Sukta 9
Rishi: Atharvanic tradition
Devata: Sacrifice as cosmic totality (yajña/bandhu), with Agni implicit via homa/samid/ājya
Chandas: Mixed/irregular; prose-like enumerative cadence (not securely determinable from excerpt alone)
AV 8.9 এটা ব্ৰহ্মোদ্য-সদৃশ, পুষ্টিক সূক্ত; য’ত যজ্ঞ-কর্মক বিশ্ব-স্থাপত্যৰ সৈতে বান্ধি ধৰা হৈছে আৰু যজ্ঞ, কাল, ছন্দ আৰু জননশক্তিৰ মাজৰ সম্বন্ধ (বন্ধু)সমূহ গণনা কৰি “মোহৰ মাৰি/স্থিৰ” কৰা হৈছে। হোম, সমিধ, আজ্য, ঋতু, ছন্দস্ আৰু দীক্ষাক সম্পূৰ্ণ গোটত (বিশেষকৈ সপ্তক গঠনত) একেলগে মিলাই, ই ঋত/ব্যৱস্থাক স্থিৰ কৰে, যজ্ঞ বা কাল-সম্পৰ্কীয় ভুল ৰোধ কৰে, আৰু প্ৰাচুৰ্য—উৰ্বৰতা, ধাৰাবাহিকতা আৰু শুভ দীপ্তি—বঢ়ায়।
Mantras
Mantra 1
विराट्। कुत॒स्तौ जा॒तौ क॑त॒मः सो अर्धः॒ कस्मा॑ल्लो॒कात् क॑त॒मस्याः॑ पृथि॒व्याः । व॒त्सौ वि॒राजः॑ सलि॒लादुदै॑तां॒ तौ त्वा॑ पृछामि कत॒रेण॑ दु॒ग्धा
হে বিরাজ্! সেই দুজন ক’ত পৰা জন্মিল? কোনটো সেই অর্ধ? কোন লোকৰ পৰা, এই পৃথিৱীৰ কোন অংশৰ পৰা? বিরাজৰ দুটা বাছুৰ জলৰ পৰা উঠি আহিল; তোমাক মই সুধোঁ—সিহঁতৰ কোনটোৰ দ্বাৰাই দোহন কৰা হয়?
Mantra 2
यो अक्र॑न्दयत् सलि॒लं म॑हि॒त्वा योनिं॑ कृ॒त्वा त्रि॒भुजं॒ शया॑नः । व॒त्सः का॑म॒दुघो॑ वि॒राजः॒ स गुहा॑ चक्रे त॒न्वःऽ परा॒चैः
যি নিজৰ মহিমাৰে জলক ধ্বনিত কৰিলে, গৰ্ভ (যোনি) সৃষ্টি কৰি ত্ৰিভুজ আকৃতিত শুই থাকিল—বিৰাজৰ সেই বাছুৰ, কাম-দুগ্ধ (ইচ্ছা পূৰণকাৰী দোহন)—সেই গুহা-স্থান সৃষ্টি কৰিলে; দেহসমূহক বাহিৰমুখী পৃথকতাত গঢ়িলে।
Mantra 3
यानि॒ त्रीणि॑ बृ॒हन्ति॑ येषां॑ चतु॒र्थं वि॑यु॒नक्ति॒ वाच॑म्। ब्र॒ह्मैन॑द् विद्या॒त् तप॑सा विप॒श्चिद् यस्मि॒न्नेकं॑ यु॒ज्यते॒ यस्मि॒न्नेक॑म्
যিসকল তিনিটা মহান (বৃহৎ) আছে, যাৰ চতুৰ্থটোৱে বাক্ক পৃথক কৰি চিনায়—তপস্যাৰ তেজেৰে বিপশ্চিত্ (বিবেচক) জনে তাক ব্রহ্ম বুলি জানক; য’ত একটিই যুজ্যতে (যোক্ত/যোজিত) হয়, য’ত একটিই (একমাত্ৰ) সংযুক্ত থাকে।
Mantra 4
बृ॒ह॒तः परि॒ सामा॑नि ष॒ष्ठात् पञ्चाधि॒ निर्मि॑ता । बृ॒हद् बृ॑ह॒त्या निर्मि॑तं॒ कुतोऽधि॑ बृह॒ती मि॒ता
বৃহৎ (বৃहत্)ৰ চাৰিওফালে সাম-গানসমূহ গঢ়া হৈছে—ষষ্ঠৰ ওপৰত পাঁচ। বৃহৎ, বৃহতী-ছন্দৰ পৰা নিৰ্মিত; তেন্তে বৃহতী নিজে ক’ৰ পৰা মাপি উলিয়াই দিয়া হৈছে?
Mantra 5
बृ॒ह॒ती परि॑ मात्रा॑या मा॒तुर्मात्राधि॒ निर्मि॑ता । मा॒या ह॑ जज्ञे मा॒याया॑ मा॒याया॒ मातली॒ परि॑
বৃহতী—মাত্ৰাৰে পৰিমিত, মাতৃৰ মাত্ৰাৰ ওপৰত নিৰ্মিত। মায়া, নিশ্চয়, মায়াৰ পৰা জন্মিল; মায়াৰ পৰাই চাৰিওফালে মাতলী (উৎপন্ন হ’ল)।
Mantra 6
वै॒श्वा॒न॒रस्य॑ प्रति॒मोपरि॒ द्यौर्याव॒द् रोद॑सी विबबा॒धे अ॒ग्निः । ततः॑ ष॒ष्ठादामुतो॑ यन्ति॒ स्तोमा॒ उदि॒तो य॑न्त्य॒भि ष॒ष्ठमह्नः॑
বৈশ্বানৰৰ প্ৰতিমাৰূপে ওপৰত স্বৰ্গ স্থিত—যিমানদূৰ অগ্নিয়ে দুই লোক (দ্যৌ-প্ৰিথিৱী) পৃথক কৰি বিস্তাৰ কৰিছে। তাত পৰা, ষষ্ঠৰ পৰা, সেয়া দিশৰ পৰা স্তোমসমূহ গতি কৰে; উদিত (উদয়) হোৱাৰ পৰা আগবাঢ়ি দিনৰ ষষ্ঠ ভাগলৈ যায়।
Mantra 7
षट् त्वा॑ पृछाम॒ ऋष॑यः कश्यपे॒मे त्वं हि यु॒क्तं यु॑यु॒क्षे योग्यं॑ च । वि॒राज॑माहु॒र्ब्रह्म॑णः पि॒तरं॒ तां नो॒ वि धे॑हि यति॒धा सखि॑भ्यः
ছয়! তোমাক আমি সোধোঁ—ঋষিসকল, এই কাশ্যপসকল; কিয়নো তুমি নিশ্চয় যোজিতকোও যোজিত কৰিব পাৰা, আৰু যোগ্যক অধিক যোগ্য কৰি তুলা। ব্ৰহ্মণৰ পিতৃ বুলি ‘বিৰাজ’ক কোৱা হয়; সখিসকলৰ বাবে যথাযথ ভাগ-বণ্টনত সেইগৰাকী আমাৰ বাবে সঠিকভাৱে বিধান কৰি দিয়া।
Mantra 8
यां प्रच्यु॑ता॒मनु॑ य॒ज्ञाः प्र॒च्यव॑न्त उप॒तिष्ठ॑न्त उप॒तिष्ठ॑मानाम्। यस्या॑ व्र॒ते प्र॑स॒वे य॒क्षमेज॑ति॒ सा वि॒राडृषयः पर॒मे व्योऽमन्
যেতিয়া তাই আগবাঢ়ি ওলাই, তেতিয়া যজ্ঞসমূহো তাইৰ পিছত আগবাঢ়ি আহি উপস্থিত থাকে—উপস্থিত থাকে সেইজনীৰ ওচৰত, যাক সকলোৱে উপস্থিত থাকে। যাৰ বিধানত, দেৱ-প্ৰেৰণা (প্ৰসৱ)ত, ভয়ংকৰ যক্ষ-শক্তি কঁপি উঠে—সেইজনী বিৰাট্; ঋষিসকলে তাইক পৰম ব্যোমত (সৰ্বোচ্চ আকাশ-অন্তৰালত) দেখে।
Mantra 9
अ॒प्रा॒णैति॑ प्रा॒णेन॑ प्राण॒तीनां॑ वि॒राट् स्व॒राज॑म॒भ्येऽति प॒श्चात्। विश्वं॑ मृ॒शन्ती॑म॒भिरू॑पां वि॒राजं॒ पश्य॑न्ति॒ त्वे न त्वे प॑श्यन्त्येनाम्
প্ৰাণ নথকা যেন লাগিলেও, প্ৰাণৰ দ্বাৰাই তাই প্ৰাণীসকলৰ ওপৰত আধিপত্য কৰে; স্ব-সাম্ৰাজ্যধাৰী বিৰাট্ পিছফালৰ পৰা আগবাঢ়ি আহে। সকলোকে স্পৰ্শ কৰা, সু-ৰূপা বিৰাটক সিহঁতে দেখে; কিন্তু তোমাত তাইক নেদেখে—তোমাত তাইক নেদেখে।
Mantra 10
को वि॒राजो॑ मिथुन॒त्वं प्र वे॑द॒ क ऋ॒तून् क उ॒ कल्प॑मस्याः । क्रमा॒न् को अ॑स्याः कति॒धा विदु॑ग्धा॒न् को अ॑स्या॒ धाम॑ कति॒धा व्युऽष्टीः
বিৰাজৰ যুগল-স্বভাৱ কোনে স্পষ্টকৈ জানে? ঋতুসমূহ কোনে জানে, আৰু সঁচাকৈ তাইৰ বিধিবদ্ধ নিয়ম (উ-কল্প) কোনে জানে? তাইৰ পদক্ষেপ কোনে জানে—কিমান ধৰণে তাইৰ দোহন-প্ৰবাহ? আৰু তাইৰ ধাম/আবাস কোনে জানে—কিমান ধৰণে তাইৰ উষা-উদয়?
Mantra 11
इ॒यमे॒व सा या प्र॑थ॒मा व्यौच्छ॑दा॒स्वित॑रासु चरति॒ प्रवि॑ष्टा । म॒हान्तो॑ अस्यां महि॒मानो॑ अ॒न्तर्वधूर्जि॑गाय नव॒गज्जनि॑त्री
এইয়াই—হঁয়, সেই—যি প্ৰথমে দীপ্ত হৈ উদয় হৈছিল; এইবোৰত, আন আন লোকত, তাই প্ৰৱিষ্ট হৈ চলি ফুৰে। তাইৰ ভিতৰত মহিমাসমূহ অতি মহান; নবগৰ জননী—বধূ—জয়ী হৈছে।
Mantra 12
छन्दः॑पक्षे उ॒षसा॒ पेपि॑शाने समा॒नं योनि॒मनु॒ सं च॑रेमे । सूर्य॑पत्नी॒ सं च॑रतः प्रजान॒ती के॑तु॒मती॑ अ॒जरे॒ भूरि॑रेतसा
ছন্দৰ পাখিত, উষা পূৰ্ণতালৈ বৃদ্ধি পোৱা অৱস্থাত, একে যোনিলৈ আমি একেলগে অনুসৰণ কৰোঁ। সূৰ্যৰ পত্নী—দুয়ো একেলগে চলি থাকে—প্ৰজা উৎপন্ন কৰা, কেতুমতী (ধ্বজা-দীপ্ত), অজৰ, বহুল ৰেতসা (প্ৰজনন-শক্তিসম্পন্ন)।
Mantra 13
ऋ॒तस्य॒ पन्था॒मनु॑ ति॒स्र आगु॒स्त्रयो॑ घ॒र्मा अनु॑ रेत॒ आगुः॑ । प्र॒जामेका॒ जिन्व॒त्यूर्ज॒मेका॑ रा॒ष्ट्रमेका॑ रक्षति देवयू॒नाम्
ঋতৰ (ঋত) পথ অনুসৰি তিনিজন আগবাঢ়িল; বীজৰ ধাৰা অনুসৰি তিনিটা ঘর্ম—তাপ—আগবাঢ়িল। এজন প্ৰজাক জাগ্ৰত কৰে; এজন ঊৰ্জা—বল আৰু ৰস—বঢ়ায়; এজন দেব-অন্বেষীসকলৰ ৰাজ্যক ৰক্ষা কৰে।
Mantra 14
अ॒ग्नीषोमा॑वदधु॒र्या तु॒रीयासी॑द् य॒ज्ञस्य॑ प॒क्षावृष॑यः क॒ल्पय॑न्तः । गा॒य॒त्रीं त्रि॒ष्टुभं॒ जग॑तीमनु॒ष्टुभं॑ बृहद॒र्कीं यज॑मानाय॒ स्वऽरा॒भर॑न्तीम्
অগ্নি আৰু সোমাই তাক স্থাপন কৰিলে—যি চতুৰ্থ আছিল; ঋষিসকলে বিধান কৰি যজ্ঞৰ দুটা পাখা গঢ়িলে। গায়ত্ৰী, ত্ৰিষ্টুভ, জগতী, অনুষ্টুভ—বৃহৎ অৰ্কী (মহা-স্তোত্ৰ), যজমানলৈ স্বৰ্গীয় পোহৰ আনি দিয়া।
Mantra 15
पञ्च॒ व्युऽष्टी॒रनु॒ पञ्च॒ दोहा॒ गां पञ्च॑नाम्नीमृ॒तवोऽनु॒ पञ्च॑ । पञ्च॒ दिशः॑ पञ्चद॒शेन॑ क्लृ॒प्तस्ता एक॑मूर्ध्नीर॒भि लो॒कमेक॑म्
পাঁচটা উষা-পোহৰ পাঁচটা দোহনৰ পিছত আহে; পাঁচ নামধাৰী গাই—ঋতুবোৰো পাঁচৰ অনুগামী। পাঁচ দিশ, পন্ধৰ দ্বাৰা বিন্যস্ত; এইবোৰ এক-মূৰ্ধা হৈ একেটা লোকক চাৰিওফালে আৱৰি ধৰে।
Mantra 16
षड् जा॒ता भू॒ता प्र॑थम॒जर्तस्य॑ षडु॒ सामा॑नि षड॒हं व॑हन्ति । ष॒ड्यो॒गं सीर॒मनु॒ साम॑साम॒ षडा॑हु॒र्द्यावा॑पृथि॒वीः षडु॒र्वीः
প্ৰথমে গতি কৰা সেই আদিৰ পৰা ছয়টা সত্তা জন্মিল; ছয়টা সাম-গীত ছয়দিনীয়া পথ বহন কৰে। সামৰ ওপৰত সাম গাই ছয়ভাৱে হাল জোঁতা; ছয়, বুলে, দ্যাৱা-পৃথিৱী—ছয় বিস্তৃত প্ৰসাৰ।
Mantra 17
षडा॑हुः शी॒तान् षडु॑ मा॒स उ॒ष्णानृ॒तुं नो॑ ब्रूत यत॒मोऽति॑रिक्तः । स॒प्त सु॑प॒र्णाः क॒वयो॒ नि षे॑दुः स॒प्त च्छन्दां॒स्यनु॑ स॒प्त दी॒क्षाः
ছয়টা, বুলে, শীতল; আৰু ছয়টা মাহ উষ্ণ: আমাক কোৱা ঋতু—কোনটো অধিক? সাতটা সুপৰ্ণ কবি ঋষি বহি আছে; সাতটা ছন্দ অনুগামী, আৰু সাতটা দীক্ষা।
Mantra 18
स॒प्त होमाः॑ स॒मिधो॑ ह स॒प्त मधू॑नि स॒प्तर्तवो॑ ह स॒प्त। स॒प्ताज्या॑नि॒ परि॑ भू॒तमा॑य॒न् ताः स॑प्तगृ॒ध्रा इति॑ शुश्रुमा व॒यम्
সাতটা হোম আছে; সাতটা সমিধা নিশ্চয়; সাতটা মধু আছে; সাতটা ঋতুও সাত। সত্তা (ভূত)ক পৰিক্ৰমা কৰি যোৱা সাতটা আজ্য-আহুতি আছে; সেইবোৰক ‘সাত গৃধ্ৰ’ বুলি—এনেকৈয়ে আমি শুনিছোঁ, আমি নিজেই।
Mantra 19
स॒प्त च्छन्दां॑सि चतुरुत्त॒राण्य॒न्यो अ॒न्यस्मि॒न्नध्यार्पि॑तानि । क॒थं स्तोमाः॒ प्रति॑ तिष्ठन्ति॒ तेषु॒ तानि॒ स्तोमे॑षु॒ क॒थमार्पि॑तानि
সাতটা ছন্দ আছে, আৰু চাৰিটা উত্তৰ-সংযোজন (চতুৰুত্তৰ) আছে; একে-একে আনটোৰ ওপৰত স্থাপন কৰি দৃঢ়ভাৱে গাঁথি দিয়া। তাত স্তোম (স্তোত্ৰ-গান) কেনেকৈ প্ৰতিউত্তৰ ৰূপে স্থিৰ থাকে? আৰু সেই ছন্দসমূহ স্তোমসমূহৰ ভিতৰত কেনেকৈ গাঁথি থোৱা?
Mantra 20
क॒थं गा॑य॒त्री त्रि॒वृतं॒ व्याऽप क॒थं त्रि॒ष्टुप् प॑ञ्चद॒शेन॑ कल्पते । त्र॒य॒स्त्रिं॒शेन॒ जग॑ती क॒थम॑नु॒ष्टुप् क॒थमे॑कविं॒शः
গায়ত্ৰী কেনেকৈ ত্ৰিবৃতৰ বিস্তাৰ লাভ কৰিলে? ত্ৰিষ্টুপ কেনেকৈ পঞ্চদশ (পন্ধৰ) দ্বাৰা সাজু হয়? ত্ৰয়স্ত্ৰিংশ (তেত্ৰিশ) দ্বাৰা জগতী কেনেকৈ? অনুষ্টুপ কেনেকৈ? একবিংশ (একুশ) কেনেকৈ?
Mantra 21
अ॒ष्ट जा॒ता भू॒ता प्र॑थम॒जर्तस्या॒ष्टेन्द्र॒र्त्विजो॒ दैव्या॒ ये। अ॒ष्टयो॑नि॒रदि॑तिर॒ष्टपु॑त्राष्ट॒मीं रात्रि॑म॒भि ह॒व्यमे॑ति
প্ৰথম জননৰ পৰা আঠটা জাত-ভূত জন্মে। ইন্দ্ৰৰ আঠজন দেৱীয় ঋত্বিজ (যজ্ঞ-কাৰ্যকৰ্তা) আছে, যিসকলে সেৱা কৰে। অদিতি আঠ-যোনি, আঠ-পুত্ৰা; অষ্টমী ৰাত্ৰিৰ দিশে তাই হব্য (আহুতি/অৰ্পণ)লৈ আগবাঢ়ে।
Mantra 22
इ॒त्थं श्रेयो॒ मन्य॑माने॒दमाग॑मं यु॒ष्माकं॑ स॒ख्ये अ॒हम॑स्मि॒ शेवा॑ । स॒मा॒नज॑न्मा॒ क्रतु॑रस्ति वः शि॒वः स वः॒ सर्वाः॒ सं च॑रति प्रजा॒नन्
এইদৰে কল্যাণ (শ্ৰেয়) বুলি ভাবি মই ইয়ালৈ আহিলোঁ; তোমালোকৰ সখ্যত মই সেৱক-সদৃশ, সদয়ভাৱে উপস্থিত। তোমালোকৰ সৈতে মোৰ জন্ম একে; তোমালোকৰ বাবে এক শিৱ (মঙ্গলময়) সংকল্প/ক্ৰতু আছে—সেই কথা জানি, সি তোমালোক সকলোৰে মাজত একেলগে বিচৰণ কৰে, প্ৰজাসকলক জ্ঞাত কৰি।
Mantra 23
अ॒ष्टेन्द्र॑स्य॒ षड् य॒मस्य॒ ऋषी॑णां स॒प्त स॑प्त॒धा। अ॒पो म॑नु॒ष्या॒३नोष॑धी॒स्ताँ उ॒ पञ्चानु॑ सेचिरे
ইন্দ্ৰৰ অংশ আঠটা, যমৰ ছটা; ঋষিসকল সাতজন—সাতধা ৰূপে। আপঃ (জল), মানুহ, আৰু ঔষধিসকল—এইবোৰক সঁচাকৈ পাঁচ ভাগে ক্ৰমে ক্ৰমে ঢালি/প্ৰবাহিত কৰিলে।
Mantra 24
केव॒लीन्द्रा॑य दुदु॒हे हि गृ॒ष्टिर्वशं पी॒यूषं॑ प्रथ॒मं दुहा॑ना । अथा॑तर्पयच्च॒तुर॑श्चतु॒र्धा दे॒वान् म॑नु॒ष्याँ॒३ असु॑रानु॒त ऋषी॑न्
কেৱলী ইন্দ্ৰৰ বাবেই, সঁচাকৈ, ফলৱতী গাভীয়ে দুধ দুহিলে—‘বশা’ নামৰ অমৃতসম পীয়ূষ, প্ৰথমে দুহা। তাৰ পাছত চাৰিধৰণে চাৰিজনক তৃপ্ত কৰিলে—দেৱসকলক, মানুহক, অসুৰসকলক, আৰু ঋষিসকলকো।
Mantra 25
को नु गौः क ए॑कऋ॒षिः किमु॒ धाम॒ का आ॒शिषः॑ । य॒क्षं पृ॑थि॒व्यामे॑क॒वृदे॑क॒र्तुः क॑त॒मो नु सः
কোনো নু গাভী? কোনো এক ঋষি? ধাম (আধাৰ/স্থান) কি? আশীৰ্বাদবোৰ কি? পৃথিৱীত একবৃত্ (একমাত্ৰ পৰিক্ৰমা) আৰু একঋতু (একমাত্ৰ ঋতু)-যুক্ত যক্ষ—সেইজন নু কোন?
Mantra 26
एको॒ गौरेक॑ एकऋ॒षिरेकं॒ धामै॑क॒धाशिषः॑ । य॒क्षं पृ॑थि॒व्यामे॑क॒वृदे॑क॒र्तुर्नाति॑ रिच्यते
এজনেই গাভী, এজনেই এক ঋষি; একেই ধাম, আশীৰ্বাদো একেই ধৰণে। পৃথিৱীত একবৃত্, একঋতু-যুক্ত যক্ষ—সেইজন কেতিয়াও শূন্য নহয়, কেতিয়াও ব্যৰ্থ নহয়।
Frequently Asked Questions
It links the sacrifice to the structure of the cosmos—especially sets of seven—so the rite becomes complete, correctly timed, and prosperity-producing rather than deficient or disorderly.
The counting is the method: enumerating sacred correspondences (bandhu) ‘closes gaps’ in ritual and time, preventing loss from mis-timing or incompleteness and establishing stable order.
Traditionally it fits best with homa using samidh and ghee, but it can also be recited as a contemplative/ritual affirmation of right timing (ṛtu) and disciplined practice (dīkṣā), especially at dawn or seasonal transitions.
Ask anything about Sukta 9 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.