিষ্ণুৱে তেওঁকেই নিজৰ বুলি গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 31
तेजसा विष्णुमव्यक्तं नारदाद्या महर्षयः / मोहिताः सह शक्रेण श्रियो वचनमब्रुवन्
অব্যক্ত বিষ্ণুৰ তেজত অভিভূত হৈ নাৰদাদি মহর্ষিসকল শক্ৰসহ মোহিত হ’ল আৰু শ্ৰী (লক্ষ্মী)ক উদ্দেশ কৰি বাক্য ক’লে।
Verse 32
भगवन् देवदेवेश नारायण जगन्मय / कैषा देवी विशालाक्षी यथावद् ब्रूहि पृच्छताम्
হে ভগৱান, হে দেৱদেৱেশ, জগন্ময় নাৰায়ণ! এই বিশালাক্ষী দেৱী কোন? আমি সোধোঁ—যথাযথকৈ কওক।
Verse 33
श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं विष्णुर्दानवमर्दनः / प्रोवाच देवीं संप्रेक्ष्य नारदादीनकल्मषान्
তেওঁলোকৰ বাক্য শুনি দানৱমৰ্দন বিষ্ণুৱে দেৱীক চালে আৰু নাৰদাদি নিষ্কল্মষ ঋষিসকললৈ দৃষ্টি দি ক’লে।
Verse 34
इयं सा परमा शक्तिर्मन्मयी ब्रह्मरूपिणी / माया मम प्रियानन्ता ययेदं मोहितं जगत्
ইয়াই সেই পৰম শক্তি—মোৰেই স্বৰূপময়ী, ব্ৰহ্মৰূপিণী। ইয়াই মোৰ প্ৰিয়া অনন্ত মায়া, যাৰ দ্বাৰা এই জগত মোহিত।
Verse 35
अनयैव जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् / मोहयामि द्विजश्रेष्ठा ग्रसामि विसृजामि च
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল! এই মায়াশক্তিৰ দ্বাৰাই মই দেৱ-অসুৰ-মানৱসহ সমগ্ৰ জগতক মোহিত কৰোঁ; আৰু ইয়াৰ দ্বাৰাই মই সকলোকে গ্ৰাস কৰি পুনৰ বিসৰ্জন কৰোঁ।
Verse 36
उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतनामागतिं गतिम् / विज्ञायान्वीक्ष्य चात्मानं तरन्ति विपुलामिमाम्
যিসকলে ভূতসমূহৰ উৎপত্তি আৰু প্ৰলয়, লগতে সিহঁতৰ আহা-যোৱা গতি জানি, আত্মাক বিবেচনা কৰি ধ্যান কৰে, তেওঁলোকে এই বিশাল সংসাৰ-সাগৰ পাৰ হয়।
Verse 37
अस्यास्त्वंशानधिष्ठाय शक्तिमन्तो ऽभवन् द्विजाः / ब्रह्मेशानादयो देवाः सर्वशक्तिरियं मम
এই দেৱীশক্তিৰ অংশসমূহ অধিষ্ঠান কৰি তেজস্বী দ্বিজসকলেও শক্তিমান হ’ল; আৰু ব্ৰহ্মা, ঈশান (শিৱ) আদি দেৱসকল উদ্ভৱ হ’ল। এইয়েই মোৰ সৰ্বশক্তিময়ী শক্তি।
Verse 38
सैषा सर्वजगत्सूतिः प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका / प्रागेव मत्तः संजाता श्रीकल्पे पद्मवासिनी
ত্রিগুণাত্মিকা এই প্ৰকৃতিয়েই সমগ্ৰ জগতৰ জননী; তেওঁ আগতেই শ্ৰী-कल्पত মোৰ পৰা উৎপন্ন হৈ পদ্মবাসিনী—কমলনিবাসিনী—ৰূপে প্ৰকাশ পাইছিল।
Verse 39
चतुर्भुजा शङ्खचक्रपद्महस्ता शुभान्विता / कोटिसूर्यप्रतीकाशा मोहिनी सर्वदेहिनाम्
তেওঁ চতুৰ্ভুজা, হাতত শঙ্খ-চক্ৰ-পদ্ম ধাৰণ কৰি, শুভলক্ষণে বিভূষিতা, কোটি সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান—সকল দেহধাৰীক মোহিত কৰা মোহিনী আছিল।
Verse 40
नालं देवा न पितरो मानवा वसवो ऽपि च / मायामेतां समुत्तर्तुं ये चान्ये भुवि देहिनः
এই মায়া পাৰ কৰিবলৈ দেৱসকল সক্ষম নহয়, পিতৃসকলো নহয়, মানুহো নহয়, বসুসকলো নহয়; আৰু পৃথিৱীত থকা অন্য দেহধাৰীসকলেও ইয়াক পাৰ কৰিব নোৱাৰে।
Verse 41
इत्युक्तो वासुदेवेन मुनयो विष्णुमब्रुवन् / ब्रूहि त्वं पुण्डरीकाक्ष यदि कालत्रये ऽपि च / को वा तरति तां मायां दुर्जयां देवनिर्मिताम्
বাসুদেৱে এনেদৰে কোৱাত মুনিসকলে বিষ্ণুক ক’লে— “হে পুণ্ডৰীকাক্ষ! তিনিও কালত কওক; দেৱ-নিৰ্মিত সেই দুৰ্জয় মায়া কোনে পাৰ হ’ব পাৰে?”
Verse 42
अथोवाच हृषीकेशो मुनीन् मुनिगणार्चितः / अस्ति द्विजातिप्रवर इन्द्रद्युम्न इति श्रुतः
তেতিয়া মুনিগণে পূজিত হৃষীকেশে মুনিসকলক ক’লে— “দ্বিজসকলৰ মাজত এজন শ্ৰেষ্ঠ আছে; ‘ইন্দ্ৰদ্যুম্ন’ নামে তেওঁ প্ৰসিদ্ধ বুলি শ্ৰুতি আছে।”
Verse 43
पूर्वजन्मनि राजासावधृष्यः शङ्करादिभिः / दृष्ट्वा मां कूर्मसंस्थानं श्रुत्वा पौराणिकीं स्वयम् / संहितां मन्मुखाद् दिव्यां पुरस्कृत्य मुनीश्वरान्
পূৰ্বজন্মত সেই ৰজা শংকৰ আদি দেৱসকলৰ বাবেও অজেয় আছিল। তেওঁ মোক কূৰ্মৰূপে দৰ্শন কৰি, মোৰ মুখৰ পৰা দিৱ্য পৌৰাণিক সংহিতা স্বয়ং শুনি, মুনীশ্বৰসকলক সন্মান কৰি অগ্ৰস্থান দিলে।
Verse 44
ब्रह्माणं च महादेवं देवांश्चान्यान् स्वशक्तिभिः / मच्छक्तौ संस्थितान् बुद्ध्वा मामेव शरणं गतः
ব্ৰহ্মা, মহাদেৱ আৰু অন্য দেৱসকল নিজ নিজ শক্তিসহ মোৰ শক্তিতেই অৱস্থিত বুলি বুজি, তেওঁ কেৱল মোকেই শৰণ ল’লে।
Verse 45
संभाषितो मया चाथ विप्रयोनिं गमिष्यसि / इन्द्रद्युम्न इति ख्यातो जातिं स्मरसि पौर्विकीम्
মই এনেদৰে কোৱাৰ পাছত তুমি বিপ্ৰযোনিত জন্ম ল’বা। তাত ‘ইন্দ্ৰদ্যুম্ন’ নামে খ্যাত হ’বা আৰু পূৰ্বজন্মৰ অৱস্থা সোঁৱৰিবা।
Verse 46
सर्वेषामेव भूतानां देवानामप्यगोचरम् / वक्तव्यं यद् गुह्यतमं दास्ये ज्ञानं तवानघ / लब्ध्वा तन्मामकं ज्ञानं मामेवान्ते प्रवेक्ष्यसि
হে অনঘ! যি সকলো ভূত আৰু দেৱতাসকলৰো অগোচৰ, সেই পৰম-গুহ্য উপদেশ মই তোমাক ক’ম। মোৰ এই জ্ঞান লাভ কৰি তুমি অন্তত কেৱল মোৰ মাজতেই প্ৰৱেশ কৰিবা।
Verse 47
अंशान्तरेण भूम्यां त्वं तत्र तिष्ठ सुनिर्दृतः / वैवस्वते ऽन्तरे ऽतिते कार्यार्थं मां प्रवेक्ष्यसि
পৃথিৱীত তুমি আৰু কিছু কাল তাতেই দৃঢ় সংকল্পে থাক। বৈবস্বত মন্বন্তৰ অতীত হ’লে, কাৰ্যসিদ্ধিৰ বাবে তুমি মোৰ মাজত প্ৰৱেশ কৰিবা।
Verse 48
मां प्रणम्य पुरीं गत्वा पालयामास मेदिनीम् / कालधर्मं गतः कालाच्छ्वेतद्वीपे मया सह
মোক প্ৰণাম কৰি সি নগৰলৈ গৈ পৃথিৱী পালন-শাসন কৰিলে। কালধৰ্ম অনুসৰি নিৰ্ধাৰিত সময় আহিলে, সি নিজৰ সময়তে প্ৰস্থান কৰি শ্বেতদ্বীপত মোৰ সৈতে অৱস্থিত হ’ল।
Verse 49
भुक्त्वा तान् वैष्णवान् भोगान् योगिनामप्यगोचरान् / मदाज्ञया मुनिश्रेष्ठा जज्ञे विप्रकुले पुनः
যোগীসকলৰো অগোচৰ সেই বৈষ্ণৱ ভোগ উপভোগ কৰি, মুনিশ্ৰেষ্ঠা তেওঁ মোৰ আজ্ঞাৰে পুনৰ ব্ৰাহ্মণ কুলত জন্ম ল’লে।
Verse 50
ज्ञात्वा मां वासुदेवाख्यं यत्र द्वे निहिते ऽक्षरे / विद्याविद्ये गूढरूपे यत्तद् ब्रह्म परं विदुः
মোক ‘বাসুদেৱ’ নামে জানি—য’ত গূঢ়ৰূপে দুটা অক্ষয় তত্ত্ব, বিদ্যা আৰু অবিদ্যা, নিহিত—সেই তত্ত্বক জ্ঞানীসকলে পৰম ব্ৰহ্ম বুলি জানে।
Verse 51
सोर्ऽचयामास भूतानामाश्रयं परमेश्वरम् / व्रतोपवासनियमैर्हेमैर्ब्राह्मणतर्पणैः
তেওঁ সকলো জীৱৰ আশ্ৰয় পৰমেশ্বৰক ব্ৰত, উপবাস আৰু নিয়মাচৰণে, সোণ দান আৰু ব্ৰাহ্মণ তৰ্পণ-সেৱাৰে বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰিলে।
Verse 52
तदाशीस्तन्नमस्कारस्तन्निष्ठस्तत्परायणः / आराधयन् महादेवं योगिनां हृदि संस्थितम्
তেওঁৰ আশীৰ্বাদো সেই তত্ত্বলৈ, নমস্কাৰো সেই তত্ত্বলৈ; সেইতেই নिष्ठাবান হৈ, সেইকেই পৰম আশ্ৰয় মানি, যোগীৰ হৃদয়ত প্রতিষ্ঠিত মহাদেৱক নিৰন্তৰ আৰাধনা কৰিলে।
Verse 53
तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचित् परमा कला / स्वरूपं दर्शयामास दिव्यं विष्णुसमुद्भवम्
তেওঁ এনেদৰে অৱস্থাত থাকোঁতে, কোনো এক সময়ত পৰমা কলা (পৰাশক্তি)য়ে নিজৰ স্বৰূপ—দিব্য, দীপ্তিময় আৰু বিষ্ণুসমুদ্ভৱ—তেওঁক প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 54
दृष्ट्वा प्रणम्य शिरसा विष्णोर्भगवतः प्रियाम् / संस्तूय विविधैः स्तोत्रैः कृताञ्जलिरभाषत
ভগৱান বিষ্ণুৰ প্ৰিয়াক দর্শন কৰি তেওঁ শিৰ নত কৰি প্ৰণাম কৰিলে; তাৰ পিছত বিভিন্ন স্তোত্ৰে স্তৱ কৰি, কৰযোৰে ভক্তিভাৱে ক’লে।
Verse 55
इर्न्द्दयुम्न उवाच का त्वं देविविशालाक्षि विष्णुचिह्नङ्किते शुभे / याथातथ्येन वै भावं तवेदानीं ब्रवीहि मे
ইন্দ্ৰদ্যুম্ন ক’লে—হে দেবী বিশালাক্ষি, বিষ্ণুচিহ্নাঙ্কিতা শুভে! তুমি কোন? যাথাতথ্যভাৱে তোমাৰ স্বভাৱ-অৱস্থা এতিয়া মোক কোৱা।
Verse 56
तस्य तद् वाक्यमाकर्ण्य सुप्रसन्ना सुमङ्गला / हसन्ती संस्मरन् विष्णुं प्रियं ब्राह्मणमब्रवीत्
তেওঁৰ বাক্য শুনি পৰম প্ৰসন্না আৰু অতি সুমঙ্গলীয়া দেৱী হাঁহিলে; বিষ্ণুক স্মৰণ কৰি প্ৰিয় ব্ৰাহ্মণক ক’লে।
Verse 57
न मां पश्यन्ति मुनयो देवाः शक्रपुरोगमाः / नारायणात्मिका चैका मायाहं तन्मया परा
মুনিসকল আৰু ইন্দ্ৰপ্ৰমুখ দেৱতাসকলেও মোক যথাৰ্থভাবে দেখা নাপায়। মই একাই নাৰায়ণাত্মিকা মায়া; তেওঁৰেই তন্ময় হৈ মই পৰাশক্তি।
Verse 58
न मे नारायणाद् भेदो विद्यते हि विचारतः / तन्मयाहं परं ब्रह्म स विष्णुः परमेश्वरः
সত্য বিচাৰত মোৰ নাৰায়ণৰ সৈতে কোনো ভেদ নাই। মই তেওঁৰেই তন্ময়; তেওঁয়েই পৰব্ৰহ্ম—তেওঁয়েই বিষ্ণু পৰমেশ্বৰ।
Verse 59
येर्ऽचयन्तीह भूतानामाश्रयं परमेश्वरम् / ज्ञानेन कर्मयोगेन न तेषां प्रभवाम्यहम्
যিসকলে এই জগতত সকলো ভূতৰ আশ্ৰয় পৰমেশ্বৰক জ্ঞান আৰু কৰ্মযোগেৰে আৰাধনা কৰে, তেওঁলোকৰ ওপৰত মোৰ প্ৰভাৱ নচলে।
Verse 60
तस्मादनादिनिधनं कर्मयोगपरायणः / ज्ञानेनाराधयानन्तं ततो मोक्षमवाप्स्यसि
সেয়ে কৰ্মযোগত পৰায়ণ হৈ, জ্ঞানৰে অনাদি-অনন্ত প্ৰভুক আৰাধনা কৰা; তেতিয়া তুমি মোক্ষ লাভ কৰিবা।
Verse 61
इत्युक्तः स मुनिश्रेष्ठ इन्द्रद्युम्नो महामतिः / प्रणम्य शिरसा देवीं प्राञ्जलिः पुनरब्रवीत्
এইদৰে কোৱা হোৱাত মহামতি মুনিশ্ৰেষ্ঠ ইন্দ্ৰদ্যুম্নে দেৱীক শিৰ নত কৰি প্ৰণাম কৰিলে; তাৰ পিছত কৰযোৰে পুনৰ বিনয়ে ক’লে।
Verse 62
कथं स भगवानीशः शाश्वतो निष्कलो ऽच्युतः / ज्ञातुं हि शक्यते देवि ब्रूहि मे परमेश्वरि
হে দেৱি, সেই ভগৱান ঈশ—শাশ্বত, নিষ্কল আৰু অচ্যুত—তাঁক সত্যকৈ কেনেকৈ জনা যায়? হে পৰমেশ্বৰী, মোক কওক।
Verse 63
एकमुक्ताथ विप्रेण देवी कमलवासिनी / साक्षान्नारायणो ज्ञानं दास्यतीत्याह तं मुनिम्
তাৰ পিছত বিপ্ৰৰ বাক্য শুনি কমলবাসিনী দেৱীয়ে সেই মুনিক ক’লে—“সাক্ষাৎ নাৰায়ণেই তোমাক জ্ঞান দান কৰিব।”
Verse 64
उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां संस्पृश्य प्रणतं मुनिम् / स्मृत्वा परात्परं विष्णुं तत्रैवान्तरधीयत
তাৰ পিছত দুয়ো হাতে প্ৰণত মুনিক স্পৰ্শ কৰি, পৰাত্পৰ বিষ্ণুক স্মৰণ কৰি, তেওঁ তাতেই অন্তৰ্ধান হ’ল।
Verse 65
सो ऽपि नारायणं द्रष्टुं परमेण समाधिना / आराधयद्धृषीकेशं प्रणतार्तिप्रभञ्जनम्
সেয়ো নাৰায়ণৰ দৰ্শন কামনা কৰি, পৰম সমাধিত স্থিত হৈ, হৃষীকেশৰ আৰাধনা কৰিলে—যি শৰণাগত প্ৰণতৰ দুখ-আৰ্তি ভঞ্জন কৰে।
Verse 66
ततो बहुतिथे काले गते नारायणः स्वयम् / प्रादुरासीन्महायोगी पीतवासा जगन्मयः
তাৰ পিছত বহু কাল অতিবাহিত হোৱাৰ পাছত স্বয়ং নাৰায়ণ প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল—মহাযোগী, পীতবস্ত্ৰধাৰী, সমগ্ৰ জগতত ব্যাপ্ত জগন্ময়।
Verse 67
दृष्ट्वा देवं समायान्तं विष्णुमात्मानमव्ययम् / जानुभ्यामवनिं गत्वा तुष्टाव गरुडध्वजम्
আহি থকা দেৱ—বিষ্ণু, অব্যয় পৰমাত্মা—ক দেখি তেওঁ হাঁটু গেড়ে ভূমিত নত হৈ গৰুড়ধ্বজধাৰীৰ স্তৱ কৰিলে।
Verse 68
इन्द्रद्युम्न उवाच यज्ञेशाच्युत गोविन्द माधवानन्त केशव / कुष्ण विष्णो हृषीकेश तुभ्यं विश्वात्मने नमः
ইন্দ্ৰদ্যুম্ন ক’লে—হে যজ্ঞেশ! হে অচ্যুত, গোবিন্দ, মাধৱ, অনন্ত, কেশৱ; হে কৃষ্ণ, হে বিষ্ণু, হে হৃষীকেশ—বিশ্বাত্মা আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 69
नमो ऽस्तु ते पुराणाय हरये विश्वमूर्तये / सर्गस्थितिविनाशानां हेतवे ऽनन्तशक्ये
হে পুৰাণ পুৰুষ হৰি, বিশ্বমূৰ্তি আপোনাক নমস্কাৰ; সৃষ্টি-স্থিতি-প্ৰলয়ৰ কাৰণ, অনন্ত শক্তিধৰ প্ৰভুক প্ৰণাম।
Verse 70
निर्गुणाय नमस्तुभ्यं निष्कलायामलात्मने / पुरुषाय नमस्तुभ्यं विश्वरूपाय ते नमः
হে নিৰ্গুণ, নিষ্কল, অমল আত্মস্বৰূপ—আপোনাক নমস্কাৰ; হে পৰম পুৰুষ—আপোনাক নমস্কাৰ; হে বিশ্বৰূপ—আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 71
नमस्ते वासुदेवाय विष्णवे विश्वयोनये / आदिमध्यान्तहीनाय ज्ञानगम्याय ते नमः
হে বাসুদেৱ-বিষ্ণু, বিশ্বযোনি! তোমাক নমস্কাৰ। যি আদি-মধ্য-অন্তহীন আৰু কেৱল জ্ঞানদ্বাৰাই গম্য—তাঁক প্ৰণাম।
Verse 72
नमस्ते निर्विकाराय निष्प्रपञ्चाय ते नमः / भेदाभेदविहीनाय नमो ऽस्त्वानन्दरूपिणे
হে নিৰ্বিকাৰ, নিষ্প্ৰপঞ্চ! তোমাক নমস্কাৰ। ভেদ-অভেদ দুয়োটাৰ পৰা মুক্ত, আনন্দস্বৰূপ তোমাক প্ৰণাম।
Verse 73
नमस्ताराय शान्ताय नमो ऽप्रतिहतात्मने / अनन्तमूर्तये तुभ्यममूर्ताय नमो नमः
হে তাৰক, হে শান্ত! তোমাক নমস্কাৰ। অপ্রতিহত আত্মাস্বৰূপ তোমাক প্ৰণাম। অনন্তমূৰ্তি তোমাক নমস্কাৰ, আৰু অমূৰ্ত তোমাক পুনঃপুনঃ প্ৰণাম।
Verse 74
नमस्ते परमार्थाय मायातीताय ते नमः / नमस्ते परमेशाय ब्रह्मणे परमात्मने
হে পৰমাৰ্থ, মায়াতীত! তোমাক নমস্কাৰ। হে পৰমেশ্বৰ, ব্ৰহ্ম আৰু পৰমাত্মা—তোমাক নমস্কাৰ।
Verse 75
नमो ऽस्तु ते सुसूक्ष्माय महादेवाय ते नमः / नमः शिवाय शुद्धाय नमस्ते परमेष्ठिने
অতি সূক্ষ্ম স্বৰূপ তোমাক নমস্কাৰ; মহাদেৱক প্ৰণাম। শুদ্ধ শিৱক নমস্কাৰ; হে পৰমেষ্ঠিন, তোমাক নমস্কাৰ।
Verse 76
त्वयैव सृष्टमखिलं त्वमेव परमा गतिः / त्वं पिता सर्वभूतानां त्वं माता पुरुषोत्तम
হে পুৰুষোত্তম! এই সমগ্ৰ জগত কেৱল তোমাৰ দ্বাৰাই সৃষ্ট; তুমিয়েই পৰম আশ্ৰয় আৰু পৰম গতি। তুমিয়েই সকলো জীৱৰ পিতা, আৰু তুমিয়েই মাতা।
Verse 77
त्वमक्षरं परं धाम चिन्मात्रं व्योम निष्कलम् / सर्वस्याधारमव्यक्तमनन्तं तमसः परम्
তুমি অক্ষৰ—পৰম ধাম; কেৱল চৈতন্যস্বরূপ, নিষ্কল ব্যোম। তুমি সকলোৰে আধাৰ, অব্যক্ত আৰু অনন্ত; তমসৰ ওপৰত পৰম।
Verse 78
प्रपश्यन्ति परात्मानं ज्ञानदीपेन केवलम् / प्रपद्ये भवतो रूपं तद्विष्णोः परमं पदम्
তেওঁলোকে কেৱল জ্ঞান-প্ৰদীপে পৰমাত্মাক প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন কৰে। মই তোমাৰ সেই ৰূপত শৰণ লওঁ—সেইটোৱেই বিষ্ণুৰ পৰম পদ, পৰম অৱস্থা।
Verse 79
एवं स्तुवन्तं भगवान् भूतात्मा भूतभावनः / उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां पस्पर्श प्रहसन्निव
এইদৰে স্তৱ কৰি থকা তেওঁক, ভগৱান—যি সকলো জীৱৰ অন্তৰাত্মা আৰু ভূতভাবন—যেন মৃদু হাঁহি সহ, দুয়ো হাতে স্পৰ্শ কৰিলে।
Verse 80
स्पृष्टमात्रो भगवता विष्णुना मुनिपुङ्गवः / यथावत् परमं तत्त्वं ज्ञातवांस्तत्प्रसादतः
ভগৱান বিষ্ণুৰ কেৱল স্পৰ্শমাত্ৰে, সেই মুনিশ্ৰেষ্ঠে তেওঁৰ প্ৰসাদে পৰম তত্ত্ব যথাৰ্থভাৱে জানিলে।
Verse 81
ततः प्रहृष्टमनसा प्रणिपत्य जनार्दनम् / प्रोवाचोन्निद्रपद्माक्षं पीतवाससमच्युतम्
তেতিয়া হৰ্ষে ভৰা মন লৈ সি জনাৰ্দনক সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰি, উন্মীলিত পদ্মনয়ন পীতাম্বৰধাৰী অচ্যুতক বিনয়ে ক’লে।
Verse 82
त्वत्प्रसादादसंदिग्धमुत्पन्नं पुरुषोत्तम / ज्ञानं ब्रह्मैकविषयं परमानन्दसिद्धिदम्
হে পুৰুষোত্তম! তোমাৰ প্ৰসাদে মোৰ ভিতৰত সন্দেহহীন জ্ঞান উদয় হৈছে—ইয়াৰ একমাত্ৰ বিষয় ব্ৰহ্ম, আৰু ই পৰমানন্দসিদ্ধি দান কৰে।
Verse 83
नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय वेधसे / किं करिष्यामि योगेश तन्मे वद जगन्मय
হে ভগৱান বাসুদেৱ, সৰ্ববিধাতা! তোমাক নমস্কাৰ। হে যোগেশ, জগন্ময় প্ৰভু! মই কি কৰিম? সেয়া মোক কোৱা।
Verse 84
श्रुत्वा नारायणो वाक्यमिन्द्रद्युम्नस्य माधवः / उवाच सस्मितं वाक्यमशेषजगतो हितम्
ইন্দ্ৰদ্যুম্নৰ বাক্য শুনি নাৰায়ণ—মাধৱ—মৃদু হাঁহি সহিতে সমগ্ৰ জগতৰ হিতকাৰী উত্তৰ ক’লে।
Verse 85
श्रीभगवानुवाच वर्णाश्रमाचारवतां पुंसां देवो महेश्वरः / ज्ञानेन भक्तियोगेन पूजनीयो न चान्यथा
শ্ৰীভগৱান ক’লে—যিসকল পুৰুষে বৰ্ণ আৰু আশ্ৰমৰ আচাৰ পালন কৰে, তেওঁলোকৰ বাবে দেৱ মহেশ্বৰক জ্ঞান আৰু ভক্তিযোগেৰে পূজা কৰা উচিত; অন্যথা নহয়।
Verse 86
विज्ञाय तत्परं तत्त्वं विभूतिं कार्यकारणम् / प्रवृतिं चापि मे ज्ञात्वा मोक्षार्थोश्वरमर्चयेत्
সেই পৰম তত্ত্ব বুজি, কাৰ্য‑কাৰণৰূপে মোৰ বিভূতি আৰু মোৰ প্ৰবৃত্তিও জানি, যি মোক্ষ কামনা কৰে সি ঈশ্বৰক আৰাধনা কৰক।
Verse 87
सर्वसङ्गान् परित्यज्य ज्ञात्वा मायामयं जगत् / अद्वैतं भावयात्मानं द्रक्ष्यसे परमेश्वरम्
সকলো আসক্তি ত্যাগ কৰি, এই জগত মায়াময় বুলি জানি, আত্মাক অদ্বৈত ৰূপে ভাব; তেতিয়া তুমি পৰমেশ্বৰক দৰ্শন কৰিবা।
Verse 88
त्रिविधा भावना ब्रह्मन् प्रोच्यमाना निबोध मे / एका मद्विषया तत्र द्वितीया व्यक्तसंश्रया / अन्या च भावना ब्राह्मी विज्ञेया सा गुणातिगा
হে ব্ৰাহ্মণ, মোৰ দ্বাৰা কোৱা ত্ৰিবিধ ভাবনাক বুজা—এটা মোৰ প্ৰতি নিবদ্ধ; দ্বিতীয়টো ব্যক্ত (প্ৰকাশিত) আশ্ৰিত; আৰু তৃতীয়টো ব্ৰাহ্মী ভাবনা, যি গুণাতীত বুলি জ্ঞেয়।
Verse 89
आसामन्यतमां चाथ भावनां भावयेद् बुधः / अशक्तः संश्रयेदाद्यामित्येषा वैदिकी श्रुतिः
তাৰ পাছত জ্ঞানীয়ে সেই সৰ্বসামান্য (সৰ্বোত্তম) ভাবনাৰ অনুশীলন কৰক; অশক্ত হলে আদ্য (প্ৰথম) আশ্ৰয়ত শৰণ লওক—এইয়েই বৈদিক শ্রুতি।
Verse 90
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तन्निष्ठस्तत्परायणः / समाराधय विश्वेशं ततो मोक्षमवाप्स्यसि
সেয়ে, সৰ্ব প্ৰচেষ্টাৰে তাতেই নিষ্ঠাৱান হৈ আৰু তাকেই পৰম আশ্ৰয় মানি, বিশ্বেশ্বৰক সম্যক আৰাধনা কৰা; তেতিয়া তুমি মোক্ষ লাভ কৰিবা।
Verse 91
इन्द्रद्युम्न उवाच किं तत् परतरं तत्त्वं का विभूतिर्जनार्दन / किं कार्यं कारणं कस्त्वं प्रवृत्तिश्चापि का तव
ইন্দ্ৰদ্যুম্ন ক’লে—হে জনাৰ্দন! সৰ্বৰ ওপৰত পৰে থকা পৰতৰ তত্ত্ব কি? আপোনাৰ বিভূতি কি? কাৰ্য আৰু কাৰণ কি? আপুনি তত্ত্বতঃ কোন, আৰু আপোনাৰ প্ৰবৃত্তি (কৰ্ম-প্ৰেৰণা) কি?
Verse 92
परात्परतरं तत्त्वं परं ब्रह्मैकमव्ययम् / नित्यानन्दं स्वयञ्ज्योतिरक्षरं तमसः परम्
পৰাত্পৰ সেই তত্ত্ব—একমাত্ৰ পৰম, অব্যয় ব্ৰহ্ম—নিত্য আনন্দস্বৰূপ, স্বয়ংজ্যোতি, অক্ষয় আৰু তমস্ (অজ্ঞান) অতীত।
Verse 93
ऐश्वर्यं तस्य यन्नित्यं विभूतिरिति गीयते / कार्यं जगदथाव्यक्तं कारणं शुद्धमक्षरम्
সেই ঈশ্বৰৰ নিত্য ঐশ্বৰ্যক ‘বিভূতি’ বুলি গোৱা হয়। এই জগত্ তেওঁৰ কাৰ্য; আৰু অব্যক্ত তেওঁৰ কাৰণ—শুদ্ধ, অক্ষৰ, অবিনাশী।
Verse 94
अहं हि सर्वभूतानामन्तर्यामीश्वरः परः / सर्गस्थित्यन्तकर्तृत्वं प्रवृत्तिर्मम गीयते
কাৰণ মই সৰ্বভূতৰ অন্তৰ্যামী, পৰম ঈশ্বৰ। সৃষ্টি, স্থিতি আৰু সংহাৰৰ কৰ্তৃত্ব—এইয়েই মোৰ প্ৰবৃত্তি (দিব্য ক্ৰিয়া) বুলি গোৱা হয়।
Verse 95
एतद् विज्ञाय भावेन यथावदखिलं द्विज / ततस्त्वं कर्मयोगेन शाश्वतं सम्यगर्चय
হে দ্বিজ! এই সকলো যথাযথভাৱে ভক্তিভাৱে জানি, তাৰ পাছত কৰ্মযোগেৰে শাশ্বত পৰমেশ্বৰক সম্যক আৰাধনা কৰা।
Verse 96
इन्द्रद्युम्न उवाच के ते वर्णाश्रमाचारा यैः समाराध्यते परः / ज्ञानं च कीदृशं दिव्यं भावनात्रयसंस्थितम्
ইন্দ্ৰদ্যুম্ন ক’লে—কোন কোন বৰ্ণ-আশ্ৰমৰ আচাৰে পৰমেশ্বৰক যথাযথ আৰাধনা কৰা হয়? আৰু ত্ৰিবিধ ভাবনাত প্ৰতিষ্ঠিত সেই দিব্য জ্ঞান কেনেকুৱা?
Verse 97
कथं सृष्टमिदं पूर्वं कथं संह्रियते पुनः / कियत्यः सृष्टयो लोके वंशा मन्वन्तराणि च / कानि तेषां प्रमाणानि पावनानि व्रतानि च
এই জগত আগতে কেনেকৈ সৃষ্টি হৈছিল আৰু পুনৰ কেনেকৈ লয় হয়? জগতত কিমান প্ৰকাৰ সৃষ্টিৰ কথা আছে, বংশ-পরম্পৰা আৰু মন্বন্তৰ কোন কোন? ইয়াৰ প্ৰমাণ/অধিকাৰ কি, আৰু কোন কোন পাৱন ব্ৰত ইয়াৰ সৈতে জড়িত?
Verse 98
तीर्थान्यर्कादिसंस्थानं पृथिव्यायामविस्तरे / कति द्वीपाः समुद्राश्च पर्वताश्च नदीनदाः / ब्रूहि मे पुण्डरीकाक्ष यथावदधुनाखिलम्
হে পুণ্ডৰীকাক্ষ! তীৰ্থসমূহ, সূৰ্য্যাদি জ্যোতিষ্কৰ বিন্যাস, আৰু পৃথিৱীৰ বিস্তৃত পৃষ্ঠত কিমান দ্বীপ, সমুদ্ৰ, পৰ্বত, নদী আৰু উপনদী আছে—এই সকলো এতিয়াই যথাযথভাৱে সম্পূৰ্ণকৈ মোক কওক।
Verse 99
श्रीकूर्म उवाच एवमुक्तो ऽथ तेनाहं भक्तानुग्रहकाम्यया / यथावदखिलं सर्वमवोचं मुनिपुङ्गवाः
শ্ৰীকূৰ্ম ক’লে—তেওঁ এনেদৰে ক’লে, ভক্তৰ ওপৰত অনুগ্ৰহ কৰিবলৈ ইচ্ছুক হৈ, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল, মই সকলো কথা যথাযথভাৱে সম্পূৰ্ণকৈ ক’লোঁ।
Verse 100
व्याख्यायाशेषमेवेदं यत्पृष्टो ऽहं द्विजेन तु / अनुगृह्य च तं विप्रं तत्रैवान्तर्हितो ऽभवम्
সেই দ্বিজে যি সুধিছিল, মই একো অবশিষ্ট ন ৰাখি সকলো ব্যাখ্যা কৰি, আৰু সেই বিপ্ৰক অনুগ্ৰহ কৰি, সেই ঠাইতেই অন্তৰ্ধান হ’লোঁ।
Verse 101
सो ऽपि तेन विधानेन मदुक्तेन द्विजोत्तमः / आराधयामास परं भावपूतः समाहितः
তেতিয়া সেই দ্বিজোত্তমে মোৰ কোৱা বিধান অনুসৰি, ভক্তিভাৱে শুদ্ধচিত্ত আৰু সমাহিত হৈ পৰম ঈশ্বৰক আৰাধনা কৰিলে।
Verse 102
त्यक्त्वा पुत्रादिषु स्नेहं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः / संन्यस्य सर्वकर्माणि परं वैराग्यमाश्रितः
পুত্ৰাদি বিষয়ত স্নেহ-আসক্তি ত্যাগ কৰি, দ্বন্দ্বমুক্ত আৰু নিৰপৰিগ্ৰহ হৈ, সকলো কৰ্ম সন্ন্যাস কৰি সি পৰম বৈৰাগ্যৰ আশ্ৰয় লয়।
Verse 103
आत्मन्यात्मानमन्वीक्ष्य स्वात्मन्येवाखिलं जगत् / संप्राप्य भावनामन्त्यां ब्राह्मीमक्षरपूर्विकाम्
আত্মাত আত্মাক অনুধ্যান কৰি আৰু সমগ্ৰ জগতক নিজৰ স্বাত্মাতেই স্থিত বুলি দেখি, সি অক্ষৰ-আধাৰিত ব্ৰাহ্মী অন্তিম ভাবনালৈ উপনীত হয়।
Verse 104
अवाप परमं योगं येनैकं परिपश्यति / यं विनिद्रा जितश्वासाः काङ्क्षन्ते मोक्षकाङ्क्षिणः
সি পৰম যোগ লাভ কৰিলে, যাৰ দ্বাৰা একমাত্ৰ এক পৰম তত্ত্বই দৰ্শিত হয়। সেই অৱস্থাক মোক্ষকামী, নিদ্ৰাজয়ী আৰু শ্বাসজয়ী সাধকে কামনা কৰে।
Verse 105
ततः कदाचिद् योगीन्द्रो ब्रह्माणं द्रष्टुमव्ययम् / जगामादित्यनिर्देशान्मानसोत्तरपर्वतम् / आकाशेनैव विप्रेन्द्रो योगैश्वर्यप्रभावतः
তাৰ পিছত কেতিয়াবা যোগীন্দ্ৰে অব্যয় ব্ৰহ্মাৰ দৰ্শন কৰিবলৈ, সূৰ্যই দেখুওৱা পথ অনুসৰি মানসোত্তৰ পৰ্বতলৈ গ’ল; যোগৈশ্বৰ্যৰ প্ৰভাৱত সেই বিপ্ৰেন্দ্ৰ আকাশপথে গমন কৰিলে।
Verse 106
विमानं सूर्यसंकाशं प्राधुर्भूतमनुत्तमम् / अन्वगच्छन् देवगणा गन्धर्वाप्सरसां गणाः / दृष्ट्वान्ये पथि योगीन्द्रं सिद्धा ब्रह्मर्षयो ययुः
সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান, অতুলনীয় এক উত্তম বিমান হঠাতে প্ৰকাশ পালে। তাৰ পিছত দেবগণ আৰু গন্ধৰ্ব-অপ্সৰাসকলৰ বহু দল আগবাঢ়িল। পথত যোগীন্দ্ৰক দেখি অন্য সিদ্ধ আৰু ব্ৰহ্মৰ্ষিসকলেও তাত গ’ল।
Verse 107
ततः स गत्वा तु गिरिं विवेश सुरवन्दितम् / स्थानं तद्योगिभिर्जुष्टं यत्रास्ते परमः पुमान्
তাৰ পিছত তেওঁ গৈ দেৱতাসকলেও বন্দনা কৰা সেই পৰ্বতত প্ৰৱেশ কৰিলে—যোগীসকলে সেৱা কৰা সেই পবিত্ৰ স্থানত, য’ত পৰম পুৰুষ অধিষ্ঠিত।
Verse 108
संप्राप्य परमं स्थानं सूर्यायुतसमप्रभम् / विवेश चान्तर्भवनं देवानां च दुरासदम्
দহ হাজাৰ সূৰ্যৰ সমান দীপ্তিময় পৰম স্থান লাভ কৰি তেওঁ অন্তৰ্ভৱনত প্ৰৱেশ কৰিলে—সেয়া দেৱলোকৰ নিবাস, অন্যসকলৰ বাবে দুষ্প্ৰাপ্য।
Verse 109
विचिन्तयामास परं शरण्यं सर्वदेहिनाम् / अनादिनिधनं देवं देवदेवं पितामहम्
তেওঁ সকলো দেহধাৰীৰ পৰম আশ্ৰয়, অনাদি-অনন্ত দেৱ—দেৱদেৱ, আদিপিতা পিতামহক ধ্যান কৰিলে।
Verse 110
ततः प्रादुरभूत् तस्मिन् प्रकाशः परमात्मनः / तन्मध्ये पुरुषं पूर्वमपश्यत् परमं पदम्
তেতিয়া তাত পৰমাত্মাৰ জ্যোতি প্ৰকাশ পালে; আৰু সেই পোহৰৰ মাজতে তেওঁ আদ্য পুৰুষক দৰ্শন কৰিলে—যিজনেই পৰম পদ।
Verse 111
महान्तं तेजसो राशिमगम्यं ब्रह्मविद्विषाम् / चतुर्मुखमुदाराङ्गमर्चिभिरुपशोभितम्
তেওঁলোকে তেজৰ এক মহাৰাশি দেখিলে—যি ব্ৰহ্মবিদ্বেষীসকলৰ বাবে অগম্য; তাৰ অন্তৰত চতুৰ্মুখ, উদাৰ অঙ্গবিশিষ্ট, মহিমান্বিত মূৰ্তি, দীপ্ত অর্চিৰে শোভিত আছিল।
Verse 112
सो ऽपि योगिनमन्वीक्ष्य प्रणमन्तमुपस्थितम् / प्रत्युद्गम्य स्वयं देवो विश्वात्मा परिषस्वजे
সমুখত উপস্থিত হৈ প্ৰণাম কৰা সেই যোগীক দেখি, স্বয়ং দেৱ—বিশ্বাত্মা—আগবাঢ়ি গৈ তেওঁক আদৰ কৰি আলিঙ্গন কৰিলে।
Verse 113
परिष्वक्तस्य देवेन द्विजेन्द्रस्याथ देहतः / निर्गत्य महती ज्योत्स्ना विवेशादित्यमण्डलम् / ऋग्यजुः सामसंज्ञं तत् पवित्रममलं पदम्
তেতিয়া দেৱৰ আলিঙ্গনত সেই দ্বিজশ্ৰেষ্ঠৰ দেহৰ পৰা মহাজ্যোতি নিৰ্গত হৈ সূৰ্যমণ্ডলত প্ৰৱেশ কৰিলে; আৰু ঋগ্-যজুঃ-সাম নামে পৰিচিত সেই পবিত্ৰ, নিৰ্মল পদ লাভ কৰিলে।
Verse 114
हिरण्यगर्भो भगवान् यत्रास्ते हव्यकव्यभुक् / द्वारं तद् योगिनामाद्यं वेदान्तेषु प्रतिष्ठितम् / ब्रह्मतेजोमयं श्रीमन्निष्ठा चैव मनीषिणाम्
য’ত ভগৱান হিৰণ্যগৰ্ভ—হব্য আৰু কব্যৰ ভোক্তা—বিৰাজমান, সেয়াই যোগীসকলৰ আদ্য দ্বাৰ, যি বেদান্তত প্ৰতিষ্ঠিত। সি ব্ৰহ্মতেজোময়, শ্ৰীময়, আৰু মনীষীসকলৰ নিষ্ঠাস্থান।
Verse 115
दृष्टमात्रो भगवतात ब्रह्मणार्चिर्मयो मुनिः / अपश्यदैश्वरं तेजः शान्तं सर्वत्रगं शिवम्
ভগৱানক মাত্ৰ দৰ্শন কৰোঁতেই, ব্ৰহ্ম-অর্চিসদৃশ মুনিয়ে ঐশ্বৰ্যময় দিৱ্য তেজ দেখিলে—যি শান্ত, সৰ্বত্রগ, আৰু সৰ্বত্র শিৱময়।
Verse 116
स्वात्मानमक्षरं व्योमतद् विष्णोः परमं पदम् / आनन्दमचलं ब्रह्म स्थानं तत्पारमेश्वरम्
সেই অবিনশ্বৰ, ব্যোমসম সৰ্বব্যাপী স্বাত্মস্বৰূপেই বিষ্ণুৰ পৰম পদ—অচল ব্ৰহ্ম, শুদ্ধ আনন্দ, আৰু পৰমেশ্বৰৰ পৰম স্থান।
Verse 117
सर्वभूतात्मभूतः स परमैश्वर्यमास्थितः / प्राप्तवानात्मनो धाम यत्तन्मोक्षाख्यमव्ययम्
যি সকলো ভূতৰ অন্তৰাত্মা হৈ উঠিল, সি পৰম ঐশ্বৰ্যত স্থিত; সি নিজৰেই ধাম লাভ কৰিলে—অব্যয়, যাক ‘মোক্ষ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 118
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वर्णाश्रमविधौ स्थितः / समाश्रित्यान्तिमं भावं मायां लक्ष्मीं तरेद् बुधः
সেয়ে সৰ্বপ্ৰযত্নে বৰ্ণাশ্ৰম-বিধিত স্থিত হৈ, অন্তিম পৰম ভাবৰ আশ্ৰয় লৈ, জ্ঞানী ব্যক্তি মায়া আৰু লক্ষ্মী—দুয়োটাকেই অতিক্ৰম কৰে।
Verse 119
सूत उवाच व्याहृता हरिणा त्वेवं नारादाद्या महर्षयः / शक्रेण सहिताः सर्वे पप्रच्छुर्गरुडध्वजम्
সূত ক’লে—হৰিয়ে এইদৰে কোৱাৰ পাছত, নাৰদ আদি মহর্ষিসকল শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) সহিতে সকলোৱে গৰুড়ধ্বজ ভগৱানক প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 120
ऋषय ऊचुः देवदेव हृषीकेश नाथ नारायणामल / तद् वदाशेषमस्माकं यदुक्तं भवता पुरा
ঋষিসকলে ক’লে—হে দেবদেব হৃষীকেশ! হে নাথ, নিৰ্মল নাৰায়ণ! আপুনি পূৰ্বে যি উপদেশ কৈছিল, সেয়া আমাক সম্পূৰ্ণকৈ কওক।
Verse 121
इन्द्रद्युम्नाय विप्रया ज्ञानं धर्मादिगोचरम् / शुश्रूषुश्चाप्ययं शक्रः सखा तव जगन्मय
হে জগন্ময়! সেই বিপ্ৰা নাৰীয়ে ইন্দ্ৰদ্যুম্নক ধৰ্মাদি-বিষয়গোচৰ জ্ঞান দান কৰিলে; আৰু এই শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ও সেৱাপৰায়ণ হৈ তোমাৰ সখা হ’ল।
Verse 122
ततः स भगवान् विष्णुः कूर्मरूपी जनार्दनः / रसातलगतो देवो नारदाद्यैर्महर्षिभिः
তাৰ পিছত ভগৱান বিষ্ণু—জনাৰ্দন—কূৰ্মৰূপ ধাৰণ কৰি ৰসাতললৈ নামিল; নাৰদ আদি মহৰ্ষিসকল দেৱৰ সৈতে আছিল।
Verse 123
पृष्टः प्रोवाच सकलं पुराणं कौर्ममुत्तमम् / सन्निधौ देवराजस्य तद् वक्ष्ये भवतामहम्
প্ৰশ্ন কৰা হ’লে তেওঁ দেৱৰাজৰ সন্নিধিত উত্তম কূৰ্মপুৰাণ সম্পূৰ্ণকৈ বৰ্ণনা কৰিলে; সেই কথাই মই এতিয়া তোমালোকক ক’ম।
Verse 124
धन्यं यशस्यामायुष्यं पुण्यं मोक्षप्रदं नृणाम् / पुराणश्रवणं विप्राः कथनं च विशेषतः
হে বিপ্ৰসকল! মানুহৰ বাবে পুৰাণ শ্ৰৱণ—আৰু বিশেষকৈ তাৰ কথন—ধন্য, যশদায়ক, আয়ুবৰ্ধক, পুণ্যপ্ৰদ আৰু মোক্ষপ্ৰদ।
Verse 125
श्रुत्वा चाध्यायमेवैकं सर्वपापैः प्रमुच्यते / उपाख्यानमथैकं वा ब्रह्मलोके महीयते
এটা অধ্যায় মাত্ৰ শ্ৰৱণ কৰিলেও সকলো পাপৰ পৰা মুক্তি হয়; অথবা এটা উপাখ্যান শুনিলেও ব্ৰহ্মলোকে সন্মান লাভ কৰে।
Verse 126
इदं पुराणं परमं कौर्मं कूर्मस्वरूपिणा / उक्तं देवाधिदेवेन श्रद्धातव्यं द्विजातिभिः
এই পৰম কৌৰ্ম পুৰাণ কূৰ্মস্বৰূপী দেৱাধিদেৱে উচ্চাৰণ কৰিছে; সেয়ে দ্বিজসকলে শ্ৰদ্ধাৰে গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
Frequently Asked Questions
It gives the canonical fivefold definition: sarga (creation), pratisarga (re-creation), vaṃśa (genealogies), manvantara (Manu cycles), and vaṃśānucarita (dynastic histories), and reiterates that context-linked meritorious narratives support these themes.
Liberation is presented as grace-aided direct knowledge of the Supreme Reality: by discerning the Self and contemplating non-duality, the aspirant crosses Māyā; the realized one abides in the imperishable, all-pervading Brahman—described as Viṣṇu’s supreme abode—implying a Vedāntic non-dual culmination within a devotional framework.
Yes. Nārāyaṇa explicitly states that for those established in Varnāśrama, Maheśvara should be worshipped through jñāna and bhakti-yoga. This functions as samanvaya: the Supreme is affirmed as inner ruler and Brahman, while Śiva-worship is prescribed as a valid mode aligned with liberation-oriented knowledge and devotion.