Shloka 15
Varṣa-Parvata-Nivāsinām Varnanam
Description of Regions, Mountains, and Their Inhabitants
शतद्रू चन्द्रभागां च यमुनां च महानदीम् । दृषद्वतीं विपाशां च विपापां स्थूलवालुकाम्,इनसे भिन्न और भी छोटे-छोटे अपरिचित पर्वत हैं, जो छोटे-छोटे प्राणियोंके जीवन- निर्वाहका आश्रय बने हुए हैं। प्रभो! कुरुनन्दन! इस भारतवर्षमें आर्य, म्लेच्छ तथा संकर जातिके मनुष्य निवास करते हैं। वे लोग यहाँकी जिन बड़ी-बड़ी नदियोंके जल पीते हैं, उनके नाम बताता हूँ, सुनिये। गंगा, सिन्धु, सरस्वती, गोदावरी, नर्मदा, बाहुदा, महानदी, शतद्गू, चन्द्रभागा, महानदी यमुना, दृषद्वती, विपाशा, विपापा, स्थूलबालुका, वेत्रवती, कृष्णवेणा, इरावती, वितस्ता, पयोष्पी, देविका, वेदस्मृता, वेदवती, त्रिदिवा, इक्षुला, कृमि, करीषिणी, चित्रवाहा तथा चित्रसेना नदी
sañjaya uvāca |
śatadrūṃ candrabhāgāṃ ca yamunāṃ ca mahānadīm |
dṛṣadvatīṃ vipāśāṃ ca vipāpāṃ sthūlavālukām ||
قال سنجيا: «(في بهاراتا) توجد أيضًا أنهار شتدرو وتشندربهاغا، واليمونا والنهر العظيم ماهاندي؛ وكذلك دريشدڤتي وفيباشا، وأيضًا فيبابا وستھولڤالوكَا.» وفي هذا الفهرس للأنهار يضع النشيد حرب كوروكشيترا ضمن الجغرافيا المقدّسة الواسعة لبهاراتا—مذكِّرًا السامع بأن الصراع يجري في أرضٍ تقوم حياتها على مياهٍ واهبةٍ للعيش، يشترك في شربها أقوامٌ شتّى.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse’s main value is contextual: it frames the Kurukṣetra narrative within the larger, life-sustaining landscape of Bhārata. By naming rivers, the text evokes shared resources and a common civilizational space, implicitly reminding rulers that power and war occur within a broader moral and ecological order that supports all communities.
Sanjaya continues a geographical catalogue, listing major rivers of Bhārata. This occurs as part of a wider description that situates the impending/ongoing war in a detailed map-like account of lands, peoples, and waterways.