Adhyaya 39
Akrūra’s Mission: The Departure from Vraja and the Yamunā Vision of Viṣṇu-Ananta
কংসৰ আহ্বানত মথুৰালৈ যাত্ৰাৰ ধাৰাবাহিকতাত এই অধ্যায়ত অক্রূৰক শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু বলৰামে স্নেহেৰে সন্মান কৰে আৰু কংসৰ উদ্দেশ্য তথা আত্মীয়সকলৰ অৱস্থা সোধে। অক্রূৰ যাদৱসকলৰ প্ৰতি কংসৰ বৈৰিতা আৰু হত্যাৰ ষড়যন্ত্ৰ জনাই, নাৰদে প্ৰকাশ কৰা মতে কৃষ্ণ দেৱকীৰ পুত্ৰ বুলি নিশ্চিত কৰে। নন্দে মথুৰা উৎসৱৰ বাবে ব্ৰজৰ উপহাৰসহ শকটযাত্ৰা সাজে; কিন্তু কাহিনিৰ আবেগকেন্দ্ৰ গোপীসকলৰ তীব্ৰ বিপ্ৰলম্ভলৈ ঘূৰি যায়—তেওঁলোকে ভাগ্যক ধিক্কাৰ দিয়ে, অক্রূৰৰ ‘নিষ্ঠুৰতা’ নিন্দা কৰে, ৰাসলীলা আৰু বনপথেৰে কৃষ্ণৰ নিত্য প্ৰত্যাৱর্তন স্মৰণ কৰে আৰু শেষত ‘গোবিন্দ, দামোদৰ, মাধৱ’ নাম ধৰি কান্দে। সূৰ্যোদয়ত ৰথ ওলাই যায়; কৃষ্ণে দৃষ্টিৰে সান্ত্বনা দিয়ে আৰু দূতৰ জৰিয়তে ‘মই পুনৰ আহিম’ বুলি আশ্বাস পঠায়। পথত যমুনা (কালিন্দী) তীৰত অক্রূৰে স্নান কৰি দিৱ্য দর্শন পায়—অনন্ত শেষ আৰু চতুৰ্ভুজ পৰমেশ্বৰ, যাঁক দেৱতা, ঋষি আৰু দিৱ্য শক্তিসকলে পূজা কৰে। ভক্তিত আপ্লুত অক্রূৰে স্তোত্ৰ আৰম্ভ কৰে; পৰৱৰ্তী অধ্যায়ৰ প্ৰাৰ্থনা আৰু মথুৰাৰ নিৰ্ণায়ক যাত্ৰাৰ ভূমিকা ইয়াত গঢ় লয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच सुखोपविष्ट: पर्यङ्के रामकृष्णोरुमानित: । लेभे मनोरथान्सर्वान्पथि यन् स चकार ह ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—বলৰাম আৰু শ্ৰীকৃষ্ণৰ মহাসন্মান লাভ কৰি অক্রূৰ শয্যাত সুখে বহিল; পথত যি যি মনোৰথ ভাবিছিল, সেয়া সকলো সিদ্ধ হ’ল বুলি অনুভৱ কৰিলে।
Verse 2
किमलभ्यं भगवति प्रसन्ने श्रीनिकेतने । तथापि तत्परा राजन्न हि वाञ्छन्ति किञ्चन ॥ २ ॥
হে ৰাজন, শ্ৰী-নিকেতন ভগৱান প্ৰসন্ন হ’লে কি অলভ্য থাকে? তথাপি যিসকল ভক্তিত পৰায়ণ, তেওঁলোকে তেওঁৰ পৰা একো নাখোজে।
Verse 3
सायन्तनाशनं कृत्वा भगवान् देवकीसुत: । सुहृत्सु वृत्तं कंसस्य पप्रच्छान्यच्चिकीर्षितम् ॥ ३ ॥
সন্ধিয়াৰ আহাৰ শেষ কৰি দেবকীসুত ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে অক্রূৰক সুধিলে—কংসে আমাৰ সুহৃদ আৰু আত্মীয়সকলৰ সৈতে কেনেকৈ ব্যৱহাৰ কৰিছে, আৰু ৰজাই আৰু কি কৰিবলৈ মন কৰিছে?
Verse 4
श्रीभगवानुवाच तात सौम्यागत: कच्च्त्स्विगतं भद्रमस्तु व: । अपि स्वज्ञातिबन्धूनामनमीवमनामयम् ॥ ४ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—তাত, সৌম্য অক্রূৰ, তুমি কুশলে আহি পালেহি নে? তোমাৰ মঙ্গল হওক। আমাৰ হিতৈষী বন্ধু আৰু ওচৰ-দূৰৰ আত্মীয়সকল সুখী আৰু নিৰোগ আছেনে?
Verse 5
किं नु न: कुशलं पृच्छे एधमाने कुलामये । कंसे मातुलनाम्नाङ्ग स्वानां नस्तत्प्रजासु च ॥ ५ ॥
কিন্তু প্ৰিয় অক্রূৰ, ‘মাতুল’ নামধাৰী আমাৰ কুলৰোগ কংস যেতিয়ালৈকে ফুলি-ফালি উঠি আছে, তেতিয়ালৈকে আমাৰ স্বজন আৰু তাৰ প্ৰজাৰ কুশল মই কিয় সুধিম?
Verse 6
अहो अस्मदभूद् भूरि पित्रोर्वृजिनमार्ययो: । यद्धेतो: पुत्रमरणं यद्धेतोर्बन्धनं तयो: ॥ ६ ॥
হায়! মোৰ বাবে মোৰ নিৰপৰাধী পিতৃ-মাতৃয়ে কিমান যে কষ্ট ভোগ কৰিবলগীয়া হ'ল! মোৰ কাৰণেই তেওঁলোকৰ পুত্ৰসকলক হত্যা কৰা হ'ল আৰু তেওঁলোকক কাৰাগাৰত বন্দী কৰা হ'ল।
Verse 7
दिष्ट्याद्य दर्शनं स्वानां मह्यं व: सौम्य काङ्क्षितम् । सञ्जातं वर्ण्यतां तात तवागमनकारणम् ॥ ७ ॥
সৌভাগ্যবশতঃ আজি আমাৰ আপোনাক দৰ্শন কৰাৰ আকাংক্ষা পূৰণ হ'ল। হে সৌম্য খুৰা, অনুগ্ৰহ কৰি আপোনাৰ আগমনৰ কাৰণ বৰ্ণনা কৰক।
Verse 8
श्रीशुक उवाच पृष्टो भगवता सर्वं वर्णयामास माधव: । वैरानुबन्धं यदुषु वसुदेववधोद्यमम् ॥ ८ ॥
শ্ৰী শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক'লে: ভগৱানৰ অনুৰোধত, মধু বংশৰ অক্ৰূৰে যদুসকলৰ প্ৰতি কংসৰ শত্ৰুতা আৰু বসুদেৱক হত্যা কৰাৰ প্ৰচেষ্টাকে ধৰি সমগ্ৰ পৰিস্থিতি বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 9
यत्सन्देशो यदर्थं वा दूत: सम्प्रेषित: स्वयम् । यदुक्तं नारदेनास्य स्वजन्मानकदुन्दुभे: ॥ ९ ॥
অক্ৰূৰে সেই বাৰ্তা প্ৰদান কৰিলে যিটো দিবলৈ তেওঁক পঠোৱা হৈছিল। তেওঁ কংসৰ প্ৰকৃত উদ্দেশ্যৰ বিষয়েও বৰ্ণনা কৰিলে আৰু জনালে যে কেনেকৈ নাৰদে কংসক অৱগত কৰিছিল যে কৃষ্ণই বসুদেৱৰ পুত্ৰ হিচাপে জন্মগ্ৰহণ কৰিছে।
Verse 10
श्रुत्वाक्रूरवच: कृष्णो बलश्च परवीरहा । प्रहस्य नन्दं पितरं राज्ञा दिष्टं विजज्ञतु: ॥ १० ॥
অক্ৰূৰৰ কথা শুনি ভগৱান কৃষ্ণ আৰু বলৰাম, যিসকল বীৰ বিৰোধীসকলৰ বিনাশকাৰী, হাঁহি উঠিল। তাৰ পিছত তেওঁলোকে তেওঁলোকৰ পিতৃ নন্দ মহাৰাজক ৰজা কংসৰ আদেশৰ বিষয়ে জনালে।
Verse 11
गोपान् समादिशत्सोऽपि गृह्यतां सर्वगोरस: । उपायनानि गृह्णीध्वं युज्यन्तां शकटानि च ॥ ११ ॥ यास्याम: श्वो मधुपुरीं दास्यामो नृपते रसान् । द्रक्ष्याम: सुमहत्पर्व यान्ति जानपदा: किल । एवमाघोषयत् क्षत्रा नन्दगोप: स्वगोकुले ॥ १२ ॥
নন্দ মহাৰাজে ব্ৰজত গাঁওৰ ৰক্ষকৰ জৰিয়তে ঘোষণা কৰালে— “সকলো গোৰস (দুগ্ধজাত বস্তু) সংগ্ৰহ কৰা, উপহাৰ-দক্ষিণা লোৱা আৰু গাড়ী জোঁতা। কাইলৈ আমি মধুপুৰী (মথুৰা)লৈ যাম, ৰজাক ৰস-দ্ৰব্য দিম আৰু মহোৎসৱ দেখিম; দূৰ জনপদৰ লোকেও গৈ আছে।”
Verse 12
गोपान् समादिशत्सोऽपि गृह्यतां सर्वगोरस: । उपायनानि गृह्णीध्वं युज्यन्तां शकटानि च ॥ ११ ॥ यास्याम: श्वो मधुपुरीं दास्यामो नृपते रसान् । द्रक्ष्याम: सुमहत्पर्व यान्ति जानपदा: किल । एवमाघोषयत् क्षत्रा नन्दगोप: स्वगोकुले ॥ १२ ॥
নন্দগোপে নিজৰ গোকুলত ৰক্ষকৰ জৰিয়তে এইদৰে ঘোষণা কৰালে— “সকলো গোৰস সংগ্ৰহ কৰা, উপহাৰ লোৱা আৰু গাড়ী জোঁতা। কাইলৈ মধুপুৰী (মথুৰা)লৈ গৈ ৰজাক ৰস-দ্ৰব্য দিম আৰু মহাপৰ্ব দেখিম; জনপদৰ লোকেও গৈ আছে বুলি কোৱা হয়।”
Verse 13
गोप्यस्तास्तदुपश्रुत्य बभूवुर्व्यथिता भृशम् । रामकृष्णौ पुरीं नेतुमक्रूरं व्रजमागतम् ॥ १३ ॥
অক্ৰূৰ ব্ৰজলৈ আহি ৰাম-কৃষ্ণক নগৰলৈ নিব—এই কথা শুনি গোপীসকল অতি ব্যথিত হ’ল।
Verse 14
काश्चित्तत्कृतहृत्तापश्वासम्लानमुखश्रिय: । स्रंसद्दुकूलवलयकेशग्रन्थ्यश्च काश्चन ॥ १४ ॥
কিছুমান গোপীৰ হৃদয়তাপ ইমান বাঢ়িল যে গধুৰ নিশ্বাসত মুখৰ শোভা ম্লান হ’ল; আন কিছুমানৰ শোকে বস্ত্ৰ, বালা আৰু চুলিৰ গাঁঠ ঢিলা পৰিল।
Verse 15
अन्याश्च तदनुध्याननिवृत्ताशेषवृत्तय: । नाभ्यजानन्निमं लोकमात्मलोकं गता इव ॥ १५ ॥
আন গোপীসকল কৃষ্ণ-অনুধ্যানত ইমান স্থিৰ হ’ল যে ইন্দ্ৰিয়বৃত্তি সকলো থমকি গ’ল; বাহ্য জগতৰ বোধ নাথাকিল, যেন আত্মলোকলৈ গ’ল।
Verse 16
स्मरन्त्यश्चापरा: शौरेरनुरागस्मितेरिता: । हृदिस्पृशश्चित्रपदा गिर: सम्मुमुहु: स्त्रिय: ॥ १६ ॥
শৌৰি (কৃষ্ণ)ৰ অনুৰাগভৰা হাঁহিৰে কোৱা, হৃদয়স্পৰ্শী আৰু বিচিত্ৰ পদে অলংকৃত বাক্য স্মৰণ কৰিয়েই আন কিছুমান যুৱতীও মূৰ্ছিত হৈ পৰিল।
Verse 17
गतिं सुललितां चेष्टां स्निग्धहासावलोकनम् । शोकापहानि नर्माणि प्रोद्दामचरितानि च ॥ १७ ॥ चिन्तयन्त्यो मुकुन्दस्य भीता विरहकातरा: । समेता: सङ्घश: प्रोचुरश्रुमुख्योऽच्युताशया: ॥ १८ ॥
মুকুন্দৰ পৰা ক্ষণমাত্ৰো বিচ্ছেদ হ’ব বুলি ভাবিয়েই ভীত গোপীসকলে, তেওঁৰ অতি সুললিত গতি, লীলা-চেষ্টা, স্নিগ্ধ হাঁহিভৰা দৃষ্টি, শোক নাশ কৰা পৰিহাস আৰু উদ্দাম বীৰচৰিত স্মৰণ কৰি, আহিবলগীয়া মহাবিৰহৰ চিন্তাত অতি ব্যাকুল হ’ল। তেওঁলোকে দলে দলে একত্ৰ হৈ, অশ্ৰুসিক্ত মুখে, অচ্যুতত মন স্থিৰ কৰি, পৰস্পৰে কথা ক’লে।
Verse 18
गतिं सुललितां चेष्टां स्निग्धहासावलोकनम् । शोकापहानि नर्माणि प्रोद्दामचरितानि च ॥ १७ ॥ चिन्तयन्त्यो मुकुन्दस्य भीता विरहकातरा: । समेता: सङ्घश: प्रोचुरश्रुमुख्योऽच्युताशया: ॥ १८ ॥
মুকুন্দৰ বিরহৰ ভাবনাত ভীত গোপীসকলে তেওঁৰ ললিত গতি, লীলা-চেষ্টা, স্নিগ্ধ হাঁহিভৰা দৃষ্টি, শোক নাশ কৰা পৰিহাস আৰু উদ্দাম বীৰচৰিত চিন্তা কৰি, আহিবলগীয়া মহাবিৰহত অতি ব্যাকুল হ’ল। তেওঁলোকে দলে দলে একত্ৰ হৈ, অশ্ৰুতে ঢকা মুখে, অচ্যুতত মন স্থিৰ কৰি, পৰস্পৰে কথা ক’লে।
Verse 19
श्रीगोप्य ऊचु: अहो विधातस्तव न क्वचिद् दया संयोज्य मैत्र्या प्रणयेन देहिन: । तांश्चाकृतार्थान् वियुनङ्क्ष्यपार्थकं विक्रीडितं तेऽर्भकचेष्टितं यथा ॥ १९ ॥
গোপীসকলে ক’লে—হায় বিধাতা! তোমাৰ ক’তো দয়া নাই। তুমি দেহধাৰী জীৱক মৈত্ৰী আৰু প্ৰণয়েৰে একেলগ কৰাই, আৰু তেওঁলোকৰ কামনা পূৰ্ণ হোৱাৰ আগতেই অৰ্থহীনভাৱে বিচ্ছিন্ন কৰাই। তোমাৰ এই খেল শিশুৰ খেলৰ দৰে।
Verse 20
यस्त्वं प्रदर्श्यासितकुन्तलावृतं मुकुन्दवक्त्रं सुकपोलमुन्नसम् । शोकापनोदस्मितलेशसुन्दरं करोषि पारोक्ष्यमसाधु ते कृतम् ॥ २० ॥
তুমি আমাক মুকুন্দৰ মুখ দেখুৱালাঁ—ক’লা কেশেৰে আৱৃত, সুন্দৰ গাল আৰু উঁচু নাকেৰে শোভিত, আৰু শোক নাশ কৰা মৃদু হাঁহিৰে মনোমোহক। এতিয়া সেই মুখেই অদৃশ্য কৰিছা; তোমাৰ এই কৰ্ম একেবাৰে ভাল নহয়।
Verse 21
क्रूरस्त्वमक्रूरसमाख्यया स्म न- श्चक्षुर्हि दत्तं हरसे बताज्ञवत् । येनैकदेशेऽखिलसर्गसौष्ठवं त्वदीयमद्राक्ष्म वयं मधुद्विष: ॥ २१ ॥
হে বিধাতা! অক্রূৰ নাম লৈ আহিলেও তুমি সঁচাকৈ নিষ্ঠুৰ; যি চকু তুমি আমাক দিছিলা, সেই চকুই অজ্ঞৰ দৰে কেঢ়ি লৈ গৈছা। সেই চকুৰে আমি মধুদ্বিষ শ্ৰীকৃষ্ণৰ ৰূপৰ এটা অংশতেও তোমাৰ সৃষ্টিৰ সমগ্ৰ সৌন্দৰ্য দেখিছিলোঁ।
Verse 22
न नन्दसूनु: क्षणभङ्गसौहृद: समीक्षते न: स्वकृतातुरा बत । विहाय गेहान् स्वजनान् सुतान्पतीं- स्तद्दास्यमद्धोपगता नवप्रिय: ॥ २२ ॥
হায়! ক্ষণতে স্নেহ ভাঙি পেলোৱা নন্দসুত আমাৰ ফালে সোজাকৈ চায়ো নাচায়। আমি তেওঁৰ বশত পৰি দাস্যসেৱাৰ বাবে ঘৰ, স্বজন, সন্তান আৰু স্বামী ত্যাগ কৰি আহিলোঁ; কিন্তু তেওঁ সদায় নতুন নতুন প্ৰেয়সী বিচাৰে।
Verse 23
सुखं प्रभाता रजनीयमाशिष: सत्या बभूवु: पुरयोषितां ध्रुवम् । या: संप्रविष्टस्य मुखं व्रजस्पते: पास्यन्त्यपाङ्गोत्कलितस्मितासवम् ॥ २३ ॥
এই ৰাতিৰ পাছৰ প্ৰভাত মথুৰাৰ নাৰীৰ বাবে নিশ্চয়েই সুখদ আৰু মঙ্গলময় হ’ব। তেওঁলোকৰ আশা পূৰ্ণ হ’ব; কিয়নো ব্ৰজপতি শ্ৰীকৃষ্ণ নগৰত প্ৰৱেশ কৰিলে, তেওঁলোক তেওঁৰ মুখৰ পৰা চকুৰ কোণত উজলি উঠা হাঁহিৰ অমৃত পান কৰিব পাৰিব।
Verse 24
तासां मुकुन्दो मधुमञ्जुभाषितै- र्गृहीतचित्त: परवान् मनस्व्यपि । कथं पुनर्न: प्रतियास्यतेऽबला ग्राम्या: सलज्जस्मितविभ्रमैर्भ्रमन् ॥ २४ ॥
হে গোপীসকল! আমাৰ মুকুন্দ বুদ্ধিমান আৰু পিতৃ-মাতৃৰ আজ্ঞাকাৰী; কিন্তু মথুৰাৰ নাৰীৰ মধুময় মিঠা বাক্যই যদি তেওঁৰ চিত্ত বেঁধে পেলায় আৰু তেওঁলোকৰ লাজভৰা মোহক হাঁহিৰ ভংগীত মোহিত হয়, তেন্তে আমাৰ দৰে সৰল গাঁৱৰ বালিকাৰ ওচৰলৈ তেওঁ পুনৰ কেনেকৈ উভতি আহিব?
Verse 25
अद्य ध्रुवं तत्र दृशो भविष्यते दाशार्हभोजान्धकवृष्णिसात्वताम् । महोत्सव: श्रीरमणं गुणास्पदं द्रक्ष्यन्ति ये चाध्वनि देवकीसुतम् ॥ २५ ॥
আজি মথুৰাত দাশাৰ্হ, ভোজ, অন্ধক, বৃষ্ণি আৰু সাত্বতসকলৰ চকুৰ বাবে নিশ্চয়েই মহোৎসৱ হ’ব, কিয়নো তেওঁলোকে দেবকীৰ পুত্ৰক দৰ্শন কৰিব। আৰু নগৰলৈ যোৱা পথত যিসকলে তেওঁক দেখিব, তেওঁলোকৰ বাবেও এই একে দৃষ্টিউৎসৱ; কিয়নো তেওঁ শ্ৰীলক্ষ্মীৰ প্ৰিয় আৰু সকলো দিৱ্য গুণৰ আধাৰ।
Verse 26
मैतद्विधस्याकरुणस्य नाम भू- दक्रूर इत्येतदतीव दारुण: । योऽसावनाश्वास्य सुदु:खितं जनं प्रियात्प्रियं नेष्यति पारमध्वन: ॥ २६ ॥
এনে নিৰ্দয় লোকক ‘অক্ৰূৰ’ বুলি কেনেকৈ ক’ব? সি অতি দাৰুণ নিষ্ঠুৰ। যিয়ে বৃজবাসীৰ দুখিত জনক সান্ত্বনা নেদিয়াকৈ, আমাৰ প্ৰাণতকৈও প্ৰিয় শ্ৰীকৃষ্ণক দূৰ পথলৈ লৈ গৈছে।
Verse 27
अनार्द्रधीरेष समास्थितो रथं तमन्वमी च त्वरयन्ति दुर्मदा: । गोपा अनोभि: स्थविरैरुपेक्षितं दैवं च नोऽद्य प्रतिकूलमीहते ॥ २७ ॥
কঠোৰচিত্ত কৃষ্ণ ৰথত উঠি পৰিছে, আৰু মূঢ় গোপসকলে গৰুগাড়ীত তেঁওক ত্বৰিতভাৱে অনুসৰণ কৰিছে। বৃদ্ধসকলেও থামাবলৈ একো নকয়। আজি দেৱভাগ্যই আমাৰ বিপক্ষে কাম কৰিছে।
Verse 28
निवारयाम: समुपेत्य माधवं किं नोऽकरिष्यन् कुलवृद्धबान्धवा: । मुकुन्दसङ्गान्निमिषार्धदुस्त्यजाद् दैवेन विध्वंसितदीनचेतसाम् ॥ २८ ॥
আহা, আমি সিধাই মাধৱৰ ওচৰলৈ গৈ তেঁওক থামাওঁ। কুলৰ বৃদ্ধ আৰু আত্মীয়ই আমাক কি কৰিব? মুকুন্দৰ সঙ্গ আমি নিমিষাৰ্ধও ত্যাগ কৰিব নোৱাৰোঁ; দেৱভাগ্যই বিচ্ছেদ ঘটাইছে বুলিয়েই আমাৰ মন ইতিমধ্যে দীন হৈ ভাঙি পৰিছে।
Verse 29
यस्यानुरागललितस्मितवल्गुमन्त्र- लीलावलोकपरिरम्भणरासगोष्ठाम् । नीता: स्म न: क्षणमिव क्षणदा विना तं गोप्य: कथं न्वतितरेम तमो दुरन्तम् ॥ २९ ॥
যাৰ অনুৰাগভৰা কোমল হাঁহি, মধুৰ গোপন কথা, লীলাময় দৃষ্টি, আলিঙ্গন আৰু ৰাসগোষ্ঠীত আমি মগ্ন হৈছিলোঁ—তেঁও নাথাকিলে আমাৰ বহু ৰাতিও যেন এক ক্ষণতে পাৰ হৈ যায়। হে গোপীসকল, তেঁওৰ বিৰহৰ এই অতিক্ৰমণ-অসাধ্য অন্ধকাৰ আমি কেনেকৈ পাৰ কৰিম?
Verse 30
योऽह्न: क्षये व्रजमनन्तसख: परीतो गोपैर्विशन् खुररजश्छुरितालकस्रक् । वेणुं क्वणन् स्मितकटाक्षनिरीक्षणेन चित्तं क्षिणोत्यमुमृते नु कथं भवेम ॥ ३० ॥
সন্ধিয়া বেলাত অনন্তৰ সখা শ্ৰীকৃষ্ণ গোপসকলৰ সৈতে ঘেৰাই বৃজত প্ৰৱেশ কৰিছিল; গৰুৰ খুৰৰ ধূলিত তেঁওৰ কেশ আৰু মালা ধূসৰ হৈ পৰিছিল। তেঁও বেণু বজাই, হাঁহিমাখা কটাক্ষে আমাৰ চিত্ত হৰণ কৰিছিল—তেঁও নাথাকিলে আমি কেনেকৈ থাকিম?
Verse 31
श्रीशुक उवाच एवं ब्रुवाणा विरहातुरा भृशं व्रजस्त्रिय: कृष्णविषक्तमानसा: । विसृज्य लज्जां रुरुदु: स्म सुस्वरं गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ३१ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—এইদৰে কৈ, বিৰহত অতিশয় ব্যাকুল আৰু কৃষ্ণত আসক্ত মন থকা ব্ৰজ-স্ত্ৰীসকলে লাজ ত্যাগ কৰি উচ্চস্বৰে কান্দি উঠিল—“হে গোবিন্দ! হে দামোদৰ! হে মাধৱ!”
Verse 32
स्त्रीणामेवं रुदन्तीनामुदिते सवितर्यथ । अक्रूरश्चोदयामास कृतमैत्रादिको रथम् ॥ ३२ ॥
স্ত্ৰীসকলে এইদৰে কান্দি থাকোঁতেই সূৰ্য উদয় হ’ল। অক্রূৰে প্ৰাতঃপূজা আদি কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰি ৰথ চলাবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 33
गोपास्तमन्वसज्जन्त नन्दाद्या: शकटैस्तत: । आदायोपायनं भूरि कुम्भान् गोरससम्भृतान् ॥ ३३ ॥
তাৰ পিছত নন্দ মহাৰাজ আদি গোপসকলে গাড়ীত উঠি শ্ৰীকৃষ্ণৰ পিছে পিছে গ’ল। তেওঁলোকে ৰজাৰ বাবে বহু উপহাৰ লৈ গ’ল—ঘিঁউ আৰু অন্য দুগ্ধজাত বস্তুৰে ভৰা মাটিৰ কুম্ভ।
Verse 34
गोप्यश्च दयितं कृष्णमनुव्रज्यानुरञ्जिता: । प्रत्यादेशं भगवत: काङ्क्षन्त्यश्चावतस्थिरे ॥ ३४ ॥
ভগৱান কৃষ্ণই নিজৰ দৃষ্টিৰে গোপীসকলক কিছুটা শান্ত কৰিলে। তেওঁলোকে কিছুদূৰলৈকে পিছে পিছে গ’ল; তাৰ পিছত প্ৰভুৰ কোনো নিৰ্দেশ পাব বুলি আশা কৰি তাতে থমকি ৰ’ল।
Verse 35
तास्तथा तप्यतीर्वीक्ष्य स्वप्रस्थाने यदूत्तम: । सान्त्वयामास सप्रेमैरायास्य इति दौत्यकै: ॥ ३५ ॥
প্ৰস্থান কৰোঁতে যদুশ্ৰেষ্ঠ শ্ৰীকৃষ্ণই গোপীসকলক এইদৰে তপিত হোৱা দেখি প্ৰেমসহ দূত পঠাই সান্ত্বনা দিলে—“মই ঘূৰি আহিম।”
Verse 36
यावदालक्ष्यते केतुर्यावद् रेणू रथस्य च । अनुप्रस्थापितात्मानो लेख्यानीवोपलक्षिता: ॥ ३६ ॥
কৃষ্ণৰ পিছে মন পঠাই গোপীসকল চিত্ৰত আঁকা মূৰ্তিৰ দৰে নিশ্চল হৈ থিয় হৈ ৰ’ল। যেতিয়ালৈকে ৰথৰ পতাকা দেখা গ’ল আৰু চকাৰ উৰুৱা ধূলিও দেখা গ’ল, তেতিয়ালৈকে তেওঁলোকে তাতেই থাকিল।
Verse 37
ता निराशा निववृतुर्गोविन्दविनिवर्तने । विशोका अहनी निन्युर्गायन्त्य: प्रियचेष्टितम् ॥ ३७ ॥
গোবিন্দ ঘূৰি আহিব বুলি আশা নথকা গোপীসকল উভতি গ’ল। শোকত ভৰি তেওঁলোকে দিন-ৰাতি প্ৰিয়জনৰ লীলা আৰু চেষ্টিত গাই গাই সময় কটালে।
Verse 38
भगवानपि सम्प्राप्तो रामाक्रूरयुतो नृप । रथेन वायुवेगेन कालिन्दीमघनाशिनीम् ॥ ३८ ॥
হে ৰাজন, ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণ বলৰাম আৰু অক্রূৰৰ সৈতে বায়ুৰ বেগে দৌৰা ৰথে পাপনাশিনী কালিন্দী (যমুনা) নদীত উপস্থিত হ’ল।
Verse 39
तत्रोपस्पृश्य पानीयं पीत्वा मृष्टं मणिप्रभम् । वृक्षषण्डमुपव्रज्य सरामो रथमाविशत् ॥ ३९ ॥
তাত শুদ্ধিৰ বাবে যমুনাৰ জল স্পৰ্শ কৰি, মণিৰ দীপ্তিৰ দৰে উজ্জ্বল মিঠা পানী হাতৰ পৰা পান কৰিলে। তাৰ পিছত ৰথখন গছৰ কুঞ্জৰ ওচৰলৈ নি, বলৰামসহ ৰথত উঠিল।
Verse 40
अक्रूरस्तावुपामन्त्र्य निवेश्य च रथोपरि । कालिन्द्या ह्रदमागत्य स्नानं विधिवदाचरत् ॥ ४० ॥
অক্রূৰে দুয়ো প্ৰভুক অনুৰোধ কৰি ৰথত বহুৱালে। তাৰ পিছত তেওঁলোকৰ অনুমতি লৈ যমুনাৰ এটা হ্ৰদলৈ গৈ শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে স্নান কৰিলে।
Verse 41
निमज्ज्य तस्मिन्सलिले जपन्ब्रह्म सनातनम् । तावेव ददृशेऽक्रूरो रामकृष्णौ समन्वितौ ॥ ४१ ॥
জলত নিমজ্জিত হৈ অক্রূৰে সনাতন বৈদিক মন্ত্ৰ জপ কৰি আছিল; তেতিয়াই সি তাতেই বলৰাম আৰু শ্ৰীকৃষ্ণক একেলগে দর্শন কৰিলে।
Verse 42
तौ रथस्थौ कथमिह सुतावानकदुन्दुभे: । तर्हि स्वित्स्यन्दने न स्त इत्युन्मज्ज्य व्यचष्ट स: ॥ ४२ ॥ तत्रापि च यथापूर्वमासीनौ पुनरेव स: । न्यमज्जद् दर्शनं यन्मे मृषा किं सलिले तयो: ॥ ४३ ॥
অক্রূৰে ভাবিলে—“আনকদুন্দুভিৰ এই দুজন পুত্ৰ ৰথত বহি আছে; তেন্তে পানীত কেনেকৈ থিয়? নিশ্চয় ৰথ এৰি আহিছে।” কিন্তু পানীৰ পৰা উঠি সি দেখিলে, তেওঁলোক আগৰ দৰেই ৰথত বহি আছে। “পানীত দেখা দৰ্শন কি মোৰ মায়া?” বুলি ভাবি সি পুনৰ পানীত নামিল।
Verse 43
तौ रथस्थौ कथमिह सुतावानकदुन्दुभे: । तर्हि स्वित्स्यन्दने न स्त इत्युन्मज्ज्य व्यचष्ट स: ॥ ४२ ॥ तत्रापि च यथापूर्वमासीनौ पुनरेव स: । न्यमज्जद् दर्शनं यन्मे मृषा किं सलिले तयो: ॥ ४३ ॥
অক্রূৰে ভাবিলে—“আনকদুন্দুভিৰ এই দুজন পুত্ৰ ৰথত বহি আছে; তেন্তে পানীত কেনেকৈ থিয়? নিশ্চয় ৰথ এৰি আহিছে।” কিন্তু পানীৰ পৰা উঠি সি দেখিলে, তেওঁলোক আগৰ দৰেই ৰথত বহি আছে। “পানীত দেখা দৰ্শন কি মোৰ মায়া?” বুলি ভাবি সি পুনৰ পানীত নামিল।
Verse 44
भूयस्तत्रापि सोऽद्राक्षीत्स्तूयमानमहीश्वरम् । सिद्धचारणगन्धर्वैरसुरैर्नतकन्धरै: ॥ ४४ ॥ सहस्रशिरसं देवं सहस्रफणमौलिनम् । नीलाम्बरं विसश्वेतं शृङ्गै: श्वेतमिव स्थितम् ॥ ४५ ॥
পুনৰ তাত অক্রূৰে নাগৰ অধীশ্বৰ অনন্ত শেষ মহেশ্বৰক দেখিলে; সিদ্ধ, চাৰণ, গন্ধৰ্ব আৰু নতশিৰ অসুৰসকলে তেওঁক স্তৱ কৰিছিল।
Verse 45
भूयस्तत्रापि सोऽद्राक्षीत्स्तूयमानमहीश्वरम् । सिद्धचारणगन्धर्वैरसुरैर्नतकन्धरै: ॥ ४४ ॥ सहस्रशिरसं देवं सहस्रफणमौलिनम् । नीलाम्बरं विसश्वेतं शृङ्गै: श्वेतमिव स्थितम् ॥ ४५ ॥
অক্রূৰে সেই দেৱক সহস্ৰ শিৰযুক্ত, সহস্ৰ ফণ আৰু মুকুটে বিভূষিত দেখিলে। নীল বসনধাৰী আৰু পদ্মনাল-তন্তুৰ দৰে উজ্জ্বল শ্বেতবৰ্ণ তেওঁ বহু শ্বেত শিখৰযুক্ত কৈলাস পৰ্বতৰ ন্যায় দেখা দিল।
Verse 46
तस्योत्सङ्गे घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । पुरुषं चतुर्भुजं शान्तं पद्मपत्रारुणेक्षणम् ॥ ४६ ॥ चारुप्रसन्नवदनं चारुहासनिरीक्षणम् । सुभ्रून्नसं चारुकर्णं सुकपोलारुणाधरम् ॥ ४७ ॥ प्रलम्बपीवरभुजं तुङ्गांसोर:स्थलश्रियम् । कम्बुकण्ठं निम्ननाभिं वलिमत्पल्लवोदरम् ॥ ४८ ॥
অক্ৰূৰে তেতিয়া অনন্তশেষৰ কোলাত শান্তভাৱে শয়ন কৰা পৰম পুৰুষক দৰ্শন কৰিলে। তেওঁ ঘনশ্যাম, পীত কৌশেয় বস্ত্ৰধাৰী, চতুৰ্ভুজ আৰু পদ্মপত্ৰ সদৃশ অৰুণ নয়নবিশিষ্ট।
Verse 47
तस्योत्सङ्गे घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । पुरुषं चतुर्भुजं शान्तं पद्मपत्रारुणेक्षणम् ॥ ४६ ॥ चारुप्रसन्नवदनं चारुहासनिरीक्षणम् । सुभ्रून्नसं चारुकर्णं सुकपोलारुणाधरम् ॥ ४७ ॥ प्रलम्बपीवरभुजं तुङ्गांसोर:स्थलश्रियम् । कम्बुकण्ठं निम्ननाभिं वलिमत्पल्लवोदरम् ॥ ४८ ॥
তেওঁৰ মুখ অতি মনোহৰ আৰু প্ৰসন্ন আছিল; দৃষ্টিত মধুৰ হাঁহি জিলিকিছিল। সুন্দৰ ভ্ৰূ, উন্নত নাসিকা, সুগঠিত কৰ্ণ, কোমল কপোল আৰু অৰুণ অধৰ শোভিত আছিল।
Verse 48
तस्योत्सङ्गे घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । पुरुषं चतुर्भुजं शान्तं पद्मपत्रारुणेक्षणम् ॥ ४६ ॥ चारुप्रसन्नवदनं चारुहासनिरीक्षणम् । सुभ्रून्नसं चारुकर्णं सुकपोलारुणाधरम् ॥ ४७ ॥ प्रलम्बपीवरभुजं तुङ्गांसोर:स्थलश्रियम् । कम्बुकण्ठं निम्ननाभिं वलिमत्पल्लवोदरम् ॥ ४८ ॥
তেওঁৰ বাহু দীঘল আৰু বলিষ্ঠ আছিল; উচ্চ কাঁধ আৰু বিস্তৃত বক্ষস্থল অপূৰ্ব শোভা দিছিল। কণ্ঠ শঙ্খ সদৃশ, নাভি গভীৰ, আৰু উদৰত বটপাত সদৃশ ৰেখা আছিল।
Verse 49
बृहत्कटितटश्रोणिकरभोरुद्वयान्वितम् । चारुजानुयुगं चारुजङ्घायुगलसंयुतम् ॥ ४९ ॥ तुङ्गगुल्फारुणनखव्रातदीधितिभिर्वृतम् । नवाङ्गुल्यङ्गुष्ठदलैर्विलसत् पादपङ्कजम् ॥ ५० ॥
তেওঁৰ কটি আৰু শ্ৰোণি বিস্তৃত আছিল; উৰুদ্বয় হাতীৰ শুঁড় সদৃশ; আৰু হাঁটু আৰু পিণ্ডলি সুগঠিত আৰু মনোহৰ আছিল।
Verse 50
बृहत्कटितटश्रोणिकरभोरुद्वयान्वितम् । चारुजानुयुगं चारुजङ्घायुगलसंयुतम् ॥ ४९ ॥ तुङ्गगुल्फारुणनखव्रातदीधितिभिर्वृतम् । नवाङ्गुल्यङ्गुष्ठदलैर्विलसत् पादपङ्कजम् ॥ ५० ॥
তেওঁৰ উঁচু গুল্ফ (গোঁড়ালি) শোভিত আছিল; নখসমূহৰ দীপ্তি চাৰিওফালে বিকিৰিত হৈছিল। নৱ আঙুলি আৰু বৃদ্ধাঙ্গুষ্ঠ দলে সদৃশ শোভাৰে তেওঁৰ পদ্মপদ উজ্জ্বল হৈছিল।
Verse 51
सुमहार्हमणिव्रातकिरीटकटकाङ्गदै: । कटिसूत्रब्रह्मसूत्रहारनूपुरकुण्डलै: ॥ ५१ ॥ भ्राजमानं पद्मकरं शङ्खचक्रगदाधरम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ५२ ॥
অমূল্য মণিৰে জড়িত মুকুট, কটক আৰু অঙ্গদ, লগতে কটিসূত্ৰ, যজ্ঞোপবীত, হাৰ, নূপুৰ আৰু কুণ্ডল পিন্ধি ভগৱান দিৱ্য তেজেৰে দীপ্তিমান হৈছিল। এটা হাতে পদ্ম, আন হাতসমূহত শঙ্খ-চক্ৰ-গদা ধাৰণ কৰি, তেওঁৰ বক্ষস্থলত শ্ৰীৱৎসচিহ্ন, দীপ্ত কৌস্তুভমণি আৰু বনমালা শোভা পাইছিল।
Verse 52
सुमहार्हमणिव्रातकिरीटकटकाङ्गदै: । कटिसूत्रब्रह्मसूत्रहारनूपुरकुण्डलै: ॥ ५१ ॥ भ्राजमानं पद्मकरं शङ्खचक्रगदाधरम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ५२ ॥
সেই পদ্মধাৰী ভগৱান শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী; অমূল্য ৰত্নজড়িত সকলো অলংকাৰত তেওঁ অতিশয় শোভিত আছিল। তেওঁৰ বক্ষস্থলত শ্ৰীৱৎসচিহ্ন আৰু দীপ্ত কৌস্তুভমণি, আৰু কণ্ঠত বনমালা পৰম সৌন্দৰ্য দিছিল।
Verse 53
सुनन्दनन्दप्रमुखै: पर्षदै: सनकादिभि: । सुरेशैर्ब्रह्मरुद्राद्यैर्नवभिश्च द्विजोत्तमै: ॥ ५३ ॥ प्रह्रादनारदवसुप्रमुखैर्भागवतोत्तमै: । स्तूयमानं पृथग्भावैर्वचोभिरमलात्मभि: ॥ ५४ ॥ श्रिया पुष्ट्या गिरा कान्त्या कीर्त्या तुष्ट्येलयोर्जया । विद्ययाविद्यया शक्त्या मायया च निषेवितम् ॥ ५५ ॥
সুনন্দ-নন্দ আদি পাৰ্ষদ, সনকাদি কুমাৰ, ব্ৰহ্মা-ৰুদ্ৰাদি দেৱেশ, নজন শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণ আৰু প্ৰহ্লাদ-নাৰদ-ৱসু আদি উত্তম ভাগৱত ভক্তসকলে প্ৰভুক ঘেৰি আৰাধনা কৰিছিল। প্ৰত্যেকে নিজৰ নিজৰ ভাব অনুসাৰে পবিত্ৰ স্তৱবচনেৰে প্ৰভুক স্তুতি কৰিছিল।
Verse 54
सुनन्दनन्दप्रमुखै: पर्षदै: सनकादिभि: । सुरेशैर्ब्रह्मरुद्राद्यैर्नवभिश्च द्विजोत्तमै: ॥ ५३ ॥ प्रह्रादनारदवसुप्रमुखैर्भागवतोत्तमै: । स्तूयमानं पृथग्भावैर्वचोभिरमलात्मभि: ॥ ५४ ॥ श्रिया पुष्ट्या गिरा कान्त्या कीर्त्या तुष्ट्येलयोर्जया । विद्ययाविद्यया शक्त्या मायया च निषेवितम् ॥ ५५ ॥
সেই মহাপুৰুষসকলে নিজৰ নিজৰ ভাব অনুসাৰে নিৰ্মল বচনেৰে স্তৱ কৰি প্ৰভুক পূজা কৰিছিল। প্ৰহ্লাদ-নাৰদ আদি নিজৰ নিজৰ ৰস অনুসাৰে প্ৰভুৰ গুণগান কৰিছিল, আৰু সকলোৱে মিলি সেই পৰমেশ্বৰক ঘেৰি সেৱা কৰিছিল।
Verse 55
सुनन्दनन्दप्रमुखै: पर्षदै: सनकादिभि: । सुरेशैर्ब्रह्मरुद्राद्यैर्नवभिश्च द्विजोत्तमै: ॥ ५३ ॥ प्रह्रादनारदवसुप्रमुखैर्भागवतोत्तमै: । स्तूयमानं पृथग्भावैर्वचोभिरमलात्मभि: ॥ ५४ ॥ श्रिया पुष्ट्या गिरा कान्त्या कीर्त्या तुष्ट्येलयोर्जया । विद्ययाविद्यया शक्त्या मायया च निषेवितम् ॥ ५५ ॥
প্ৰভুৰ সেৱাত তেওঁৰ অন্তঃশক্তিসমূহ—শ্ৰী, পুষ্টি, গীৰা, কান্তি, কীৰ্তি, তুষ্টি, ইলা, ঊৰ্জা আৰু জয়া—উপস্থিত আছিল। লগতে তেওঁৰ জড়শক্তি—বিদ্যা, অবিদ্যা আৰু মায়া—আৰু অন্তৰঙ্গ আনন্দশক্তি ‘শক্তি’ও প্ৰভুক সেৱা কৰিছিল।
Verse 56
विलोक्य सुभृशं प्रीतो भक्त्या परमया युत: । हृष्यत्तनूरुहो भावपरिक्लिन्नात्मलोचन: ॥ ५६ ॥ गिरा गद्गदयास्तौषीत् सत्त्वमालम्ब्य सात्वत: । प्रणम्य मूर्ध्नावहित: कृताञ्जलिपुट: शनै: ॥ ५७ ॥
এই সকলো দেখি মহাভক্ত অক্রূৰ পৰম ভক্তিত অতিশয় আনন্দিত হ’ল। ভাবাবেশত তেওঁৰ দেহত ৰোমাঞ্চ উঠিল আৰু চকুৰ পৰা অশ্ৰু বৈ সৰ্বদেহ ভিজি গ’ল। কোনো মতে স্থিৰ হৈ তেওঁ মস্তক ভূমিত থৈ প্ৰণাম কৰিলে; তাৰ পাছত কৰযোৰে, গদ্গদ কণ্ঠে, ধীৰে ধীৰে মনোযোগে প্ৰাৰ্থনা আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 57
विलोक्य सुभृशं प्रीतो भक्त्या परमया युत: । हृष्यत्तनूरुहो भावपरिक्लिन्नात्मलोचन: ॥ ५६ ॥ गिरा गद्गदयास्तौषीत् सत्त्वमालम्ब्य सात्वत: । प्रणम्य मूर्ध्नावहित: कृताञ्जलिपुट: शनै: ॥ ५७ ॥
অক্রূৰে সত্ত্বক আশ্ৰয় কৰি গদ্গদ কণ্ঠে স্তৱ কৰিলে। মস্তক ভূমিত থৈ সাৱধানে প্ৰণাম কৰি, কৰযোৰে, ধীৰে ধীৰে একাগ্ৰচিত্তে প্ৰাৰ্থনা আৰম্ভ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
In rāsa-śāstra, the gopīs’ speech expresses the extremity of vipralambha: their love interprets every cause of separation as unbearable. Their wordplay on “Akrūra” (a-krūra) highlights how separation distorts ordinary judgment; it is not a literal ethical verdict but a devotional intensification (bhāva) that magnifies Kṛṣṇa’s value and their exclusive dependence on Him.
It exemplifies poṣaṇa—Bhagavān’s protective care for surrendered devotees—by sustaining their prāṇa (life-force) through hope and remembrance. The promise also preserves the līlā’s pedagogy: Kṛṣṇa’s public mission in Mathurā proceeds, while Vraja-bhakti deepens through separation, turning remembrance (smaraṇa) and kīrtana into the devotees’ continuous sādhana.
Akrūra beholds Ananta Śeṣa and the four-armed Supreme Lord (Nārāyaṇa/Viṣṇu) attended by devas, sages (Sanakaādi), exalted bhaktas (Prahlāda, Nārada), and divine potencies (Śrī, Puṣṭi, etc.). The vision reveals Kṛṣṇa-Balarāma’s supreme ontological status: the same cowherd youths of Vraja are the Lord of Vaikuṇṭha and His cosmic support (Ananta). It integrates mādhurya (sweetness) with aiśvarya (majesty), preventing a merely sentimental reading of Vraja-līlā.
Narratively, it transitions from Kaṁsa’s summons to the actual departure and travel, while emotionally it establishes the cost of Kṛṣṇa’s mission—Vraja’s separation. The Yamunā darśana then frames the impending political confrontation in Mathurā as divine orchestration: Kṛṣṇa is not compelled by Kaṁsa but freely enacts dharma-restoration while simultaneously intensifying His devotees’ bhakti through vipralambha.