Adhyaya 9

Verse 1

धृतराष्ट्र बोले--संजय! यह जो भारतवर्ष है, जिसमें यह राजाओंकी विशाल वाहिनी युद्धके लिये एकत्र हुई है, जहाँका साम्राज्य प्राप्त करनेके लिये मेरा पुत्र दुर्योधन ललचाया हुआ है, जिसे पानेके लिये पाण्डवोंके मनमें भी बड़ी इच्छा है तथा जिसके प्रति मेरा मन भी बहुत आसक्त है, उस भारतवर्षका तुम यथार्थरूपसे वर्णन करो; क्योंकि इस कार्यके लिये मेरी दृष्टिमें तुम्हीं सबसे अधिक बुद्धिमान्‌ हो

قال دِهْرِتَرَاشْتْرَ: «يا سَنْجَيا، صِفْ لي بصدقٍ هذه البهاراتَفَرْشَة—هذه الأرض التي اجتمع فيها حشدٌ عظيم من الملوك للحرب؛ والتي يطمع ابني دُريودَهَنَة في سيادتها؛ والتي يرغب الباندَفَة أيضًا رغبةً شديدة في نيلها؛ والتي تعلّق بها قلبي تعلّقًا عميقًا. أعطني بيانًا دقيقًا عن بهاراتَفَرْشَة، فإني أراك في هذا الأمر أرجحَ الناسِ بصيرةً.»

Verse 2

यत्र गृद्धा: पाण्डुपुत्रा यत्र मे सज्जते मन: । एतन्मे तत्त्वमाचक्ष्व त्वं हि मे बुद्धिमान मत:,धृतराष्ट्र बोले--संजय! यह जो भारतवर्ष है, जिसमें यह राजाओंकी विशाल वाहिनी युद्धके लिये एकत्र हुई है, जहाँका साम्राज्य प्राप्त करनेके लिये मेरा पुत्र दुर्योधन ललचाया हुआ है, जिसे पानेके लिये पाण्डवोंके मनमें भी बड़ी इच्छा है तथा जिसके प्रति मेरा मन भी बहुत आसक्त है, उस भारतवर्षका तुम यथार्थरूपसे वर्णन करो; क्योंकि इस कार्यके लिये मेरी दृष्टिमें तुम्हीं सबसे अधिक बुद्धिमान्‌ हो

قال دِهْرِتَرَاشْتْرَ: «أخبرني بالحق عن تلك الأرض وتلك المملكة التي يتلهّف إليها أبناءُ باندو، والتي يتشبّث بها قلبي هو أيضًا بتعلّق. بيّن لي حقيقتها، فأنت عندي أرجحُ الناسِ عقلًا في هذا الشأن.»

Verse 3

संजय उवाच न तत्र पाण्डवा गृद्धा: शूणु राजन्‌ वचो मम । गृद्धो दुर्योधनस्तत्र शकुनिश्चापि सौबल:,संजयने कहा--राजन्‌! आप मेरी बात सुनिये। पाण्डवोंको इस भारतवर्षके साम्राज्यका लोभ नहीं है। दुर्योधन तथा सुबलपुत्र शकुनि ही उसके लिये बहुत लुभाये हुए हैं

قال سَنْجَيا: «أيها الملك، اسمع قولي. ليس الباندَفَة في هذا الأمر مدفوعين بالطمع. إنما الذي تلتهمه الرغبة فيه هو دُريودَهَنَة، ومعه شَكُني ابنُ سُبَلا.»

Verse 4

अपरे क्षत्रियाश्रैव नानाजनपदेश्वरा: । ये गृद्धा भारते वर्षे न मृष्यन्ति परस्परम्‌,विभिन्न जनपदोंके स्वामी जो दूसरे-दूसरे क्षत्रिय हैं, वे भी इस भारतवर्षके प्रति गृध्र- दृष्टि लगाये हुए एक-दूसरेके उत्कर्षको सहन नहीं कर पाते हैं

وثمّةُ كَشَتْرِيَةٌ آخرون، سادةُ أقاليمَ شتّى؛ هم أيضًا يحدّقون في بهاراتَفَرْشَة بعينِ الطمع، ولا يطيق بعضُهم تفوّقَ بعض.

Verse 5

अत्र ते कीर्तयिष्यामि वर्ष भारत भारतम्‌ | प्रियमिन्द्रस्य देवस्य मनोर्वैवस्वतस्य च,भारत! अब मैं यहाँ आपसे उस भारतवर्षका वर्णन करूँगा, जो इन्द्रदेव और वैवस्वत मनुका प्रिय देश है

قال سانجيا: «هنا سأصف لك بهاراتا-فارشا (Bhārata-varṣa)، يا بهاراتا—هذه الأرض المحبوبة لدى الإله إندرا، وكذلك لدى مانو فايڤاسڤاتا (Manu Vaivasvata)».

Verse 6

पृथोस्तु राजन्‌ वैन्यस्य तथेक्ष्वाकोर्महात्मन: । ययातेरम्बरीषस्य मान्धातुर्नहुषस्य च,राजन! दुर्धर्ष महाराज! वेननन्दन पृथु, महात्मा इक्ष्वाकु, ययाति, अम्बरीष, मान्धाता, नहुष, मुचुकुन्द, उशीनरपुत्र शिबि, ऋषभ, इलानन्दन पुरूरवा, राजा नृग, कुशिक, महात्मा गाधि, सोमक, दिलीप तथा अन्य जो महाबली क्षत्रिय नरेश हुए हैं, उन सभीको भारतवर्ष बहुत प्रिय रहा है

قال سانجيا: «يا أيها الملك، إن أرض بهاراتا كانت محبوبة لدى بريثو (Pr̥thu) العظيم، ابن فينا (Vena)، وكذلك لدى إكشڤاكو (Ikṣvāku) النبيل؛ ولدى يَياتي (Yayāti) وأمبريشا (Ambarīṣa)؛ وكذلك لدى ماندهاطر (Māndhātṛ) ونهوشا (Nahuṣa).»

Verse 7

तथैव मुचुकुन्दस्य शिबेरौशीनरस्य च । ऋषभस्य तथैलस्य नृगस्य नृपतेस्तथा,राजन! दुर्धर्ष महाराज! वेननन्दन पृथु, महात्मा इक्ष्वाकु, ययाति, अम्बरीष, मान्धाता, नहुष, मुचुकुन्द, उशीनरपुत्र शिबि, ऋषभ, इलानन्दन पुरूरवा, राजा नृग, कुशिक, महात्मा गाधि, सोमक, दिलीप तथा अन्य जो महाबली क्षत्रिय नरेश हुए हैं, उन सभीको भारतवर्ष बहुत प्रिय रहा है

قال سانجيا: «وكذلك كان الأمر لموتشوكُندا (Mucukunda)، ولسيبي (Śibi) ابن أوشينارا (Uśīnara)، ولِرِشَبها (Ṛṣabha)، ولسليل إيلَا (Ilā)، وكذلك للملك نِرغا (Nṛga).»

Verse 8

कुशिकस्य च दुर्धर्ष गाधेश्वैव महात्मन: । सोमकस्य च दुर्धर्ष दिलीपस्य तथैव च,राजन! दुर्धर्ष महाराज! वेननन्दन पृथु, महात्मा इक्ष्वाकु, ययाति, अम्बरीष, मान्धाता, नहुष, मुचुकुन्द, उशीनरपुत्र शिबि, ऋषभ, इलानन्दन पुरूरवा, राजा नृग, कुशिक, महात्मा गाधि, सोमक, दिलीप तथा अन्य जो महाबली क्षत्रिय नरेश हुए हैं, उन सभीको भारतवर्ष बहुत प्रिय रहा है

قال سانجيا: «يا أيها الملك، يا من لا يُقهر—كذلك كانت محبوبة لدى كوشيكا (Kuśika)، ولدى غادهي (Gādhi) عظيم الروح، ولدى سوماكا (Somaka)، وكذلك لدى ديليبا (Dilīpa).»

Verse 9

अन्येषां च महाराज क्षत्रियाणां बलीयसाम्‌ । सर्वेषामेव राजेन्द्र प्रियं भारत भारतम्‌,राजन! दुर्धर्ष महाराज! वेननन्दन पृथु, महात्मा इक्ष्वाकु, ययाति, अम्बरीष, मान्धाता, नहुष, मुचुकुन्द, उशीनरपुत्र शिबि, ऋषभ, इलानन्दन पुरूरवा, राजा नृग, कुशिक, महात्मा गाधि, सोमक, दिलीप तथा अन्य जो महाबली क्षत्रिय नरेश हुए हैं, उन सभीको भारतवर्ष बहुत प्रिय रहा है इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि जम्बूखण्डविनिर्माणपर्वणि भारतीयनदीदेशादिनामकथने नवमो<ध्याय:

قال سانجيا: «وكذلك لسائر الكشاتريا (kṣatriya) الأقوياء، أيها الملك العظيم—بل لجميعهم حقًّا، يا سيد الملوك—كانت بهاراتا (Bhārata)، أرض آل بهاراتا، أرضًا محبوبة.»

Verse 10

तत्‌ ते वर्ष प्रवक्ष्यामि यथायथमरिंदम । शृणु मे गदतो राजन्‌ यन्मां त्वं परिपृच्छसि,शत्रुदमन नरेश! मैं उसी भारतवर्षका यथावत्‌ वर्णन कर रहा हूँ। आप मुझसे जो कुछ पूछते या जानना चाहते हैं वह सब बताता हूँ, सुनिये

قال سنجيا: «يا قاهرَ الأعداء، سأصف لك هذه الأرض (فارشا) كما هي على حقيقتها. أَصغِ إليّ أيها الملك وأنا أتكلّم؛ وكلُّ ما سألتني أن أُبيّنه سأرويه لك كاملاً».

Verse 11

महेन्द्री मलय: सहा: शुक्तिमानृक्षवानपि । विन्ध्यश्न पारियात्रश्न सप्तैते कुलपर्वता:,इस भारतवर्षमें महेन्द्र, मलय, सहा, शुक्तिमान, ऋक्षवान, विन्ध्य और पारियात्र--ये सात कुलपर्वत कहे गये हैं

قال سنجيا: «في أرض بهاراتا هذه تُعرَف سبعةُ جبالٍ باسم “كولابارفاتا” — السلاسل الجبلية الأصول: ماهيندرا، ومالايا، وساهيا، وشُكْتِيمان، وركشافان، وفيندْهيا، وبارِيَاترا».

Verse 12

तेषां सहस्रशो राजन्‌ पर्वतास्ते समीपत: । अविज्ञाता: सारवन्तो विपुलाश्रित्रसानव:,राजन! इनके आसपास और भी हजारों अविज्ञात पर्वत हैं, जो रत्न आदि सार वस्तुओंसे युक्त, विस्तृत और विचित्र शिखरोंसे सुशोभित हैं

قال سنجيا: «أيها الملك، وبقرب تلك الجبال آلافٌ أخرى—مجهولة غير مطروقة—غير أنها غنيةٌ بالمواد النفيسة (كالجواهر)، واسعةُ الامتداد، مزدانةٌ بقممٍ عجيبةٍ متنوّعة الألوان.»

Verse 13

अन्ये ततो<5परिज्ञाता हस्वा हस्वोपजीविन: । आर्या म्लेच्छाश्न॒ कौरव्य तैर्मिश्रा: पुरुषा विभो,इनसे भिन्न और भी छोटे-छोटे अपरिचित पर्वत हैं, जो छोटे-छोटे प्राणियोंके जीवन- निर्वाहका आश्रय बने हुए हैं। प्रभो! कुरुनन्दन! इस भारतवर्षमें आर्य, म्लेच्छ तथा संकर जातिके मनुष्य निवास करते हैं। वे लोग यहाँकी जिन बड़ी-बड़ी नदियोंके जल पीते हैं, उनके नाम बताता हूँ, सुनिये। गंगा, सिन्धु, सरस्वती, गोदावरी, नर्मदा, बाहुदा, महानदी, शतद्गू, चन्द्रभागा, महानदी यमुना, दृषद्वती, विपाशा, विपापा, स्थूलबालुका, वेत्रवती, कृष्णवेणा, इरावती, वितस्ता, पयोष्पी, देविका, वेदस्मृता, वेदवती, त्रिदिवा, इक्षुला, कृमि, करीषिणी, चित्रवाहा तथा चित्रसेना नदी

قال سنجيا: «ثم إن وراء ذلك سلاسلَ صغرى أخرى، قليلةَ المعرفة—ضيّقةَ الامتداد—تكون موردَ عيشٍ لجماعاتٍ صغيرة. يا كاورافيا، يا عظيم الشأن، في أرض بهاراتا هذه يقيم أناسٌ من الآريا، والمليتشّا، ومن أصولٍ مختلطة.»

Verse 14

नदीं पिबन्ति विपुलां गड़ां सिन्धुं सरस्वतीम्‌ । गोदावरीं नर्मदां च बाहुदां च महानदीम्‌,इनसे भिन्न और भी छोटे-छोटे अपरिचित पर्वत हैं, जो छोटे-छोटे प्राणियोंके जीवन- निर्वाहका आश्रय बने हुए हैं। प्रभो! कुरुनन्दन! इस भारतवर्षमें आर्य, म्लेच्छ तथा संकर जातिके मनुष्य निवास करते हैं। वे लोग यहाँकी जिन बड़ी-बड़ी नदियोंके जल पीते हैं, उनके नाम बताता हूँ, सुनिये। गंगा, सिन्धु, सरस्वती, गोदावरी, नर्मदा, बाहुदा, महानदी, शतद्गू, चन्द्रभागा, महानदी यमुना, दृषद्वती, विपाशा, विपापा, स्थूलबालुका, वेत्रवती, कृष्णवेणा, इरावती, वितस्ता, पयोष्पी, देविका, वेदस्मृता, वेदवती, त्रिदिवा, इक्षुला, कृमि, करीषिणी, चित्रवाहा तथा चित्रसेना नदी

قال سنجيا: «إنهم يشربون من مياه أنهارٍ عظيمة كثيرة: الغانغا، والسِّندهو، والسَّرَسْوَتي؛ وكذلك الغودافري والنَّرْمَدا؛ وأيضًا الباهودا والنهر العظيم ماهانَدي.»

Verse 15

शतद्रू चन्द्रभागां च यमुनां च महानदीम्‌ । दृषद्वतीं विपाशां च विपापां स्थूलवालुकाम्‌,इनसे भिन्न और भी छोटे-छोटे अपरिचित पर्वत हैं, जो छोटे-छोटे प्राणियोंके जीवन- निर्वाहका आश्रय बने हुए हैं। प्रभो! कुरुनन्दन! इस भारतवर्षमें आर्य, म्लेच्छ तथा संकर जातिके मनुष्य निवास करते हैं। वे लोग यहाँकी जिन बड़ी-बड़ी नदियोंके जल पीते हैं, उनके नाम बताता हूँ, सुनिये। गंगा, सिन्धु, सरस्वती, गोदावरी, नर्मदा, बाहुदा, महानदी, शतद्गू, चन्द्रभागा, महानदी यमुना, दृषद्वती, विपाशा, विपापा, स्थूलबालुका, वेत्रवती, कृष्णवेणा, इरावती, वितस्ता, पयोष्पी, देविका, वेदस्मृता, वेदवती, त्रिदिवा, इक्षुला, कृमि, करीषिणी, चित्रवाहा तथा चित्रसेना नदी

قال سنجيا: «(في بهاراتا) توجد أيضًا أنهار شتدرو وتشندربهاغا، واليمونا والنهر العظيم ماهاندي؛ وكذلك دريشدڤتي وفيباشا، وأيضًا فيبابا وستھولڤالوكَا.» وفي هذا الفهرس للأنهار يضع النشيد حرب كوروكشيترا ضمن الجغرافيا المقدّسة الواسعة لبهاراتا—مذكِّرًا السامع بأن الصراع يجري في أرضٍ تقوم حياتها على مياهٍ واهبةٍ للعيش، يشترك في شربها أقوامٌ شتّى.

Verse 16

नदीं वेत्रवर्तीं चैव कृष्णवेणां च निम्नगाम्‌ | इरावतीं वितस्तां च पयोष्णीं देविकामपि,इनसे भिन्न और भी छोटे-छोटे अपरिचित पर्वत हैं, जो छोटे-छोटे प्राणियोंके जीवन- निर्वाहका आश्रय बने हुए हैं। प्रभो! कुरुनन्दन! इस भारतवर्षमें आर्य, म्लेच्छ तथा संकर जातिके मनुष्य निवास करते हैं। वे लोग यहाँकी जिन बड़ी-बड़ी नदियोंके जल पीते हैं, उनके नाम बताता हूँ, सुनिये। गंगा, सिन्धु, सरस्वती, गोदावरी, नर्मदा, बाहुदा, महानदी, शतद्गू, चन्द्रभागा, महानदी यमुना, दृषद्वती, विपाशा, विपापा, स्थूलबालुका, वेत्रवती, कृष्णवेणा, इरावती, वितस्ता, पयोष्पी, देविका, वेदस्मृता, वेदवती, त्रिदिवा, इक्षुला, कृमि, करीषिणी, चित्रवाहा तथा चित्रसेना नदी

قال سنجيا: «(في بهاراتا) توجد أيضًا أنهار ڤيترڤتي، وكريشناڤينا السريعة الجريان، وإيراڤتي، وڤيتستا، وبايوشني، وديڤيكا كذلك.» وفي هذا الفهرس لمياه البلاد يؤكد الملحم اتساع بهاراتا والنظام الذي تُقيمه جغرافيتها لحفظ الحياة—أنهارٌ تُغذّي أقوامًا شتّى وتعضد دوام المجتمع حتى والقتال يقترب.

Verse 17

वेदस्मृतां वेदवतीं त्रिदिवामिक्षुलां कृमिम्‌ । करीषिणीं चित्रवाहां चित्रसेनां च निम्नगाम्‌,इनसे भिन्न और भी छोटे-छोटे अपरिचित पर्वत हैं, जो छोटे-छोटे प्राणियोंके जीवन- निर्वाहका आश्रय बने हुए हैं। प्रभो! कुरुनन्दन! इस भारतवर्षमें आर्य, म्लेच्छ तथा संकर जातिके मनुष्य निवास करते हैं। वे लोग यहाँकी जिन बड़ी-बड़ी नदियोंके जल पीते हैं, उनके नाम बताता हूँ, सुनिये। गंगा, सिन्धु, सरस्वती, गोदावरी, नर्मदा, बाहुदा, महानदी, शतद्गू, चन्द्रभागा, महानदी यमुना, दृषद्वती, विपाशा, विपापा, स्थूलबालुका, वेत्रवती, कृष्णवेणा, इरावती, वितस्ता, पयोष्पी, देविका, वेदस्मृता, वेदवती, त्रिदिवा, इक्षुला, कृमि, करीषिणी, चित्रवाहा तथा चित्रसेना नदी

قال سنجيا: «وسأذكر أيضًا الأنهار الأخرى: ڤيدَسْمْرِتا، وڤيدَڤتي، وتريدِڤا، وإكشولا، وكْرِمي، وكَريشِني، وتشِتراڤاها، ونهر تشِتراسينَا.» وفي هذا الفهرس لمياه بهاراتا يتجلّى التركيز على جغرافيتها المقدّسة: أقوامٌ متنوّعون يسكنونها، تُقيمهم هذه الجداول الواهبة للحياة، وتُستحضر وتُكرَّم بأسمائها.

Verse 18

गोमती धूतपापां च वन्दनां च महानदीम्‌ । कौशिकीं त्रिदिवां कृत्यां निचितां लोहितारणीम्‌,गोमती, धूतपापा, महानदी वन्दना, कौशिकी, त्रिदिवा, कृत्या, निचिता, लोहितारणी, रहस्या, शतकुम्भा, सरयू, चर्मण्वती, वेत्रवती, हस्तिसोमा, दिकू, शरावती, पयोष्णी, वेणा, भीमरथी, कावेरी, चुलुका, वाणी और शतबला

قال سنجيا: ثم أخذ يستحضر ويذكر على التوالي أنهارًا مقدّسة—غوماتي، ودهوتابابا، وڤندنا، والنهر العظيم ماهاندي، وكوشيكي، وتريدِڤا، وكِرتيا، ونيچيتا، ولوهيتارَني—التي يُعتقد أن أسماءها بذاتها تُطهِّر وتَحمي. ومع اقتراب الحرب، تُقيم هذه التلاوة إطارًا أخلاقيًا وطقسيًا للحملة: تُقدَّس الأرض، ويُذكَّر السامع بأن فعل الإنسان يجري تحت نظر الدارما وبقوة التطهير المنسوبة إلى التيِرثات.

Verse 19

रहस्यां शतकुम्भां च सरयूं च तथैव च । चर्मण्वतीं वेत्रवर्ती हस्तिसोमां दिशं तथा,गोमती, धूतपापा, महानदी वन्दना, कौशिकी, त्रिदिवा, कृत्या, निचिता, लोहितारणी, रहस्या, शतकुम्भा, सरयू, चर्मण्वती, वेत्रवती, हस्तिसोमा, दिकू, शरावती, पयोष्णी, वेणा, भीमरथी, कावेरी, चुलुका, वाणी और शतबला

قال سنجيا: ثم سمّى، على الترتيب، أنهارًا وجداول مقدّسة كثيرة—رهاسيا، وشاتاكومبها، وسرايو، وچارمانڤتي، وڤيترڤتي، وهستيسوما، وغيرها مثل غوماتي، ودهوتابابا، وماهاندي، وڤندنا، وكوشيكي، وتريدِڤا، وكِرتيا، ونيچيتا، ولوهيتارَني، وشاراڤتي، وبايوشني، وڤينا، وبهيمرثي، وكاڤيري، وتشولوكا، وڤاني، وشاتابالا. إن هذه التلاوة تستحضر قداسة الأرض وقوة التطهير التي تنسبها التقاليد إلى هذه المياه، في مواجهة الثقل الأخلاقي الجسيم للحرب القادمة.

Verse 20

शरावतीं पयोष्णीं च वेणां भीमरथीमपि । कावेरीं चुलुकां चापि वाणीं शतबलामपि,गोमती, धूतपापा, महानदी वन्दना, कौशिकी, त्रिदिवा, कृत्या, निचिता, लोहितारणी, रहस्या, शतकुम्भा, सरयू, चर्मण्वती, वेत्रवती, हस्तिसोमा, दिकू, शरावती, पयोष्णी, वेणा, भीमरथी, कावेरी, चुलुका, वाणी और शतबला

Verse 21

नीवारामहितां चापि सुप्रयोगां जनाधिप । पवित्रां कुण्डलीं सिन्धुं राजनीं पुरमालिनीम्‌,नरेश्वर! नीवारा, अहिता, सुप्रयोगा, पवित्रा, कुण्डली, सिन्धु, राजनी, पुरमालिनी, पूर्वाभिरामा, वीरा (नीरा), भीमा, ओघवती, पाशाशिनी, पापहरा, महेन्द्रा, पाटलावती, करीषिणी, असिक्नी, महानदी कुशचीरा, मकरी, प्रवरा, मेना, हेमा, घृतवती, पुरावती, अनुष्णा, शैब्या, कापी, सदानीरा, अधृष्या और महानदी कुशधारा

Sanjaya said: O king, I also saw the rivers named Nīvārāmahitā, Suprayogā, Pavitrā, Kuṇḍalī, Sindhu, Rājñī, and Puramālinī—along with many others. O lord of men, these famed waters, celebrated by name, were present in that vast gathering, suggesting the land’s sanctity and the moral weight of the great war about to unfold.

Verse 22

पूर्वाभिरामां वीरां च भीमामोघवतीं तथा । पाशाशिनीं पापहारां महेन्द्रां पाटलावतीम्‌,नरेश्वर! नीवारा, अहिता, सुप्रयोगा, पवित्रा, कुण्डली, सिन्धु, राजनी, पुरमालिनी, पूर्वाभिरामा, वीरा (नीरा), भीमा, ओघवती, पाशाशिनी, पापहरा, महेन्द्रा, पाटलावती, करीषिणी, असिक्नी, महानदी कुशचीरा, मकरी, प्रवरा, मेना, हेमा, घृतवती, पुरावती, अनुष्णा, शैब्या, कापी, सदानीरा, अधृष्या और महानदी कुशधारा

Sañjaya said: “O lord of men, (there are rivers) named Pūrvābhirāmā, Vīrā, Bhīmā, and Oghavatī; likewise Pāśāśinī, Pāpahārā, Mahendrā, and Pāṭalāvatī.” In this catalogue, the landscape itself is invoked as a witness to the coming war—rivers that sustain life are remembered by name, underscoring how the impending conflict will touch the whole realm and its moral order.

Verse 23

करीषिणीमसिक्नीं च कुशचीरां महानदीम्‌ | मकरेीं प्रवरां मेनां हेमां घृतवतीं तथा,नरेश्वर! नीवारा, अहिता, सुप्रयोगा, पवित्रा, कुण्डली, सिन्धु, राजनी, पुरमालिनी, पूर्वाभिरामा, वीरा (नीरा), भीमा, ओघवती, पाशाशिनी, पापहरा, महेन्द्रा, पाटलावती, करीषिणी, असिक्नी, महानदी कुशचीरा, मकरी, प्रवरा, मेना, हेमा, घृतवती, पुरावती, अनुष्णा, शैब्या, कापी, सदानीरा, अधृष्या और महानदी कुशधारा

Sañjaya said: “O king, there are many renowned rivers—Karīṣiṇī, Asiknī, Kuśacīrā, Mahānadī, Makarī, Pravarā, Menā, Hemā, and Ghṛtavatī; likewise Nīvārā, Ahitā, Suprayogā, Pavitrā, Kuṇḍalī, Sindhu, Rajanī, Puramālinī, Pūrvābhirāmā, Vīrā (also called Nīrā), Bhīmā, Oghavatī, Pāśāśinī, Pāpaharā, Mahendrā, Pāṭalāvatī, Purāvatī, Anuṣṇā, Śaibyā, Kāpī, Sadānīrā, Adhṛṣyā, and the great river Kuśadhārā.” In the war narrative, this catalog of rivers functions as a sacred-geographical frame: the land of Bhārata is evoked through its life-giving waters, suggesting that the coming conflict unfolds upon a terrain held to be purifying and venerable, and that the king’s responsibility (rājadharma) extends over such sanctified realms.

Verse 24

पुरावतीमनुष्णां च शैब्यां कापीं च भारत । सदानीरामधृष्यां च कुशधारां महानदीम्‌,नरेश्वर! नीवारा, अहिता, सुप्रयोगा, पवित्रा, कुण्डली, सिन्धु, राजनी, पुरमालिनी, पूर्वाभिरामा, वीरा (नीरा), भीमा, ओघवती, पाशाशिनी, पापहरा, महेन्द्रा, पाटलावती, करीषिणी, असिक्नी, महानदी कुशचीरा, मकरी, प्रवरा, मेना, हेमा, घृतवती, पुरावती, अनुष्णा, शैब्या, कापी, सदानीरा, अधृष्या और महानदी कुशधारा

Sañjaya said: O Bhārata, O lord of men, he then named the rivers—Purāvatī, Anuṣṇā, Śaibyā, and Kāpī; also Sadānīrā, the unconquerable (Adhṛṣyā), and the great river Kuśadhārā. He further recounted many sacred streams—Nīvārā, Ahitā, Suprayogā, Pavitrā, Kuṇḍalī, Sindhu, Rajanī, Puramālinī, Pūrvābhirāmā, Vīrā (also called Nīrā), Bhīmā, Oghavatī, Pāśāśinī, Pāpaharā, Mahendrā, Pāṭalāvatī, Karīṣiṇī, Asiknī, the great river Kuśacīrā, Makarī, Pravarā, Menā, Hemā, Ghṛtavatī—again Purāvatī, Anuṣṇā, Śaibyā, Kāpī, Sadānīrā, Adhṛṣyā, and the great Kuśadhārā. The passage underscores the vastness of the land and the sanctity of its waters, invoked as witnesses and supports of righteous order amid the coming war.

Verse 25

सदाकान्तां शिवां चैव तथा वीरमतीमपि । वस्त्रां सुवस्त्रां गौरीं च कम्पनां सहिरण्वतीम्‌,सदाकान्ता, शिवा, वीरमती, वस्त्रा, सुवस्त्रा, गौरी, कम्पना, हिरण्वती, वरा, वीरकरा, महानदी पंचमी, रथचित्रा, ज्योतिरथा, विश्वामित्रा, कपिंजला, उपेन्द्रा, बहुला, कुवीरा, अम्बुवाहिनी, विनदी, पिंजला, वेणा, महानदी तुंगवेणा, विदिशा, कृष्णवेणा, ताम्रा, कपिला, खलु, सुवामा, वेदाश्वा, हरिश्रावा, महापगा, शीघ्रा, पिच्छिला, भारद्वाजी नदी, कौशिकी नदी, शोणा, बाहुदा, चन्द्रमा, दुर्गा, चित्रशिला, ब्रह्मवेध्या, बृहद्वती, यवक्षा, रोही तथा जाम्बूनदी

قال سنجيا: «(كانت هناك) أنهار تُدعى سَدَاكَانْتَا (Sadākāntā)، وشِيفَا (Śivā)، وكذلك فِيرَمَتِي (Vīramatī)؛ وفَسْتْرَا (Vastrā) وسُوفَسْتْرَا (Suvastrā)؛ وغَوْرِي (Gaurī)؛ وكَمْبَنَا (Kampanā) مع هِيرَنْفَتِي (Hiraṇvatī).»

Verse 26

वरां वीरकरां चापि पञ्चमीं च महानदीम्‌ | रथचित्रां ज्योतिरथां विश्वामित्रां कपिज्जलाम्‌,सदाकान्ता, शिवा, वीरमती, वस्त्रा, सुवस्त्रा, गौरी, कम्पना, हिरण्वती, वरा, वीरकरा, महानदी पंचमी, रथचित्रा, ज्योतिरथा, विश्वामित्रा, कपिंजला, उपेन्द्रा, बहुला, कुवीरा, अम्बुवाहिनी, विनदी, पिंजला, वेणा, महानदी तुंगवेणा, विदिशा, कृष्णवेणा, ताम्रा, कपिला, खलु, सुवामा, वेदाश्वा, हरिश्रावा, महापगा, शीघ्रा, पिच्छिला, भारद्वाजी नदी, कौशिकी नदी, शोणा, बाहुदा, चन्द्रमा, दुर्गा, चित्रशिला, ब्रह्मवेध्या, बृहद्वती, यवक्षा, रोही तथा जाम्बूनदी

قال سنجيا: «(لقد أبصروا) أنهارًا تُدعى فَرَا (Varā) وفِيرَكَرَا (Vīrakarā)، وكذلك بَنْجَامِي (Pañcamī) والنهر العظيم مَهَانَدِي (Mahānadī)؛ وكذا رَثَچِتْرَا (Rathacitrā)، وجْيُوتِرَثَا (Jyotirathā)، وفِشْوَامِتْرَا (Viśvāmitrā)، وكَبِنْجَلَا (Kapiñjalā).»

Verse 27

उपेन्द्रां बहुलां चैव कुवीरामम्बुवाहिनीम्‌ । विनदीं पिज्जलां वेणां तुज़वेणां महानदीम्‌,सदाकान्ता, शिवा, वीरमती, वस्त्रा, सुवस्त्रा, गौरी, कम्पना, हिरण्वती, वरा, वीरकरा, महानदी पंचमी, रथचित्रा, ज्योतिरथा, विश्वामित्रा, कपिंजला, उपेन्द्रा, बहुला, कुवीरा, अम्बुवाहिनी, विनदी, पिंजला, वेणा, महानदी तुंगवेणा, विदिशा, कृष्णवेणा, ताम्रा, कपिला, खलु, सुवामा, वेदाश्वा, हरिश्रावा, महापगा, शीघ्रा, पिच्छिला, भारद्वाजी नदी, कौशिकी नदी, शोणा, बाहुदा, चन्द्रमा, दुर्गा, चित्रशिला, ब्रह्मवेध्या, बृहद्वती, यवक्षा, रोही तथा जाम्बूनदी

قال سنجيا: «(وفي تلك الناحية) كانت أيضًا أنهار أُبِينْدْرَا (Upendrā)، وبَهُولَا (Bahulā)، وكُوفِيرَا (Kuvīrā)، وأَمْبُوفَاهِينِي (Ambuvāhinī)، وفِينَدِي (Vinadī)، وبِنْجَلَا (Piñjalā)، وفِينَا (Veṇā)، والنهر العظيم تُونْغَفِينَا (Tuṅgaveṇā).»

Verse 28

विदिशां कृष्णवेणां च ताम्रां च कपिलामपि । खलु सुवामां वेदाश्वां हरिश्रावां महापगाम्‌,सदाकान्ता, शिवा, वीरमती, वस्त्रा, सुवस्त्रा, गौरी, कम्पना, हिरण्वती, वरा, वीरकरा, महानदी पंचमी, रथचित्रा, ज्योतिरथा, विश्वामित्रा, कपिंजला, उपेन्द्रा, बहुला, कुवीरा, अम्बुवाहिनी, विनदी, पिंजला, वेणा, महानदी तुंगवेणा, विदिशा, कृष्णवेणा, ताम्रा, कपिला, खलु, सुवामा, वेदाश्वा, हरिश्रावा, महापगा, शीघ्रा, पिच्छिला, भारद्वाजी नदी, कौशिकी नदी, शोणा, बाहुदा, चन्द्रमा, दुर्गा, चित्रशिला, ब्रह्मवेध्या, बृहद्वती, यवक्षा, रोही तथा जाम्बूनदी

قال سنجيا: «وكانت هناك أيضًا أنهار كثيرة—فِيدِيشَا (Vidiśā)، وكْرِشْنَفِينَا (Kṛṣṇaveṇā)، وتَامْرَا (Tāmrā)، وكَبِلَا (Kapilā)، وسُوفَامَا (Suvāmā)، وفِيدَاشْوَا (Vedāśvā)، وهَرِيشْرَافَا (Hariśrāvā)، والنهر العظيم مَهَابَغَا (Mahāpagā).»

Verse 29

शीघ्रां च पिच्छिलां चैव भारद्वाजीं च निम्नगाम्‌ | कौशिकीं निम्नगां शोणां बाहुदामथ चन्द्रमाम्‌,सदाकान्ता, शिवा, वीरमती, वस्त्रा, सुवस्त्रा, गौरी, कम्पना, हिरण्वती, वरा, वीरकरा, महानदी पंचमी, रथचित्रा, ज्योतिरथा, विश्वामित्रा, कपिंजला, उपेन्द्रा, बहुला, कुवीरा, अम्बुवाहिनी, विनदी, पिंजला, वेणा, महानदी तुंगवेणा, विदिशा, कृष्णवेणा, ताम्रा, कपिला, खलु, सुवामा, वेदाश्वा, हरिश्रावा, महापगा, शीघ्रा, पिच्छिला, भारद्वाजी नदी, कौशिकी नदी, शोणा, बाहुदा, चन्द्रमा, दुर्गा, चित्रशिला, ब्रह्मवेध्या, बृहद्वती, यवक्षा, रोही तथा जाम्बूनदी

قال سنجيا: «ثم سمّى أيضًا أنهارًا كثيرة—شِيغْرَا (Śīghrā) وبِتْشِيلَا (Picchilā) ونهر بْهَارَدْفَاجِي (Bhāradvājī)؛ وكَوْشِيكِي (Kauśikī) المنخفض الجريان؛ وشُونَا (Śoṇā) وبَاهُودَا (Bāhudā) وتَشَنْدْرَمَا (Candramā).»

Verse 30

दुर्गां चित्रशिलां चैव ब्रह्म॒वेध्यां बृहद्वतीम्‌ । यवक्षामथ रोहीं च तथा जाम्बूनदीमपि,सदाकान्ता, शिवा, वीरमती, वस्त्रा, सुवस्त्रा, गौरी, कम्पना, हिरण्वती, वरा, वीरकरा, महानदी पंचमी, रथचित्रा, ज्योतिरथा, विश्वामित्रा, कपिंजला, उपेन्द्रा, बहुला, कुवीरा, अम्बुवाहिनी, विनदी, पिंजला, वेणा, महानदी तुंगवेणा, विदिशा, कृष्णवेणा, ताम्रा, कपिला, खलु, सुवामा, वेदाश्वा, हरिश्रावा, महापगा, शीघ्रा, पिच्छिला, भारद्वाजी नदी, कौशिकी नदी, शोणा, बाहुदा, चन्द्रमा, दुर्गा, चित्रशिला, ब्रह्मवेध्या, बृहद्वती, यवक्षा, रोही तथा जाम्बूनदी

قال سَنجايا: «وذكر (بهيشما) أيضًا أنهارًا وجداول كثيرة مهيبة—دورغا (Durgā)، تشيتراشيلا (Citraśilā)، برهمَفيدهيا (Brahmavedhyā)، بريهادڤاتي (Bṛhadvātī)، يافاكشا (Yavakṣā)، روهي (Rohī)، وجامبوندي (Jāmbūnadī)؛ وكذلك سداكانتا (Sadākāntā)، شيفا (Śivā)، فيرامتي (Vīramatī)، فسترا (Vastrā)، سوفسترا (Suvastrā)، غوري (Gaurī)، كامبنا (Kampanā)، هيرنڤتي (Hiraṇvatī)، ڤرا (Varā)، فيركرا (Vīrakarā)، ماهاندي (Mahānadī)، بانشمي (Pañcamī)، رثتشيترا (Rathacitrā)، جيوتيرثا (Jyotirathā)، فيشفاميترا (Viśvāmitrā)، كابينجلا (Kapiñjalā)، أوبيندرا (Upendrā)، باهولا (Bahulā)، كوڤيرا (Kuvīrā)، أمبوڤاهيني (Ambuvāhinī)، فينَدي (Vinadī)، بينجلا (Piṅjalā)، فينا (Veṇā)، تونغڤينا (Tuṅgaveṇā)، فيديشا (Vidiśā)، كرشناڤينا (Kṛṣṇaveṇā)، تامرا (Tāmrā)، كابيلا (Kapilā)، سوفاما (Suvāmā)، فيداشڤا (Vedāśvā)، هريشراڤا (Hariśrāvā)، مهاپغا (Mahāpagā)، شيغرا (Śīghrā)، بيتشّلا (Picchilā)، بهاردڤاجي (Bhāradvājī)، كوشيكي (Kauśikī)، شونا (Śoṇā)، باهودا (Bāhudā)، وتشاند्रما (Candramā)—أسماء تُتلى في تمهيد الحرب، كأنها ترسم معالم البلاد وتستدعي سعة جغرافية بهاراتا المقدسة.»

Verse 31

सुनसां तमसां दासीं वसामन्यां वराणसीम्‌ | नीलां घृतवतीं चैव पर्णाशां च महानदीम्‌,सुनसा, तमसा, दासी, वसा, वराणसी, नीला, घृतवती, महानदी पर्णाशा, मानवी, वृषभा, ब्रह्ममेध्या, बृहद्धनि, राजन! ये तथा और भी बहुत-सी नदियाँ हैं

قال سَنجايا: «أيها الملك، هناك أيضًا هذه الأنهار—سُونَسا (Sūnasā)، تَمَسا (Tamasā)، داسي (Dāsī)، وَسا (Vasā)، وڤرَانَسي (Varāṇasī)؛ وكذلك نيلا (Nīlā)، غِرتَڤتي (Ghṛtavatī)، پَرناشا (Parṇāśā)، والنهر العظيم ماهاندي (Mahānadī)؛ وأيضًا مانَڤي (Mānavī)، ڤرِشَبها (Vṛṣabhā)، برهمَميڌيا (Brahmamedhyā)، وبريهاددهني (Bṛhaddhanī)—مع أنهار كثيرة أخرى كذلك.»

Verse 32

मानवीं वृषभां चैव ब्रद्ममेध्यां बृहद्धनिम्‌ एताश्चान्याश्व बहुधा महानद्यो जनाधिप,सुनसा, तमसा, दासी, वसा, वराणसी, नीला, घृतवती, महानदी पर्णाशा, मानवी, वृषभा, ब्रह्ममेध्या, बृहद्धनि, राजन! ये तथा और भी बहुत-सी नदियाँ हैं

قال سَنجايا: «يا سيد الناس، هناك أيضًا هذه الأنهار العظيمة—مانَڤي (Mānavī)، ڤرِشَبها (Vṛṣabhā)، برهمَميڌيا (Brahmamedhyā)، وبريهاددهني (Bṛhaddhanī)—ومعها كثير غيرها، في أقاليم شتى.»

Verse 33

सदा निरामयां कृष्णां मन्दगां मदवाहिनीम्‌ । ब्राह्मणीं च महागौरीं दुर्गागपि च भारत

قال سَنجايا: «يا بهاراتا، (لقد أثنَوا/تذكّروا) تلك التي لا يمسّها السقم أبدًا—كريشنا (Kṛṣṇā)—لطيفة الجريان، حاملةً قوة النشوة المقدّسة؛ والسيدة برهماني (Brahmanī)، والعذراء العظمى البيضاء مهاگوري (Mahāgaurī)، وكذلك دورغا (Durgā).»

Verse 34

चित्रोपलां चित्ररथां मज्जुलां वाहिनीं तथा । मन्दाकिनीं वैतरणीं कोषां चापि महानदीम्‌

قال سَنجايا: «(لقد أبصرتُ) الفرق المسماة تشيتروبالا (Citropalā)، تشيترا رثا (Citrarathā)، ماجّولا (Majjulā)، وكذلك ڤاهيني (Vāhinī)؛ وأيضًا ماندَاكِني (Mandākinī)، ڤيتَرَني (Vaitaraṇī)، كوشا (Koṣā)، والنهر العظيم ماهاندي (Mahānadī).»

Verse 35

शुक्तिमतीमनड्रां च तथैव वृषसाह्दयाम्‌ । लोहित्यां करतोयां च तथैव वृषकाह्नयाम्‌

قال سانجيا: «(لقد اجتاح/أخضع) شوكْتيمَتي وأنَدْرا، وكذلك فْرِشَساهْدَيا؛ وأيضًا لوهِتْيا وكَرَتُويا، وكذلك فْرِشَكاهْنَيا».

Verse 36

कुमारीमृषिकुल्यां च मारिषां च सरस्वतीम्‌ । मन्दाकिनीं सुपुण्यां च सर्वा गड़ां च भारत

قال سانجيا: «يا بهاراتا، (لقد ذكر) كوماري، ورِشيكولْيا، وماريشا، وسَرَسْوَتي، ومَنْداكِني—وهي الأشد قداسة—وكذلك سائر الأنهار المقدسة كلها».

Verse 37

भारत! सदा निरामया, कृष्णा, मन्दगा, मन्दवाहिनी, ब्राह्मणी, महागौरी, दुर्गा, चित्रोत्पला, चित्ररथा, मंजुला, वाहिनी, मन्दाकिनी, वैतरणी, महानदी कोषा, शुक्तिमती, अनंगा, वृषा, लोहित्या, करतोया, वृषका, कुमारी, ऋषिकुल्या, मारिषा, सरस्वती, मन्दाकिनी, सुपुण्या, सर्वा तथा गंगा, भारत! इन नदियोंके जल भारतवासी पीते हैं ।। ३३ ३५ || विश्वस्य मातर: सर्वा: सर्वाश्षेव महाफला: । तथा नद्यस्त्वप्रकाशा: शतशो5थ सहस्रश:,राजन! पूर्वोक्त सभी नदियाँ सम्पूर्ण विश्वकी माताएँ हैं, वे सब-की-सब महान पुण्य फल देनेवाली हैं। इनके सिवा सैकड़ों और हजारों ऐसी नदियाँ हैं, जो लोगोंके परिचयमें नहीं आयी हैं

قال سانجيا: «يا بهاراتا (دھṛtarāṣṭra)! إن أهل بهاراتا يشربون مياه هذه الأنهار—Nirāmayā، Kṛṣṇā، Mandagā، Mandavāhinī، Brāhmaṇī، Mahāgaurī، Durgā، Citrotpalā، Citrarathā، Mañjulā، Vāhinī، Mandākinī، Vaitaraṇī، Mahānadī، Koṣā، Śuktimatī، Anaṅgā، Vṛṣā، Lohityā، Karatoyā، Vṛṣakā، Kumārī، Ṛṣikulyā، Māriṣā، Sarasvatī، Mandākinī، Supuṇyā، Sarvā، وكذلك نهر الغانغا Gaṅgā. إن هذه الأنهار جميعًا كأنها أمهات للعالم كله، وكل واحد منها يمنح ثوابًا عظيمًا. وإلى جانبها، أيها الملك، توجد مئات وآلاف من الأنهار الأخرى التي لم تشتهر بين الناس».

Verse 38

इत्येता: सरितो राजन्‌ समाख्याता यथास्मृति । अत ऊर्ध्व जनपदान्‌ निबोध गदतो मम,राजन! जहाँतक मेरी स्मरणशक्ति काम दे सकी है, उसके अनुसार मैंने इन नदियोंके नाम बताये हैं। इसके बाद अब मैं भारतवर्षके जनपदोंका वर्णन करता हूँ, सुनिये

قال سانجيا: «أيها الملك، لقد عددتُ هذه الأنهار على قدر ما تسعفني الذاكرة. والآن، أيها الملك، فاستمع وأنا أمضي لوصف الأقاليم والشعوب (janapada) فيما وراء ذلك».

Verse 39

तत्रेमे कुरुपाउचाला: शाल्वा माद्रेयजाड्रला: । शूरसेना: पुलिन्दाश्न बोधा मालास्तथैव च,भारतमें ये कुरु-पांचाल, शाल्व, माद्रेय-जांगल, शूरसेन, पुलिन्द, बोध, माल, मत्स्य, कुशल्य, सौशल्य, कुन्ति, कान्ति, कोसल, चेदि, मत्स्य, करूष, भोज, सिन्धु-पुलिन्द, उत्तमाश्च, दशार्ण, मेकल, उत्कल, पंचाल, कोसल, नैकपृष्ठ, धुरंधर, गोधा, मद्रकलिंग, काशि, अपरकाशि, जठर, कुक्कुर, दशार्ण, कुन्ति, अवन्ति, अपरकुन्ति, गोमन्त, मन्दक, सण्ड, विदर्भ, रूपवाहिक, अश्मक, पाण्ड्राष्ट्र, गोपराष्ट्र, करीति, अधिराज्य, कुशाद्य तथा मल्लराष्ट्र

قال سانجيا: «هناك، في ساحة القتال، اجتمعت هذه الشعوب وقواها—الكورو والبَانْتشالا، والشالڤا، والمادرا والجانغالا؛ والشوراسينا؛ وكذلك البولِندا، والبودها، والمالا».

Verse 40

मत्स्या: कुशल्या: सौशल्या: कुन्तय: कान्तिकोसला: । चेदिमत्स्यकरूषाश्न भोजा: सिन्धुपुलिन्दका:,भारतमें ये कुरु-पांचाल, शाल्व, माद्रेय-जांगल, शूरसेन, पुलिन्द, बोध, माल, मत्स्य, कुशल्य, सौशल्य, कुन्ति, कान्ति, कोसल, चेदि, मत्स्य, करूष, भोज, सिन्धु-पुलिन्द, उत्तमाश्च, दशार्ण, मेकल, उत्कल, पंचाल, कोसल, नैकपृष्ठ, धुरंधर, गोधा, मद्रकलिंग, काशि, अपरकाशि, जठर, कुक्कुर, दशार्ण, कुन्ति, अवन्ति, अपरकुन्ति, गोमन्त, मन्दक, सण्ड, विदर्भ, रूपवाहिक, अश्मक, पाण्ड्राष्ट्र, गोपराष्ट्र, करीति, अधिराज्य, कुशाद्य तथा मल्लराष्ट्र

قال سنجيا: «وهناك أيضًا الماتسيا، والكوشاليا، والسوشاليا، والكونتي، وكوسالا كانتي؛ وكذلك الشِّيدي، والماتسيا والكروشا، والبهوچا، والسِّندهو‑بوليندا». وفي هذا السِّفر من أسماء الشعوب يرسم سنجيا مشهدًا بشريًّا فسيحًا جُرَّ إلى حرب كوروكشيترا—تذكيرًا أخلاقيًّا بأن النزاع ليس بين أسرتين فحسب، بل زلزلةٌ حضارية تشترك فيها ممالك وقبائل كثيرة، وتتحمّل تبعات صراعٍ تُحرّكه الأدهرما (اللا‑دارما).

Verse 41

उत्तमाश्वदशार्णाक्ष मेकलाश्चोत्कलै: सह । पज्चाला: कोसलाश्वैव नैकपृष्ठा धुरंधरा:,भारतमें ये कुरु-पांचाल, शाल्व, माद्रेय-जांगल, शूरसेन, पुलिन्द, बोध, माल, मत्स्य, कुशल्य, सौशल्य, कुन्ति, कान्ति, कोसल, चेदि, मत्स्य, करूष, भोज, सिन्धु-पुलिन्द, उत्तमाश्च, दशार्ण, मेकल, उत्कल, पंचाल, कोसल, नैकपृष्ठ, धुरंधर, गोधा, मद्रकलिंग, काशि, अपरकाशि, जठर, कुक्कुर, दशार्ण, कुन्ति, अवन्ति, अपरकुन्ति, गोमन्त, मन्दक, सण्ड, विदर्भ, रूपवाहिक, अश्मक, पाण्ड्राष्ट्र, गोपराष्ट्र, करीति, अधिराज्य, कुशाद्य तथा मल्लराष्ट्र

قال سنجيا: «وكان هناك أيضًا محاربو أُتَّماأشفا ودَشَارْنَاكْشَ، وأهل مِكَلَا مع الأوتكال؛ والبَنْچالا والكوسالا كذلك—رجال اشتهروا بثبات الاحتمال وبحمل أعباء القتال.»

Verse 42

गोधामद्रकलिड्राशक्ष काशयो5परकाशय: । जठरा: कुक्कुराश्चैव सदशार्णाश्व भारत,भारतमें ये कुरु-पांचाल, शाल्व, माद्रेय-जांगल, शूरसेन, पुलिन्द, बोध, माल, मत्स्य, कुशल्य, सौशल्य, कुन्ति, कान्ति, कोसल, चेदि, मत्स्य, करूष, भोज, सिन्धु-पुलिन्द, उत्तमाश्च, दशार्ण, मेकल, उत्कल, पंचाल, कोसल, नैकपृष्ठ, धुरंधर, गोधा, मद्रकलिंग, काशि, अपरकाशि, जठर, कुक्कुर, दशार्ण, कुन्ति, अवन्ति, अपरकुन्ति, गोमन्त, मन्दक, सण्ड, विदर्भ, रूपवाहिक, अश्मक, पाण्ड्राष्ट्र, गोपराष्ट्र, करीति, अधिराज्य, कुशाद्य तथा मल्लराष्ट्र

قال سنجيا: يا بهاراتا (دھرتراشترا)، «وكان هناك أيضًا أهل غودها، ومَدْرَكَ، وكالينغا؛ والكاشيون والأبَرَكاشيون؛ والجاتهرا والكُكّورا؛ والدشارْنَة كذلك.» وفي هذا السرد للقوى يواصل سنجيا إظهار مدى اتساع الممالك التي جُرَّت إلى حرب كوروكشيترا، مُبرزًا الكلفة الأخلاقية والاجتماعية الهائلة لصراعٍ يجمع جماعات كثيرة في ميدانٍ واحد من العنف.

Verse 43

कुन्तयो5वन्तयश्वैव तथैवापरकुन्तय: । गोमन्ता मण्डका: सण्डा विदर्भा रूपवाहिका:,भारतमें ये कुरु-पांचाल, शाल्व, माद्रेय-जांगल, शूरसेन, पुलिन्द, बोध, माल, मत्स्य, कुशल्य, सौशल्य, कुन्ति, कान्ति, कोसल, चेदि, मत्स्य, करूष, भोज, सिन्धु-पुलिन्द, उत्तमाश्च, दशार्ण, मेकल, उत्कल, पंचाल, कोसल, नैकपृष्ठ, धुरंधर, गोधा, मद्रकलिंग, काशि, अपरकाशि, जठर, कुक्कुर, दशार्ण, कुन्ति, अवन्ति, अपरकुन्ति, गोमन्त, मन्दक, सण्ड, विदर्भ, रूपवाहिक, अश्मक, पाण्ड्राष्ट्र, गोपराष्ट्र, करीति, अधिराज्य, कुशाद्य तथा मल्लराष्ट्र

قال سنجيا: «وكان هناك أيضًا الكونتيون والأفنتيون، وكذلك الأَبَرَكونتيون؛ والغومنتا، والمَنْدَكا، والسَّنْدا، والڤيدربها، والرُّوبَواهِكا.» وفي هذا السرد للشعوب يؤكد النشيد أن الحرب المقبلة ستجتذب أقاليم وجماعات كثيرة، فتتسع الكلفة الأخلاقية للنزاع إلى ما وراء سلالة واحدة.

Verse 44

अश्मका: पाण्ड्राष्ट्राश्न गोपराष्ट्रा: करीतय: । अधिराज्यकुशद्याश्च मल्लराष्ट्रं च केवलम्‌,भारतमें ये कुरु-पांचाल, शाल्व, माद्रेय-जांगल, शूरसेन, पुलिन्द, बोध, माल, मत्स्य, कुशल्य, सौशल्य, कुन्ति, कान्ति, कोसल, चेदि, मत्स्य, करूष, भोज, सिन्धु-पुलिन्द, उत्तमाश्च, दशार्ण, मेकल, उत्कल, पंचाल, कोसल, नैकपृष्ठ, धुरंधर, गोधा, मद्रकलिंग, काशि, अपरकाशि, जठर, कुक्कुर, दशार्ण, कुन्ति, अवन्ति, अपरकुन्ति, गोमन्त, मन्दक, सण्ड, विदर्भ, रूपवाहिक, अश्मक, पाण्ड्राष्ट्र, गोपराष्ट्र, करीति, अधिराज्य, कुशाद्य तथा मल्लराष्ट्र

قال سنجيا: «وكان هناك أيضًا الأشمكة، والپاندراشترا، والگوپراشترا، والكاريتايا؛ وقوم الأدهيراجيا، وقبائل كوشا وما يتصل بها، وبلاد المَلَّا وحدها.» وفي الإطار الأخلاقي للملحمة يبيّن هذا السرد كيف تجتذب الحرب أقاليم وجماعات كثيرة، فتتسع تبعة صراع الكشاتريا إلى ما وراء سلالة واحدة.

Verse 45

वारवास्यायवाहाश्च चक्राश्चक्रातय: शका: । विदेहा मगधा: स्वक्षा मलजा विजयास्तथा

قال سنجيا: «وكان هناك أيضًا الفارفاسيون، والآيافاهات، والچكرات والچكراتايَات، والساكَا؛ وكذلك أهل فيديها ومغدها، والسفاكصا، والمالجا، والفيجيا كذلك».

Verse 46

अड्जा वड्भा: कलिज्ञाश्चन॒ यकूल्लोमान एव च । मल्ला: सुदेष्णा: प्रह्लादा माहिका: शशिकास्तथा

قال سنجيا: «وكان هناك أيضًا الأَضْجَا، والڤَضْبها، والكَلِجْنَا، والياكُولْلُومان؛ وكذلك المَلّا، والسوديشْنَا، والبرهلادَا، والماهِيكا، والشاشِيكا».

Verse 47

बाह्विका वाटधानाश्व आभीरा: कालतोयका: । अपरान्ता: परान्ताश्न पज्चालाश्षर्ममण्डला:

قال سنجيا: «وكان هناك أيضًا الباهْڤِيكَا، والڤاطَدهانَا المشهورون بخيولهم، والآبْهِيرَا، والقالَتويَكَة؛ وكذلك أهل أَبَرانْتَة وبَرانْتَة؛ ومعهم البَنْچالَا والشَّرْمَمَنْدَلَا».

Verse 48

अटवीशिखराश्रैव मेरुभूताश्न मारिष । उपावृत्तानुपावृत्ता: स्वराष्ट्रा: केकयास्तथा

قال سنجيا: «يا أيها الموقَّر، كان هناك أيضًا محاربون كقمم الغابات، وآخرون قد صاروا كجبل ميرو ثباتًا وبأسًا. ورُئي رجال سڤاراشترا والكِكَيَة يتقدّمون ثم يكرّون راجعين—يَفورون ثم ينحسرون في زحام المعركة المتقلّب».

Verse 49

कुन्दापरान्ता माहेया: कक्षा: सामुद्रनिष्कुटा: । अन्ध्राश्ष॒ बहवो राजन्नन्तर्गियास्तथैव च

قال سنجيا: «يا أيها الملك، كان هناك أيضًا الماهِيَة الذين تمتد ديارهم إلى كُندَة، والكَكْصَة الساكنون في السواحل على شاطئ البحر، وكثير من الأندْهْرَا—ومعهم كذلك من يقيمون في داخل سلاسل الجبال».

Verse 50

बहिर्गियाज्गमलजा मगधा मानवर्जका: । समन्तरा: प्रावृषेया भार्गवाश्व जनाधिप

Sañjaya said: “O king, there were also other groups—those from the outer regions, the Magadhas, the Mānavarjakas, the Samantaras, the Prāvṛṣeyas, and the Bhārgavāśvas.”

Verse 51

वारवास्य, अयवाह, चक्र, चक्राति, शक, विदेह, मगध, स्वक्ष, मलज, विजय, अंग, वंग, कलिंग, यकृल्लोमा, मल्ल, सुदेष्ण, प्रह्नाद, माहिक, शशिक, बाह्लिक, वाटधान, आभीर, कालतोयक, अपरान्त, परान्त, पंचाल, चर्ममण्डल, अटवीशिखर, मेरुभूत, उपावृत्त, अनुपावृत्त, स्वराष्ट्रग, केकय, कुन्दापरान्त, माहेय, कक्ष, सामुद्रनिष्कुट, बहुसंख्यक अन्ध्र, अन्तर्गिरि, बहिर्गिरि, अंगमलज, मगध, मानवर्जक, समन्तर, प्रावृषेय तथा भार्गव || ४५-- ५० || पुण्ड़रा भर्गा: किराताश्न सुदृष्टा यामुनास्तथा । शका निषादा निषधास्तथैवानर्तनै्ऋता:,पुण्ड्र, भर्ग, किरात, सुदृष्ट, यामुन, शक, निषाद, निषध, आनर्त, नैर#ऋत, दुर्गाल, प्रतिमत्स्य, कुन्तल, कोसल, तीरग्रह, शूरसेन, ईजिक, कन्यकागुण, तिलभार, मसीर, मधुमान, सुकन्दक, काश्मीर, सिन्धुसौवीर, गान्धार, दर्शक, अभीसार, उलूत, शैवाल, बाह्लिक, दार्वी, वानव, दर्व, वातज, आमरथ, उरग, बहुवाद्य, सुदाम, सुमल्लिक, वध्र, करीषक, कुलिन्द, उपत्यक, वनायु, दश, पार्श्वरोम, कुशबिन्दु, कच्छ, गोपालकक्ष, जांगल, कुरुवर्णक, किरात, बर्बर, सिद्ध, वैदेह, ताम्रलिप्तक, ओण्ड्, म्लेच्छ, सैसिरिध्र और पार्वतीय इत्यादि

Sañjaya said: In that host were gathered men from many lands and peoples—Videha and Magadha; Aṅga, Vaṅga, and Kaliṅga; the Śakas; the Mallas; the Bāhlikas; the Ābhīras; the Pañcālas; the Kekayas; and countless others—coastal dwellers and mountain folk, those of the inner hills and the outer hills, and multitudes of the Andhras. There were also the Puṇḍras, Bhargas, Kirātas, Yāmunas, Niṣādas, Niṣadhas, Ānartas, and the fierce peoples of the south-west; the Kuntalas, Kosalas, Śūrasenas, Kāśmīras, Sindhu-Sauvīras, Gāndhāras, Abhīsāras, and many more—barbarian tribes, forest-dwellers, and those from remote frontiers. Thus Sañjaya portrays the vast, many-kingdomed gathering of warriors, emphasizing the immense scale of the war and the way the conflict draws in peoples from across the whole known world, regardless of their varied customs and origins.

Verse 52

दुर्गाला: प्रतिमत्स्याश्व॒ कुन्तला: कोसलास्तथा । तीरग्रहा: शूरसेना ईजिका: कन्यकागुणा:,पुण्ड्र, भर्ग, किरात, सुदृष्ट, यामुन, शक, निषाद, निषध, आनर्त, नैर#ऋत, दुर्गाल, प्रतिमत्स्य, कुन्तल, कोसल, तीरग्रह, शूरसेन, ईजिक, कन्यकागुण, तिलभार, मसीर, मधुमान, सुकन्दक, काश्मीर, सिन्धुसौवीर, गान्धार, दर्शक, अभीसार, उलूत, शैवाल, बाह्लिक, दार्वी, वानव, दर्व, वातज, आमरथ, उरग, बहुवाद्य, सुदाम, सुमल्लिक, वध्र, करीषक, कुलिन्द, उपत्यक, वनायु, दश, पार्श्वरोम, कुशबिन्दु, कच्छ, गोपालकक्ष, जांगल, कुरुवर्णक, किरात, बर्बर, सिद्ध, वैदेह, ताम्रलिप्तक, ओण्ड्, म्लेच्छ, सैसिरिध्र और पार्वतीय इत्यादि

Sañjaya said: There were also many other peoples and frontier tribes—Durgālas, Pratimatsyas, Kuntalas, Kosalas, the Tīragrahas, Śūrasenas, Ījikas, and the Kanyakāguṇas; likewise Puṇḍras, Bhargas, Kirātas, Sudṛṣṭas, Yāmunas, Śakas, Niṣādas, Niṣadhas, Ānartas, and Nairṛtas. And further: Tilabhāras, Masīras, Madhumānas, Sukandakas, Kāśmīras, Sindhu-Sauvīras, Gāndhāras, Darśakas, Abhīsāras, Ulūtas, Śaivālas, Bāhlīkas, Dārvīs, Vānavas, Darvas, Vāṭajas, Āmarathas, Uragas, Bahuvādyas, Sudāmas, Sumallikas, Vadhras, Kārīṣakas, Kulindas, Upatyakas, Vanāyus, Daśas, Pārśvaromas, Kuśabindus, Kacchas, Gopālakakṣas, Jāṅgalas, Kurūvarṇakas, Kirātas, Barbaras, Siddhas, Vaidehas, Tāmraliptakas, Oṇḍas, Mlecchas, Saisiridhras, and mountain-dwellers—such and many more. In this catalogue, the epic underscores the vast, multi-regional scale of the war: not merely a family feud, but a conflict drawing in diverse communities, raising the ethical weight of leadership and the consequences of adharma on an entire world.

Verse 53

तिलभारा मसीराश्च मधुमन्त: सुकन्दका: । काश्मीरा: सिन्धुसौवीरा गान्धारा दर्शकास्तथा,पुण्ड्र, भर्ग, किरात, सुदृष्ट, यामुन, शक, निषाद, निषध, आनर्त, नैर#ऋत, दुर्गाल, प्रतिमत्स्य, कुन्तल, कोसल, तीरग्रह, शूरसेन, ईजिक, कन्यकागुण, तिलभार, मसीर, मधुमान, सुकन्दक, काश्मीर, सिन्धुसौवीर, गान्धार, दर्शक, अभीसार, उलूत, शैवाल, बाह्लिक, दार्वी, वानव, दर्व, वातज, आमरथ, उरग, बहुवाद्य, सुदाम, सुमल्लिक, वध्र, करीषक, कुलिन्द, उपत्यक, वनायु, दश, पार्श्वरोम, कुशबिन्दु, कच्छ, गोपालकक्ष, जांगल, कुरुवर्णक, किरात, बर्बर, सिद्ध, वैदेह, ताम्रलिप्तक, ओण्ड्, म्लेच्छ, सैसिरिध्र और पार्वतीय इत्यादि

Sañjaya said: There were also the Tilabhāras, the Masīras, the Madhumantas, and the Sukandakas; likewise the Kāśmīras, the Sindhu-Sauvīras, the Gāndhāras, and the Darśakas. (In this passage Sañjaya continues the catalogue of peoples and regions gathered for the great war, underscoring how the conflict draws in many lands and communities, making the coming battle a pan-regional calamity rather than a private quarrel.)

Verse 54

अभीसारा उलूताश्न शैवला बाह्विकास्तथा । दार्वी च वानवा दर्वा वातजामरथोरगा:,पुण्ड्र, भर्ग, किरात, सुदृष्ट, यामुन, शक, निषाद, निषध, आनर्त, नैर#ऋत, दुर्गाल, प्रतिमत्स्य, कुन्तल, कोसल, तीरग्रह, शूरसेन, ईजिक, कन्यकागुण, तिलभार, मसीर, मधुमान, सुकन्दक, काश्मीर, सिन्धुसौवीर, गान्धार, दर्शक, अभीसार, उलूत, शैवाल, बाह्लिक, दार्वी, वानव, दर्व, वातज, आमरथ, उरग, बहुवाद्य, सुदाम, सुमल्लिक, वध्र, करीषक, कुलिन्द, उपत्यक, वनायु, दश, पार्श्वरोम, कुशबिन्दु, कच्छ, गोपालकक्ष, जांगल, कुरुवर्णक, किरात, बर्बर, सिद्ध, वैदेह, ताम्रलिप्तक, ओण्ड्, म्लेच्छ, सैसिरिध्र और पार्वतीय इत्यादि

Sañjaya said: There were also many frontier and mountain peoples—Abhīsāras, Ulūtas, Śaivalas, and Bāhlīkas; the Dārvīs, Vānavas, Dārvas, Vātajas, Āmarathas, and Uragas; Puṇḍras, Bhargas, Kirātas, Sudṛṣṭas, Yāmunas, Śakas, Niṣādas, Niṣadhas, Ānartas, Nairṛtas, Durgālas, Pratimatsyas, Kuntalas, Kosalas, Tīragrahas, Śūrasenas, Ījikas, Kanyakāguṇas, Tilabhāras, Masīras, Madhumānas, Sukandhakas, Kāśmīras, Sindhu-Sauvīras, Gāndhāras, Darśakas—and many others besides. By listing them, Sañjaya conveys the vast, multi-ethnic scale of the armies gathered for the Kurukṣetra war, where diverse communities are drawn into a single conflict, raising the ethical weight of war’s consequences across the whole world known to the epic.

Verse 55

बहुवाद्याश्न कौरव्य सुदामान: सुमल्लिका: । वध्रा: करीषकाश्नलापि कुलिन्दोपत्यकास्तथा,पुण्ड्र, भर्ग, किरात, सुदृष्ट, यामुन, शक, निषाद, निषध, आनर्त, नैर#ऋत, दुर्गाल, प्रतिमत्स्य, कुन्तल, कोसल, तीरग्रह, शूरसेन, ईजिक, कन्यकागुण, तिलभार, मसीर, मधुमान, सुकन्दक, काश्मीर, सिन्धुसौवीर, गान्धार, दर्शक, अभीसार, उलूत, शैवाल, बाह्लिक, दार्वी, वानव, दर्व, वातज, आमरथ, उरग, बहुवाद्य, सुदाम, सुमल्लिक, वध्र, करीषक, कुलिन्द, उपत्यक, वनायु, दश, पार्श्वरोम, कुशबिन्दु, कच्छ, गोपालकक्ष, जांगल, कुरुवर्णक, किरात, बर्बर, सिद्ध, वैदेह, ताम्रलिप्तक, ओण्ड्, म्लेच्छ, सैसिरिध्र और पार्वतीय इत्यादि

قال سنجيا: «يا منحدر كورو، لقد حضر أيضًا أقوام كثيرون غيرهم—السودامان، والسوملّيك، والڤدھرا، والكاريṣكا، والكوليندا سكان أودية الجبال، والبوندرا، والبهارغا، والكيراتا، واليامونا، والساكا، والنيṣادا، والآنارتا، والنايرṛتا، وغيرهم كثير—وكذلك البراتيمتسيا، والكونتلا، والكوسلا، والشوراسينا، والكاشمير، والسندهو-ساوڤيرا، والغاندھارا، والأبهيسارا، والباھليكا، وجماعات لا تُحصى من سكان الغابات والجبال، وفيهم المليتشا وأهل الجبال (البارڤتييا).»

Verse 56

वनायवो दशापार्श्चरीमाण: कुशबिन्दव: । कच्छा गोपालकक्षाश्व जाड़ला: कुरुवर्णका:,पुण्ड्र, भर्ग, किरात, सुदृष्ट, यामुन, शक, निषाद, निषध, आनर्त, नैर#ऋत, दुर्गाल, प्रतिमत्स्य, कुन्तल, कोसल, तीरग्रह, शूरसेन, ईजिक, कन्यकागुण, तिलभार, मसीर, मधुमान, सुकन्दक, काश्मीर, सिन्धुसौवीर, गान्धार, दर्शक, अभीसार, उलूत, शैवाल, बाह्लिक, दार्वी, वानव, दर्व, वातज, आमरथ, उरग, बहुवाद्य, सुदाम, सुमल्लिक, वध्र, करीषक, कुलिन्द, उपत्यक, वनायु, दश, पार्श्वरोम, कुशबिन्दु, कच्छ, गोपालकक्ष, जांगल, कुरुवर्णक, किरात, बर्बर, सिद्ध, वैदेह, ताम्रलिप्तक, ओण्ड्, म्लेच्छ, सैसिरिध्र और पार्वतीय इत्यादि

قال سنجيا: «وقد اجتمعت أيضًا شعوب وقبائل كثيرة—من سكان الغابات والجبال، ومن أهل الثغور والسهول—مثل الڤنايو، والدشا، والبارشفروما، والكوشبندو، والكَتشّا، والغوبالكاكṣا، والجانغالا، والكوروڤرṇكا؛ وكذلك البوندرا، والكيراتا، واليامونا، والساكا، والنيṣادا، والآنارتا، والنايرṛتا، والكونتلا، والكوسلا، والشوراسينا، والكاشمير، والسندهو-ساوڤيرا، والغاندھارا، والأبهيسارا، والباھليكا، والڤايدهها، والتامرالِبṭكا، والأونḍا، والمليتشا، وغيرهم كثير—قد حضروا للحرب.»

Verse 57

किराता बर्बरा: सिद्धा वैदेहास्ताम्रलिप्तका: । ओण्ड्ा म्लेच्छा: सैसिरिश्रा: पार्वतीयाश्व मारिष,पुण्ड्र, भर्ग, किरात, सुदृष्ट, यामुन, शक, निषाद, निषध, आनर्त, नैर#ऋत, दुर्गाल, प्रतिमत्स्य, कुन्तल, कोसल, तीरग्रह, शूरसेन, ईजिक, कन्यकागुण, तिलभार, मसीर, मधुमान, सुकन्दक, काश्मीर, सिन्धुसौवीर, गान्धार, दर्शक, अभीसार, उलूत, शैवाल, बाह्लिक, दार्वी, वानव, दर्व, वातज, आमरथ, उरग, बहुवाद्य, सुदाम, सुमल्लिक, वध्र, करीषक, कुलिन्द, उपत्यक, वनायु, दश, पार्श्वरोम, कुशबिन्दु, कच्छ, गोपालकक्ष, जांगल, कुरुवर्णक, किरात, बर्बर, सिद्ध, वैदेह, ताम्रलिप्तक, ओण्ड्, म्लेच्छ, सैसिरिध्र और पार्वतीय इत्यादि

قال سنجيا: «يا أيها الجليل، كان هناك أيضًا الكيراتا، والباربارا، والسِدّها، والڤايدهها، وأهل تامرالِبṭا؛ وكذلك الأونḍا، والمليتشا، والسايسيريشرا، وسكان الجبال. وهكذا حضر كثير من شعوب الأطراف والأقاليم—ومنهم من عُدّ خارج الإطار الأرثوذكسي—مما يُظهر كيف اجتذبت الحرب جماعات تتجاوز قلب مملكة كورو.»

Verse 58

अथापरे जनपदा दक्षिणा भरतर्षभ | द्रविडा: केरला: प्राच्या भूषिका वनवासिका:,भरतश्रेष्ठ] अब जो दक्षिणदिशाके अन्यान्य जनपद हैं उनका वर्णन सुनिये--द्रविड, केरल, प्राच्य, भूषिक, वनवासिक, कर्णाटक, महिषक, विकल्प, मूषक, झिल्लिक, कुन्तल, सौहृद, नभकानन, कौकुट्टक, चोल, कोंकण, मालव, नर, समंग, करक, कुकुर, अंगार, मारिष, ध्वजिनी, उत्सव-संकेत, त्रिगर्त, शाल्वसेनि, व्यूक, कोकबक, प्रोष्ठ, समवेगवश, विन्ध्यचुलिक, पुलिन्द, वल्कल, मालव, बल्‍लव, अपरबल्लव, कुलिन्द, कालद, कुण्डल, करट, मूषक, स्तनबाल, सनीप, घट, सूंजय, अठिद, पाशिवाट, तनय, सुनय, ऋषिक, विदभ, काक, तंगण, परतंगण, उत्तर और क्रूर अपरम्लेच्छ, यवन, चीन तथा जहाँ भयानक म्लेच्छक-जातिके लोग निवास करते हैं, वह काम्बोज

قال سنجيا: «يا ثورَ آلِ بهاراتا، اسمع الآن بذكر الممالك الأخرى الواقعة إلى الجنوب: الدرافيدا، والكيرالا، والبراجيا، والبهوشيكا، والڤناڤاسيكا.»

Verse 59

कर्णाटका महिषका विकल्पा मूषकास्तथा । झिल्लिका: कुन्तलाश्वैव सौहदा नभकानना:,भरतश्रेष्ठ] अब जो दक्षिणदिशाके अन्यान्य जनपद हैं उनका वर्णन सुनिये--द्रविड, केरल, प्राच्य, भूषिक, वनवासिक, कर्णाटक, महिषक, विकल्प, मूषक, झिल्लिक, कुन्तल, सौहृद, नभकानन, कौकुट्टक, चोल, कोंकण, मालव, नर, समंग, करक, कुकुर, अंगार, मारिष, ध्वजिनी, उत्सव-संकेत, त्रिगर्त, शाल्वसेनि, व्यूक, कोकबक, प्रोष्ठ, समवेगवश, विन्ध्यचुलिक, पुलिन्द, वल्कल, मालव, बल्‍लव, अपरबल्लव, कुलिन्द, कालद, कुण्डल, करट, मूषक, स्तनबाल, सनीप, घट, सूंजय, अठिद, पाशिवाट, तनय, सुनय, ऋषिक, विदभ, काक, तंगण, परतंगण, उत्तर और क्रूर अपरम्लेच्छ, यवन, चीन तथा जहाँ भयानक म्लेच्छक-जातिके लोग निवास करते हैं, वह काम्बोज

وتابع سنجيا: «ومن شعوب الجنوب أيضًا الكرناتكا، والماهيṣكا، والڤيكالبا، والمूṣكا؛ وكذلك الجِهِلّيكـا، والكونتلا، والساوهدها، وسكان إقليم نَبها-كانانا.»

Verse 60

कौकुट्टकास्तथा चोला: कोड्कणा मालवा नरा: | समझ: करकाश्वैव कुकुराड्भारमारिषा:,भरतश्रेष्ठ] अब जो दक्षिणदिशाके अन्यान्य जनपद हैं उनका वर्णन सुनिये--द्रविड, केरल, प्राच्य, भूषिक, वनवासिक, कर्णाटक, महिषक, विकल्प, मूषक, झिल्लिक, कुन्तल, सौहृद, नभकानन, कौकुट्टक, चोल, कोंकण, मालव, नर, समंग, करक, कुकुर, अंगार, मारिष, ध्वजिनी, उत्सव-संकेत, त्रिगर्त, शाल्वसेनि, व्यूक, कोकबक, प्रोष्ठ, समवेगवश, विन्ध्यचुलिक, पुलिन्द, वल्कल, मालव, बल्‍लव, अपरबल्लव, कुलिन्द, कालद, कुण्डल, करट, मूषक, स्तनबाल, सनीप, घट, सूंजय, अठिद, पाशिवाट, तनय, सुनय, ऋषिक, विदभ, काक, तंगण, परतंगण, उत्तर और क्रूर अपरम्लेच्छ, यवन, चीन तथा जहाँ भयानक म्लेच्छक-जातिके लोग निवास करते हैं, वह काम्बोज

قال سنجيا: «وكذلك (في شعوب الجهة الجنوبية) الكوكوطّكاس (Kaukuṭṭaka)، والتشولا (Cola)، والكونكانا (Koṅkaṇa)، والمالافا (Mālava)، والنارا (Nara)، والسامانغا (Samaṅga)، والكراكا (Karaka)؛ وكذلك الكوكورا (Kukura)، والأنغارا (Aṅgāra)، والماريصا (Māriṣa)». وفي هذا السِّفر من الأسماء يواصل سنجيا رسم المشهد الإنساني الواسع الذي اجتذبته حرب كوروكشيترا، مبيّناً كيف تجمع الحرب جماعات كثيرة في ميدان واحد مثقل بواجب الدارما وبعواقبها.

Verse 61

ध्वजिन्युत्सवसंकेतास्त्रिगर्ता: शाल्वसेनय: । व्यूका: कोकबका: प्रोष्ठा: समवेगवशास्तथा,भरतश्रेष्ठ] अब जो दक्षिणदिशाके अन्यान्य जनपद हैं उनका वर्णन सुनिये--द्रविड, केरल, प्राच्य, भूषिक, वनवासिक, कर्णाटक, महिषक, विकल्प, मूषक, झिल्लिक, कुन्तल, सौहृद, नभकानन, कौकुट्टक, चोल, कोंकण, मालव, नर, समंग, करक, कुकुर, अंगार, मारिष, ध्वजिनी, उत्सव-संकेत, त्रिगर्त, शाल्वसेनि, व्यूक, कोकबक, प्रोष्ठ, समवेगवश, विन्ध्यचुलिक, पुलिन्द, वल्कल, मालव, बल्‍लव, अपरबल्लव, कुलिन्द, कालद, कुण्डल, करट, मूषक, स्तनबाल, सनीप, घट, सूंजय, अठिद, पाशिवाट, तनय, सुनय, ऋषिक, विदभ, काक, तंगण, परतंगण, उत्तर और क्रूर अपरम्लेच्छ, यवन, चीन तथा जहाँ भयानक म्लेच्छक-जातिके लोग निवास करते हैं, वह काम्बोज

واصل سنجيا تعداد القوى والشعوب المصطفّة للحرب العظمى. فذكر الدفاجيني (Dhvajinī)، والأوتسافا-سنكيتا (Utsava-saṅketa)، والتريغارتا (Trigarta)، وجنود الشالفا (Śālva)؛ وكذلك الفيُوḍها (Vyūḍha)، والكوكا باكا (Kokabaka)، والبروṣṭها (Proṣṭha)، ومن يُدعون سامافيغاڤاشا (Samavegavaśa). والبيت جزء من نداءٍ واسع للأسماء يبرز اتساع التحالف المتعدد الوجوه المنجذب إلى كوروكشيترا—تذكرة أخلاقية بأن عواقب الحرب تتجاوز الخصمين الرئيسيين، فتجرّ الأقاليم والجماعات بأسرها إلى ميدان الدارما واللادارما.

Verse 62

तथैव विन्ध्यचुलिका: पुलिन्दा वल्कलै: सह । मालवा बल्‍लवाश्वैव तथैवापरबल्लवा:,भरतश्रेष्ठ] अब जो दक्षिणदिशाके अन्यान्य जनपद हैं उनका वर्णन सुनिये--द्रविड, केरल, प्राच्य, भूषिक, वनवासिक, कर्णाटक, महिषक, विकल्प, मूषक, झिल्लिक, कुन्तल, सौहृद, नभकानन, कौकुट्टक, चोल, कोंकण, मालव, नर, समंग, करक, कुकुर, अंगार, मारिष, ध्वजिनी, उत्सव-संकेत, त्रिगर्त, शाल्वसेनि, व्यूक, कोकबक, प्रोष्ठ, समवेगवश, विन्ध्यचुलिक, पुलिन्द, वल्कल, मालव, बल्‍लव, अपरबल्लव, कुलिन्द, कालद, कुण्डल, करट, मूषक, स्तनबाल, सनीप, घट, सूंजय, अठिद, पाशिवाट, तनय, सुनय, ऋषिक, विदभ, काक, तंगण, परतंगण, उत्तर और क्रूर अपरम्लेच्छ, यवन, चीन तथा जहाँ भयानक म्लेच्छक-जातिके लोग निवास करते हैं, वह काम्बोज

وتابع سنجيا: «وكذلك يوجد الڤيندھيا-تشوليكا (Vindhya-Cūlika)؛ والبوليندا (Pulinda) مع الڤالكالا (Valkala)؛ والمالافا (Mālava)؛ والباللاڤا (Ballava)؛ وكذلك الأپاراباللاڤا (Aparaballava).» وفي هذا التعداد للشعوب يوسّع الملحم أفق الحرب الأخلاقي: فالصراع يجتذب (أو تشهده) جماعات حدودية وإقليمية كثيرة، مظهراً سعة العالم الاجتماعي الذي تمسّه منازعة آل كورو.

Verse 63

कुलिन्दा: कालदाश्नैव कुण्डला: करटास्तथा । मूषका: स्तनबालाश्न सनीपा घटसूंजया:,भरतश्रेष्ठ] अब जो दक्षिणदिशाके अन्यान्य जनपद हैं उनका वर्णन सुनिये--द्रविड, केरल, प्राच्य, भूषिक, वनवासिक, कर्णाटक, महिषक, विकल्प, मूषक, झिल्लिक, कुन्तल, सौहृद, नभकानन, कौकुट्टक, चोल, कोंकण, मालव, नर, समंग, करक, कुकुर, अंगार, मारिष, ध्वजिनी, उत्सव-संकेत, त्रिगर्त, शाल्वसेनि, व्यूक, कोकबक, प्रोष्ठ, समवेगवश, विन्ध्यचुलिक, पुलिन्द, वल्कल, मालव, बल्‍लव, अपरबल्लव, कुलिन्द, कालद, कुण्डल, करट, मूषक, स्तनबाल, सनीप, घट, सूंजय, अठिद, पाशिवाट, तनय, सुनय, ऋषिक, विदभ, काक, तंगण, परतंगण, उत्तर और क्रूर अपरम्लेच्छ, यवन, चीन तथा जहाँ भयानक म्लेच्छक-जातिके लोग निवास करते हैं, वह काम्बोज

وتابع سنجيا: «وكان هناك أيضاً الكوليندا (Kulinda) والكالادا (Kālada)، والكوندالا (Kuṇḍala) والكراṭا (Karaṭa)؛ وكذلك الموسكا (Mūṣaka)، والستانابالا (Stanabāla)، والسنيپا (Sanīpa)، والغهطا (Ghaṭa) مع السونجيا (Sūñjaya).» وفي هذا التعداد للشعوب يصوّر الملحم الحربَ كاضطرابٍ واسعٍ عابرٍ للأقاليم: جماعات كثيرة—تُذكر اسماً بعد اسم—تُساق إلى صراع آل كورو، مبيّنةً ثِقَل المسؤولية وبُعد العواقب التي يخلّفها اللادارما والطموح السياسي.

Verse 64

अठिदा: पाशिवाटाश्व तनया: सुनयास्तथा । ऋषिका विदभा: काकास्तड़णा: परतद्भणा:,भरतश्रेष्ठ] अब जो दक्षिणदिशाके अन्यान्य जनपद हैं उनका वर्णन सुनिये--द्रविड, केरल, प्राच्य, भूषिक, वनवासिक, कर्णाटक, महिषक, विकल्प, मूषक, झिल्लिक, कुन्तल, सौहृद, नभकानन, कौकुट्टक, चोल, कोंकण, मालव, नर, समंग, करक, कुकुर, अंगार, मारिष, ध्वजिनी, उत्सव-संकेत, त्रिगर्त, शाल्वसेनि, व्यूक, कोकबक, प्रोष्ठ, समवेगवश, विन्ध्यचुलिक, पुलिन्द, वल्कल, मालव, बल्‍लव, अपरबल्लव, कुलिन्द, कालद, कुण्डल, करट, मूषक, स्तनबाल, सनीप, घट, सूंजय, अठिद, पाशिवाट, तनय, सुनय, ऋषिक, विदभ, काक, तंगण, परतंगण, उत्तर और क्रूर अपरम्लेच्छ, यवन, चीन तथा जहाँ भयानक म्लेच्छक-जातिके लोग निवास करते हैं, वह काम्बोज

قال سنجيا: «وكذلك يوجد الأثيدَا (Aṭhidā)، والباشيڤاطا (Pāśivāṭa)، والأشڤا-تنيا (Aśva-tanaya، أي “أبناء الخيل”/عشائر ذات نسبٍ فَرَسيّ)، والسونايا (Sunaya)؛ وكذلك الرِشيكا (Ṛṣika)، والڤيدابها (Vidabha)، والكاكا (Kāka)، والتانغاṇa (Taṅgaṇa)، والباراتانغاṇa (Parataṅgaṇa).» في هذا الموضع يواصل الراوي تعداد الأقاليم والجماعات، راسماً المشهد الإنساني الواسع المحيط بصراع كوروكشيترا، ومؤكداً أن مدى الحرب وعواقبها يتجاوزان بيتاً ملكياً واحداً.

Verse 65

उत्तराश्चापरम्लेच्छा: क्रूरा भरतसत्तम । यवनाश्नीनकाम्बोजा दारुणा म्लेच्छजातय:,भरतश्रेष्ठ] अब जो दक्षिणदिशाके अन्यान्य जनपद हैं उनका वर्णन सुनिये--द्रविड, केरल, प्राच्य, भूषिक, वनवासिक, कर्णाटक, महिषक, विकल्प, मूषक, झिल्लिक, कुन्तल, सौहृद, नभकानन, कौकुट्टक, चोल, कोंकण, मालव, नर, समंग, करक, कुकुर, अंगार, मारिष, ध्वजिनी, उत्सव-संकेत, त्रिगर्त, शाल्वसेनि, व्यूक, कोकबक, प्रोष्ठ, समवेगवश, विन्ध्यचुलिक, पुलिन्द, वल्कल, मालव, बल्‍लव, अपरबल्लव, कुलिन्द, कालद, कुण्डल, करट, मूषक, स्तनबाल, सनीप, घट, सूंजय, अठिद, पाशिवाट, तनय, सुनय, ऋषिक, विदभ, काक, तंगण, परतंगण, उत्तर और क्रूर अपरम्लेच्छ, यवन, चीन तथा जहाँ भयानक म्लेच्छक-जातिके लोग निवास करते हैं, वह काम्बोज

قال سنجيا: «يا خيرَ آلِ بهاراتا، إن في الأقاليم الشمالية أيضًا أقوامًا حدوديين يُدعون “ملِتشّا” — غلاظَ السلوك قساةَ الطبع. واليافانا، والصينيون (تشينا)، والكامبوجا أشدّاءُ شرسون، من قبائل غيرِ ويديةٍ مهيبة.»

Verse 66

सकृदग्रहा: कुलत्थाश्न हूणा: पारसिकैः सह । तथैव रमणाश्नीनास्तथैव दशमालिका:,सकृदग्रह, कुलत्थ, हूण, पारसिक, रमण-चीन, दशमालिक, क्षत्रियोंके उपनिवेश, वैश्यों और शाूद्रोंके जनपद, शूद्र, आभीर, दरद, काश्मीर, पशु, खाशीर, अन्तचार, पह्वव, गिरिगह्वर, आत्रेय, भरद्वाज, स्तनपोषिक, प्रोषक, कलिंग, किरात जातियोंके जनपद, तोमर, हनन्‍्यमान और करभंजक इत्यादि

قال سنجيا: «وهناك أيضًا من يُدعون “آخذي المرّة الواحدة”، وآكلو الكولاتثا، والهون مع الفارسيك؛ وكذلك الرامَنة، وكذلك الدشمالِكة.»

Verse 67

क्षत्रियोपनिवेशाश्न वैश्यशूद्रकुलानि च । शूद्राभीराश्न॒ दरदा: काश्मीरा: पशुभि: सह,सकृदग्रह, कुलत्थ, हूण, पारसिक, रमण-चीन, दशमालिक, क्षत्रियोंके उपनिवेश, वैश्यों और शाूद्रोंके जनपद, शूद्र, आभीर, दरद, काश्मीर, पशु, खाशीर, अन्तचार, पह्वव, गिरिगह्वर, आत्रेय, भरद्वाज, स्तनपोषिक, प्रोषक, कलिंग, किरात जातियोंके जनपद, तोमर, हनन्‍्यमान और करभंजक इत्यादि

قال سنجيا: «وكانت هناك أيضًا مستوطنات للكشاتريا، وجماعات من الفيشيا والشودرا؛ وكذلك الشودرا، والآبهيرا، والدارادا، والكاشميرا—ومعهم قطعانهم وماشيتهم.»

Verse 68

खाशीराश्चान्तचाराश्न पह्लनवा गिरिगह्वरा: । आत्रेया: सभरद्वाजास्तथैव स्तनपोषिका:,सकृदग्रह, कुलत्थ, हूण, पारसिक, रमण-चीन, दशमालिक, क्षत्रियोंके उपनिवेश, वैश्यों और शाूद्रोंके जनपद, शूद्र, आभीर, दरद, काश्मीर, पशु, खाशीर, अन्तचार, पह्वव, गिरिगह्वर, आत्रेय, भरद्वाज, स्तनपोषिक, प्रोषक, कलिंग, किरात जातियोंके जनपद, तोमर, हनन्‍्यमान और करभंजक इत्यादि

قال سنجيا: «وكان هناك أيضًا الخاشيرا والأنْتَجارا، والبهلَفا وسكّان الجبال في الأودية السحيقة؛ والآتريّا مع البهاردفاجا، وكذلك الستانابوشيكا.»

Verse 69

प्रोषकाश्न कलिड्राश्न॒ किरातानां च जातय: । तोमरा हन्यमानाश्न॒ तथैव करभज्जका:,सकृदग्रह, कुलत्थ, हूण, पारसिक, रमण-चीन, दशमालिक, क्षत्रियोंके उपनिवेश, वैश्यों और शाूद्रोंके जनपद, शूद्र, आभीर, दरद, काश्मीर, पशु, खाशीर, अन्तचार, पह्वव, गिरिगह्वर, आत्रेय, भरद्वाज, स्तनपोषिक, प्रोषक, कलिंग, किरात जातियोंके जनपद, तोमर, हनन्‍्यमान और करभंजक इत्यादि

قال سنجيا: «وكان هناك أيضًا البروصَكة، والكلِنغة، وشتى قبائل الكيراتا؛ وكذلك التومارا، والهنْيَمانا، والكرَبهنجَكة.»

Verse 70

एते चान्ये जनपदा: प्राच्योदीच्यास्तथैव च । उद्देशमात्रेण मया देशा: संकीर्तिता विभो,राजन! ये तथा और भी पूर्व और उत्तर दिशाके जनपद एवं देश मैंने संक्षेपसे बताये हैं

قال سنجيا: «وكذلك تلك الممالك الأخرى—ممالك الشرق والشمال—لم أذكرها إلا على سبيل الإشارة وبإيجاز، أيها الملك الجبار. إنما عددتُ البلاد تعدادًا مختصرًا.»

Verse 71

यथागुणबल चापि त्रिवर्गस्य महाफलम्‌ । दुह्त धेनु: कामधुग्‌ भूमि: सम्यगनुछिता,अपने गुण और बलके अनुसार यदि अच्छी तरह इस भूमिका पालन किया जाय तो यह कामनाओंकी पूर्ति करनेवाली कामधेनु बनकर धर्म, अर्थ और काम तीनोंके महान्‌ फलकी प्राप्ति कराती है

قال سنجيا: «إذا أُدِّيَ هذا الواجب على وجهه، وفقًا لصفات المرء وقوّته، فإن أرض مقامه الحقّ تصير كالبقرة المُحقِّقة للأماني، كَامَذِينُو (Kāmadhenu)، فتمنح الثمار العظمى لغايات الحياة الثلاث: الدارما (dharma)، والأرثا (artha)، والكاما (kāma).»

Verse 72

तस्यां गृद्धयन्ति राजान: शूरा धर्मार्थकोविदा: । ते त्यजन्त्याहवे प्राणान्‌ वसुगृद्धास्तरस्विन:,इसीलिये धर्म और अर्थके काममें निपुण शूरवीर नरेश इसे पानेकी अभिलाषा रखते हैं और धनके लोभमें आसक्त हो वेगपूर्वक युद्धमें जाकर अपने प्राणोंका परित्याग कर देते हैं

ولذلك يطمع فيها الملوك الشجعان، العارفون بالدارما والأرثا. ومن شدة التعلّق بالطمع في الثروة يندفعون إلى ساحة القتال اندفاعًا، ثم يلقون بأنفُسهم ويتركون أرواحهم في المعركة.

Verse 73

देवमानुषकायानां काम॑ भूमि: परायणम्‌ | अन्योन्यस्यावलुम्पन्ति सारमेया यथामिषम्‌,देवशरीरधारी प्राणियोंके लिये और मानवशरीर-धारी जीवोंके लिये यथेष्ट फल देनेवाली यह भूमि उनका परम आश्रय होती है। भरतश्रेष्ठ! जैसे कुत्ते मांसके टुकड़ेके लिये परस्पर लड़ते और एक-दूसरेको नोचते हैं, उसी प्रकार राजा लोग इस वसुधाको भोगनेकी इच्छा रखकर आपसमें लड़ते और लूटपाट करते हैं; किंतु आजतक किसीको अपनी कामनाओंसे तृप्ति नहीं हुई

قال سنجيا: «للكائنات ذوات الأجساد الإلهية ولذوات الأجساد البشرية، تكون هذه الأرض—المُعطية ثمارًا على قدر ما يُشتهى—ملاذهم الأقصى. يا خيرَ آلِ بهاراتا! وكما تتقاتل الكلاب على لقمة لحمٍ فتنهشُ بعضُها بعضًا، كذلك الملوك، شهوةً لامتلاك الأرض والتمتع بها، يتنازعون ويتسالبون؛ ومع ذلك، إلى يومنا هذا، لم يشبع أحدٌ من الرغبة.»

Verse 74

राजानो भरतश्रेष्ठ भोक्तुकामा वसुंधराम्‌ । न चापि तृप्ति: कामानां विद्यतेडद्यापि कस्यचित्‌,देवशरीरधारी प्राणियोंके लिये और मानवशरीर-धारी जीवोंके लिये यथेष्ट फल देनेवाली यह भूमि उनका परम आश्रय होती है। भरतश्रेष्ठ! जैसे कुत्ते मांसके टुकड़ेके लिये परस्पर लड़ते और एक-दूसरेको नोचते हैं, उसी प्रकार राजा लोग इस वसुधाको भोगनेकी इच्छा रखकर आपसमें लड़ते और लूटपाट करते हैं; किंतु आजतक किसीको अपनी कामनाओंसे तृप्ति नहीं हुई

قال سنجيا: «يا خيرَ آلِ بهاراتا! إن الملوك، شهوةً للتمتع بالأرض وامتلاكها، يتنازعون عليها؛ ومع ذلك، إلى يومنا هذا لم ينل أحدٌ رضًا حقيقيًا من الرغبات. فالأرض، التي تُثمر بحسب حال التجسّد—أكان الجسد إلهيًا أم بشريًا—تصير ملاذهم الأعلى؛ وكما تتقاتل الكلاب وتنهشُ بعضها بعضًا من أجل قطعة لحم، كذلك الحكّام، طمعًا في السيادة على الأرض، يتحاربون ويتسالبون—ولا أحد يغدو قانعًا بتحقق الأماني.»

Verse 75

तस्मात्‌ परिग्रहे भूमेर्यतन्ते कुरुपाण्डवा: । साम्ना भेदेन दानेन दण्डेनैव च भारत,भारत! इस अतृप्तिके ही कारण कौरव और पाण्डव साम, दान, भेद और दण्डके द्वारा सम्पूर्ण वसुधापर अधिकार पानेके लिये यत्न करते हैं

لذلك، يا بهاراتا، يسعى الكورو والپاندڤا إلى إحراز ملك الأرض، فيستعملون المصالحة، وإثارة الفرقة، وبذل العطايا، وإذا اقتضى الأمر فالقوة والعقاب. وتُبرز هذه الآية أن شهوة السلطان التي لا تشبع تدفع حتى السلالات العظيمة إلى الدوران في كل أدوات سياسة المُلك، حتى يقتربوا رويدًا رويدًا من الصدام.

Verse 76

पिता भ्राता च पुत्राश्न खं द्यौश्व नरपुड्रव । भूमिर्भवति भूतानां सम्यगच्छिद्रदर्शना,नरश्रेष्ठ) यदि भूमिके यथार्थ स्वरूपका सम्पूर्णरूपसे ज्ञान हो जाय तो यह परमात्मासे अभिन्न होनेके कारण प्राणियोंके लिये स्वयं ही पिता, भ्राता, पुत्र, आकाशवर्ती पुण्यलोक तथा स्वर्ग भी बन जाती है

قال سنجيا: يا خيرَ الرجال، إذا فُهِمَت الأرض على وجهها الصحيح—ورُئيت بلا خلل وفي حقيقتها—غدت للكائنات أبًا وأخًا وابنًا؛ وغدت سماءً وعالمًا سماويًّا كذلك. وهكذا تُعرض المعرفةُ الصحيحة بحقيقة الأرض على أنها سندٌ شاملٌ للحياة، يغذّيها ويظلّلها، كالمصدر الإلهي الذي يرعى الجميع ويؤويهم.