Adhyaya 115

Verse 1

[दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ श्लोक मिलाकर कुल ६१ श्लोक हैं।] ऑपन--माज छा अि>-आकऋाज द्ादर्शाधिकशततमो< ध्याय: द्रोणाचार्यका अश्वत्थामाको अशुभ शकुनोंकी सूचना देते हुए उसे भीष्मकी रक्षाके लिये धृष्टद्युम्नसे युद्ध करनेका आदेश देना संजय उवाच अथ वीरो महेष्वासो मत्तवारणविक्रम: । समादाय महतच्चापं मत्तवारणवारणम्‌

قال سنجيا: ثم إنّ ذلك البطل، الرامي العظيم الذي كان اندفاعه كاندفاع الفيل الثمل، تناول قوسه الجبّار—سلاحًا يقدر على كبح حتى الفيل الهائج. ويشير المشهد إلى تصلّب العزم في ساحة القتال: فالقوة تُحشد عمدًا لأداء واجب حماية القائد والصفّ، فيما يشتدّ الثقل الأخلاقي للعنف الذي يوشك أن ينفجر.

Verse 2

विधुन्वानो नरश्रेष्ठो द्रावयाणो वरूथिनीम्‌ । पृतनां पाण्डवेयानां गाहमाना महाबल:

قال سنجيا: إنَّ خيرَ الرجال، ذا القوة العظيمة، زلزل صفوف العدوّ ودفع تشكيلهم القتالي إلى الفرار، ثم اندفع عميقًا في جيش الباندافا. وتُبرز الآية زخمَ محاربٍ واحدٍ شديد البأس في الحرب—حيث يمكن للشجاعة والقوة أن تُبدِّد الصفوف—وتُذكّر ضمنًا بأن هذه البراعة، مهما أبهرت، إنما تعمل داخل النظام الأخلاقي والقدر الذي يحكم صراع كوروكشيترا.

Verse 3

निमित्तानि निमित्तज्ञ: सर्वतो वीक्ष्य वीर्यवान्‌ प्रतपन्तमनीकानि द्रोण: पुत्रमभाषत

قال سنجيا: إن درونا، الشديد البأس والخبير بقراءة الطوالع، طاف ببصره في كل الجهات يتفقد العلامات. فلما رأى صفوف القتال متقدة بحمية الحرب، خاطب ابنه.

Verse 4

संजय कहते हैं--राजन्‌! तदनन्तर महाधनुर्धर, मतवाले हाथीके समान पराक्रमी, वीर, नरश्रेष्ठ, महाबली तथा शुभाशुभ निमित्तोंके ज्ञाता एवं अद्भुत शक्तिशाली द्रोणाचार्य मतवाले हाथियोंकी गतिको कुण्ठित कर देनेवाले विशाल धनुषको हाथमें लेकर उसे खींचने और विपक्षी सेनाको भगाने लगे। उन्होंने पाण्डवोंकी सेनामें प्रवेश करते समय सब ओर बुरे निमित्त (शकुन) देखकर शत्रुसेनाको संताप देते हुए पुत्र अश्वत्थामासे इस प्रकार कहा-- ।। अयं हि दिवसस्तात यत्र पार्थो महाबल: । जिधघांसु: समरे भीष्म परं यत्नं करिष्यति,“तात! यही वह दिन है, जब कि महाबली अर्जुन समरभूमिमें भीष्मको मार डालनेकी इच्छासे महान्‌ प्रयत्न करेंगे

قال سنجيا: «أيها الملك! ثم إن دروناآتشاريّا—الرامي العظيم، الشجاع كالفيل الهائج، البطل، خير الرجال، شديد القوة، العارف بطلائع الخير والشر، ذو بأس عجيب—أخذ قوسًا عظيمًا يَكُفُّ اندفاع الفيلة المسعورة، فشده وراح يطرد جيش الخصم. ولما اقتحم صفوف الباندافا ورأى من كل جانب شؤم الطيور والآيات، وهو يوقع الكرب بجيش العدو، قال لابنه أشوَتّھاما: “يا بُنيّ، هذا هو اليوم الذي سيبذل فيه بارثا (أرجونا) ذو القوة العظمى أقصى جهده، وهو عازم على قتل بهيشما في ساحة القتال.”»

Verse 5

उत्पतन्ति हि मे बाणा धनु: प्रस्फुरतीव च । योगमस्त्राणि गच्छन्ति क्रूरे मे वर्तते मति:,“मेरे बाण तरकससे उछले पड़ते हैं, धनुष फड़क उठता है, अस्त्र स्वयं ही धनुषसे संयुक्त हो जाते हैं और मेरे मनमें क्रूरकर्म करनेका संकल्प हो रहा है

قال سنجيا: «حقًّا إن سهامي كأنها تثب من تلقاء نفسها، وقوسي يرتجف كأنه حيّ. والأسلحة، من غير كلفة، تستوي على القوس استعدادًا. وفي نفسي تنهض عزيمة قاسية—اندفاعٌ نحو فعلٍ غليظٍ شديد.»

Verse 6

दिक्ष्वशान्तानि घोराणि व्याहरन्ति मृगद्धिजा: । नीचैर्गुध्रा निलीयन्ते भारतानां चमूं प्रति,“सम्पूर्ण दिशाओंमें पशु और पक्षी अशान्तिपूर्ण भयंकर बोली बोल रहे हैं। गीध नीचे आकर कौरव-सेनामें छिप रहे हैं

قال سنجيا: «في كل الجهات كانت الوحوش والطيور تنطق بأصوات مضطربة مروّعة. والنسور تهبط واطئةً وتكمن نحو جيش البهاراتا—وهو نذير شؤم.»

Verse 7

नष्टप्रभ इवादित्य: सर्वतो लोहिता दिश: । रसते व्यथते भूमि: कम्पतीव च सर्वश:,'सूर्यकी प्रभा मन्द-सी पड़ गयी है। सम्पूर्ण दिशाएँ लाल हो रही हैं। पृथिवी सब ओरसे कोलाहलपूर्ण, व्यथित और कम्पित-सी हो रही है

قال سنجيا: «كأن الشمس قد خبا ضياؤها، والجهات كلها احمرّت. والأرض، وقد امتلأت بهديرٍ صاخب، تبدو مكروبةً وترتجف من كل ناحية.»

Verse 8

कड्का गृश्रा बलाकाश्च व्याहरन्ति मुहुर्मुहुः । शिवाश्रवैवाशिवा घोरा वेदयन्त्यो महद्‌ भयम्‌,(ववाशिरे भयकरा दीप्तास्याभिमुखे रवे: ।) “कंक, गीध और बगले बारंबार बोल रहे हैं। अमंगलमयी घोररूपवाली गीदड़ियाँ महान्‌ भयकी सूचना देती हुई सूर्यकी ओर मुँह करके भयानक बोली बोला करती हैं और उनका मुँह प्रजजलित-सा जान पड़ता है

قال سنجيا: «إن البلشونات والنسور والكراكي لا تكفّ عن الصياح مرة بعد مرة. أمّا بنات آوى الإناث المروِّعات—وهنّ مشؤومات بطبيعتهن—فيطلقن عواءً مفزعًا كأنّه إنذارٌ بفزعٍ عظيم، وهنّ يواجهن الشمس، وأفواههنّ تبدو كأنّها تتّقد نارًا».

Verse 9

पपात महती चोल्का मध्येनादित्यमण्डलात्‌ । सकबन्धश्न परिघो भानुमावृत्य तिष्ठतति,'सूर्यमण्डलके मध्यभागसे बड़ी-बड़ी उल्काएँ गिरी हैं। कबन्धयुक्त परिघ सूर्यको चारों ओरसे घेरकर स्थित है

قال سنجيا: «سقط شهابٌ عظيم من قلب قرص الشمس. وظهرت حلقةٌ كالهالة، تحمل هيئة “كَبَنْدَه” —جذعٍ بلا رأس— قائمةً تُحيط بالشمس وتسترها.»

Verse 10

परिवेषस्तथा घोरश्रन्द्रभास्करयोरभूत्‌ । वेदयानो भयं घोरें राज्ञां देहावकर्तनम्‌,“चन्द्रमा और सूर्यके चारों ओर भयंकर घेरा पड़ने लगा है, जो क्षत्रियोंके शरीरका विनाश करनेवाले घोर भयकी सूचना दे रहा है

قال سنجيا: «تكوّنت هالةٌ مروِّعة حول القمر والشمس، تنبئ بخوفٍ رهيب—نذيرًا بقطع أجساد الملوك، أي بمذبحة الحكّام والمحاربين في المعركة المقبلة.»

Verse 11

देवतायतनस्थाश्ष्‌ कौरवेन्द्रस्य देवता: । कम्पन्ते च हसन्ते च नृत्यन्ति च रुदन्ति च,“कौरवराज धुृतराष्ट्रके देवालयोंकी देवमूर्तियाँ हिलती, हँसती, नाचती तथा रोती जान पड़ती हैं

قال سنجيا: «في معابد سيد الكورو، تبدو الآلهة نفسها كأنها ترتجف؛ ويُخيَّل أنها تضحك، وترقص، بل وتبكي.»

Verse 12

अपसय् ग्रहाश्चक्रुरलक्ष्माणं दिवाकरम्‌ | अवाक्शिराश्न भगवानुपातिष्ठत चन्द्रमा:,“ग्रहोंने सूर्यकी वामावर्त परिक्रमा करके उन्हें अशुभ लक्षणोंका सूचक बना दिया है, भगवान्‌ चन्द्रमा अपने दोनों कोनोंके सिरे नीचे करके उदित हुए हैं

قال سنجيا: «سارت الكواكب في مدارٍ أيسر (مشؤوم) حول الشمس، فوسمتها بعلامات النحس؛ وطلع القمر الموقَّر وقرناه منكَّسان إلى أسفل—وهي نُذُرٌ بأن نظام الدارما قد اضطرب، وأن المذبحة المقبلة ستكون فادحةً سيّئة الطالع.»

Verse 13

वपूंषि च नरेन्द्राणां विगताभानि लक्षये । धार्रराष्ट्रस्य सैन्येषु न च भ्राजन्ति दंशिता:,“राजाओंके शरीरोंको मैं श्रीहीन देख रहा हूँ। दुर्योधनकी सेनाओंमें जो लोग कवच धारण करके स्थित हैं, उनकी शोभा नहीं हो रही है

قال سانجيا: «إني أرى أن أجساد الملوك قد فقدت بريقها. وفي جيوش دِهرتراشترا، حتى الذين يقفون متدرّعين بالدروع لا يلمعون».

Verse 14

सेनयोरुभयोश्षवापि असर अब यते महान्‌ । पाञ्चजन्यस्य निर्घोषो च निःस्वन:,“दोनों ही सेनाओंमें चारों ओर पांचजन्य शंखका गम्भीर घोष और गाण्डीवधनुषकी टंकारथ्वनि सुनायी देती है

قال سانجيا: «وفي كلا الجيشين، من كل ناحية، قام ضجيج عظيم—نفخة الصدفة “بانتشاجانيا” العميقة الرنانة، ورنين وتر قوس “غانديفا” حين انطلق».

Verse 15

ध्रुवमास्थाय बीभत्सुरुत्तमास्त्राणि संयुगे | अपास्यान्यान्‌ रणे योधानभ्येष्यति पितामहम्‌,“इससे यह निश्चय जान पड़ता है कि अर्जुन युद्धस्थलमें उत्तम अस्त्रोंका आश्रय ले दूसरे योद्धाओंको दूर हटाकर रणभूमिमें पितामह भीष्मके पास पहुँच जायँगे

قال سانجيا: «يبدو مؤكّدًا أن أرجونا، وقد ثبت على الاعتماد على أرفع أسلحته في خضم القتال، سيُبعد سائر المقاتلين عن الميدان، ثم يتقدّم ليواجه الجدّ الأكبر بهيشما نفسه».

Verse 16

हृष्यन्ति रोमकूपाणि सीदतीव च मे मन: । चिन्तयित्वा महाबाहो भीष्मार्जुनसमागमम्‌,“महाबाहो! भीष्म और अर्जुनके युद्धका विचार करके मेरे रोंगटे खड़े हो रहे हैं और मन शिथिल-सा होता जा रहा है

قال سانجيا: «يا عظيم الساعد! حين أتأمّل لقاء بهيشما وأرجونا في ساحة القتال، يقشعرّ جلدي وتنتصب شعيرات جسدي، ويكاد قلبي يهبط ويخور».

Verse 17

तं॑ चेह निकृतिप्रज्ञं पाउ्चाल्यं पापचेतसम्‌ । पुरस्कृत्य रणे पार्थो भीष्मस्यायोधनं गत:,“शठताके पूरे पण्डित उस पापात्मा पांचाल-राजकुमार शिखण्डीको यहाँ रणमें आगे करके कुन्तीकुमार अर्जुन भीष्मसे युद्ध करनेके लिये गये हैं

قال سانجيا: «هنا، قدّم بارثا (أرجونا) أمامه أميرَ بانتشالا ذا العقل الماكر والنية الآثمة—شيكاندين—ثم دخل ساحة القتال ليبارز بهيشما».

Verse 18

अब्रवीच्च पुरा भीष्मो नाहं हन्यां शिखण्डिनम्‌ । स्त्री होषा विहिता धात्रा दैवाच्च स पुनः पुमान्‌,'भीष्मने पहले ही यह कह दिया था कि मैं शिखण्डीको नहीं मारूँगा; क्योंकि विधाताने इसे स्त्री ही बनाया था। फिर भाग्यवश यह पुरुष हो गया

قال سانجيا: «لقد أعلن بِهِيشْما منذ زمن بعيد: لن أضرب شيخاندين. فقد قضى الخالق أن يولد أنثى؛ ثم لمّا دار دولاب القدر صار رجلاً.»

Verse 19

अमड्ल्यध्वजश्नैव याज्ञसेनिर्महाबल: । न चामड्लिके तस्मिन्‌ प्रहरेदापगासुत:,“इसके सिवा द्रुपदका यह महाबली पुत्र अपनी ध्वजामें अमंगलसूचक चिह्न धारण करता है। अतः इस अमांगलिक शिखण्डीपर गंगानन्दन भीष्म कभी प्रहार नहीं करेंगे

قال سانجيا: «وفوق ذلك، فإن ابن دْرُوبَدا الجبار—شيخاندين—يحمل على رايته علامات تُعَدّ مشؤومة. لذلك لن يضرب بِهِيشْما، ابن الغانغا، ذلك الشيخاندين المشؤوم.»

Verse 20

एतद्‌ विचिन्तयानस्य प्रज्ञा सीदति मे भृशम्‌ । अभ्युद्यतो रणे पार्थ: कुरुवृद्धमुपाद्रवत्‌,“इन सब बातोंपर जब मैं विचार करता हूँ, तब मेरी बुद्धि अत्यन्त शिथिल हो जाती है। आज अर्जुनने पूरी तैयारीके साथ रणभूमिमें कुरुकुलके वृद्ध पुरुष भीष्मजीपर धावा किया है

قال سانجيا: «كلما تأملتُ هذه الأمور خارت بصيرتي خَوَراً شديداً. واليوم اندفع بارثا—أرجونا—وقد استكمل عُدَّته في ساحة القتال، مهاجماً شيخ الكورو، بِهِيشْما.»

Verse 21

युधिष्ठटिरस्य च क्रोधो भीष्मश्वार्जुनसज्भतः । मम चास्त्रसमारम्भ: प्रजानामशिवं ध्रुवम्‌,'युधिष्ठिरका क्रोध करना, भीष्म और अर्जुनका संघर्ष होना और मेरा अपने विविध अस्त्रोंके प्रयोगके लिये उद्योग करना--ये तीनों बातें निश्चय ही प्रजाजनोंके अमंगलकी सूचना देनेवाली हैं

قال سانجيا: «غضب يُدْهِشْتِهيرا، واصطدام بِهِيشْما بأرجونا، واستعدادي أنا لإطلاق شتى الأسلحة—هذه الثلاثة لَآياتُ شؤمٍ لا ريب فيها، تُنذر بسوءٍ محققٍ للرعية.»

Verse 22

मनस्वी बलवाउुछूर: कृतास्त्रो लघुविक्रम: । दूरपाती दृढेषुश्व निमित्तज्ञश्न पाण्डव:,'पाण्डुनन्दन अर्जुन मनस्वी, बलवान, शूरवीर, अस्त्रविद्याके पण्डित, शीघ्रतापूर्वक पराक्रम प्रकट करनेवाले, दूरतकका लक्ष्य बेधनेवाले, सुदृढ़ बाणोंका संग्रह रखनेवाले तथा शुभाशुभ निमित्तोंके ज्ञाता हैं

قال سانجيا: «ذلك الباندَفي—أرجونا ابن باندو—رفيع الهمة ثابت العزم، قويٌّ شجاع؛ مُدرَّبٌ مُتقِنٌ لفنون السلاح، سريعٌ إلى إظهار بأسه؛ يصيب الأهداف من بعيد، ومعه سهامٌ صلبةٌ نافذة، وهو بصيرٌ بتمييز البشائر والنُّذُر.»

Verse 23

अजेय: समरे चापि देवैरपि सवासवै: । बलवान बुद्धिमांश्वैव जितक्लेशो युधां वर:,“इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवता भी उन्हें युद्धमें पराजित नहीं कर सकते। वे बलवान, बुद्धिमान, क्लेशोंपर विजय पानेवाले और योद्धाओंमें श्रेष्ठ हैं

قال سنجيا: حتى الآلهة، وفيهم إندرا، لا يستطيعون أن يهزموه في ساحة القتال. إنه قويّ وبصير، قد قهر الشدائد، وهو أسبق المحاربين وأفضلهم.

Verse 24

विजयी च रणे नित्यं भैरवास्त्रश्ष पाण्डव: । तस्य मार्ग परिहरन्‌ द्रुतं गच्छ यतव्रत,उन्हें युद्धमें सदा विजय प्राप्त होती है। पाण्डुनन्दन अर्जुनके अस्त्र बड़े भयंकर हैं। उत्तम व्रतका पालन करनेवाले पुत्र! इसलिये तुम उनका रास्ता छोड़कर शीघ्र भीष्मजीकी रक्षाके लिये चले जाओ

قال سنجيا: «إن الباندفي (أرجونا) دائم الظفر في القتال، وسلاحه حقًّا مهيبٌ مرعب. لذلك، يا ابنَ من يلتزم بالنذور الشريفة، تجنّب طريقه وامضِ سريعًا—كي تُصانَ بهيشما.»

Verse 25

पश्याद्यैतन्महाघोरे संयुगे वैशसं महत्‌ | हेमचित्राणि शूराणां महान्ति च शुभानि च,“देखो, इस महाघोर संग्राममें आज यह कैसा महान्‌ जनसंहार हो रहा है? शूरवीरोंके स्वर्णजटित, शुभ एवं महान्‌ कवच अर्जुनके झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा विदीर्ण किये जा रहे हैं। ध्वजके अग्रभाग, तोमर और धनुषोंके टुकड़े-टुकड़े किये जा रहे हैं

قال سنجيا: «انظروا: اليوم، في هذا القتال الرهيب، ما أعظم المذبحة الجارية! إن دروع الأبطال البهية الضخمة، الموشّاة بالذهب، تُحطَّم وتُفتَّت.»

Verse 26

कवचान्यवदीर्यन्ते शरै: संनतपर्वभि: । छिद्यन्ते च ध्वजाग्राणि तोमराश्न धनूंषि च,“देखो, इस महाघोर संग्राममें आज यह कैसा महान्‌ जनसंहार हो रहा है? शूरवीरोंके स्वर्णजटित, शुभ एवं महान्‌ कवच अर्जुनके झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा विदीर्ण किये जा रहे हैं। ध्वजके अग्रभाग, तोमर और धनुषोंके टुकड़े-टुकड़े किये जा रहे हैं

قال سنجيا: «تُمزَّق الدروع بسهامٍ معقوفة العُقَد، وتُقطع رؤوس الرايات—وكذلك تُحطَّم الرماحُ القصيرةُ والأقواسُ إلى قطع.»

Verse 27

प्रासाश्ष विमलास्तीक्ष्णा: शक्‍्त्यश्ष॒ कनकोज्ज्वला: । वैजयन्त्यश्न नागानां संक्रुद्धेन किरीटिना,“चमकीले प्रास, सुवर्णजटित होनेके कारण सुनहरी कान्तिसे प्रकाशित होनेवाली तीखी शक्तियाँ और हाथियोंपर फहराती हुई वैजयन्ती पताकाएँ क्रोधमें भरे हुए किरीटधारी अर्जुनके द्वारा छिन्न-भिन्न की जा रही हैं

قال سنجيا: رماحٌ لامعةٌ حادّة، ومزاريقُ نقيةٌ قاطعةٌ تتلألأ بالذهب، ومعها راياتُ «فايجايَنتي» المرفوعة على ظهور الفيلة—كلُّ ذلك كان أرجونا المتوَّج، وقد استبدّ به الغضب، يقطعُه ويُحطِّمُه.

Verse 28

नायं संरक्षितुं काल: प्राणान्‌ पुत्रोपजीविभि: । याहि स्वर्ग पुरस्कृत्य यशसे विजयाय च,“बेटा! आश्रित रहकर जीविका चलानेवाले पुरुषोंके लिये यह अपने प्राणोंकी रक्षाका अवसर नहीं है। तुम स्वर्गको सामने रखकर यश और विजयकी प्राप्तिके लिये भीष्मजीके पास जाओ

قال سنجيا: «ليس هذا أوانَ رجالٍ يعيشون معتمدين على أبنائهم أن يتشبّثوا بحماية أرواحهم. امضِ إلى بِهِيشْما، واجعل السماء نصب عينيك—طالبًا المجدَ والنصر.»

Verse 29

रथनागहयावर्ता महाघोरां सुदुर्गमाम्‌ । रथेन संग्रामनदीं तरत्येष कपिध्वज:,“यह युद्ध एक महाघोर और अत्यन्त दुर्गण नदीके समान है। उसमें रथ, हाथी और घोड़े भँवर हैं, कपिध्वज अर्जुन रथरूपी नौकाके द्वारा इसे पार कर रहे हैं

قال سنجيا: «إن نهرَ القتال هذا مهيبٌ شديدُ الهول عسيرُ العبور؛ دوّاماته عرباتٌ وفيلةٌ وخيل. ومع ذلك فإن كَبِيدْهْفَجَ—أرجونا صاحب الراية التي تحمل القرد—يعبر نهرَ الحرب بعربته كأنها زورق.»

Verse 30

ब्रह्मण्यता दमो दानं तपश्च चरितं महत्‌ | इहैव दृश्यते पार्थे भ्राता यस्य धनंजय:,“यहाँ केवल कुन्तीकुमार युधिष्ठिरमें ही ब्राह्मणोंके प्रति भक्ति, इन्द्रियसंयम, दान, तप और श्रेष्ठ सदाचार आदि सदगुण दिखायी देते हैं, जिनके फलस्वरूप उन्हें अर्जुन, बलवान्‌ भीम तथा माद्रीकुमार पाण्डुपुत्र नकुल और सहदेव-जैसे भाई मिले हैं एवं वृष्णिनन्दन भगवान्‌ वासुदेव उनके रक्षक और सहायक बनकर सदा साथ रहते हैं

قال سنجيا: «في هذا العالم نفسه تُرى بوضوح في ابنِ پْرِثا: التقوى نحو البراهمة، وضبط النفس، والسخاء، والزهد (التَّپَس)، وحُسن السيرة—هو الذي أخوه دهننجايا (أرجونا).»

Verse 31

भीमसेनश्व बलवान माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । वासुदेवश्व वा्ष्णेयो यस्य नाथो व्यवस्थित:,“यहाँ केवल कुन्तीकुमार युधिष्ठिरमें ही ब्राह्मणोंके प्रति भक्ति, इन्द्रियसंयम, दान, तप और श्रेष्ठ सदाचार आदि सदगुण दिखायी देते हैं, जिनके फलस्वरूप उन्हें अर्जुन, बलवान्‌ भीम तथा माद्रीकुमार पाण्डुपुत्र नकुल और सहदेव-जैसे भाई मिले हैं एवं वृष्णिनन्दन भगवान्‌ वासुदेव उनके रक्षक और सहायक बनकर सदा साथ रहते हैं

قال سنجيا: «له بهيماسينا الجبّار، وله ابنا مادري من آل پاندافا؛ وڤاسوديفا، الوارْشْنَيّا، قائمٌ ثابتٌ حاميًا له. وفي يودهيشثيرا وحده تُرى جليًّا التقوى نحو البراهمة، وكبح الحواس، والسخاء، والزهد (التَّپَس)، ونُبل السيرة؛ وبثمرات هذه الفضائل نال إخوةً مثل أرجونا، وبهِيما القوي، وناكولا وسهاديفا، وبقي الرب ڤاسوديفا إلى جانبه على الدوام حارسًا ومعينًا.»

Verse 32

तस्यैष मन्युप्रभवो धार्तराष्ट्रस्य दुर्मते: । तपोदग्धशरीरस्य कोपो दहति भारतीम्‌,“इस दुर्बुद्धि दुर्योधनका शरीर उन्हींकी तपस्यासे दग्धप्राय हो गया है और इसकी भारती सेनाको उन्हींकी क्रोधाग्नि जलाकर भस्म किये देती है

قال سنجيا: «هذه هي السَّخَطةُ المولودةُ من الضغينة في ذلك الابنِ لِدْهْرِتَراشْتْرَة، سيّئِ الرأي. وإن كان جسده كأنه مُحترقٌ بتقشّفه هو، فإن غضبه هو الذي يحرق جيشَ البهاراتا—مُلتهمًا جانبَه هو في نار الهوى.»

Verse 33

एष संदृश्यते पार्थो वासुदेवव्यपाश्रय: । दारयन्‌ सर्वसैन्यानि धार्तराष्ट्राणि सर्वश:,“देखो, भगवान्‌ वासुदेवकी शरणमें रहनेवाले ये अर्जुन कौरवोंकी सम्पूर्ण सेनाओंको सब ओरसे विदीर्ण करते हुए इधर ही आते दिखायी देते हैं

قال سَنجايا: «انظروا—ها هو بارثا (أرجونا) يظهر، متحصّنًا باللجوء إلى فاسوديفا. إنه يمزّق جموع الدهارتاراشترا كلّها من كل جانب، ويُرى وهو يتقدّم نحو هذا الطريق».

Verse 34

एतदालोक्यते सैन्यं क्षोभ्यमाणं किरीटिना । महोर्मिनद्धं सुमहत्‌ तिमिनेव महाजलम्‌,“जैसे तिमि नामक महामत्स्य उत्तालतरंगोंसे युक्त महासागरके जलको मथ डालता है, उसी प्रकार किरीटधारी अर्जुनके द्वारा मथित हो यह कौरवसेना विक्षुब्ध होती दिखायी देती है

قال سَنجايا: «وعند رؤية ذلك، يُرى جيش الكورو وقد اضطرب واهتاج بفعل أرجونا ذي التاج—كَمياه المحيط الفسيحة، تعلوها أمواج عظيمة، تُخضّ وتُهيَّج بسمكة جبّارة تُدعى تِيمي».

Verse 35

हाहाकिलकिलाशब्दा: श्रूयन्ते च चमूमुखे । याहि पाञ्चालदायादमहं यास्ये युधिछ्िरम्‌

قال سَنجايا: «تُسمَع صيحاتُ “ها ها!” وضجيجٌ حادّ عند مقدّمة الجيش. اذهبْ، يا وارثَ البانچالا؛ أمّا أنا فسأمضي إلى يودهيشثيرا».

Verse 36

'सेनाके प्रमुख भागमें हाहाकार और किलकिलाहटके शब्द सुनायी देते हैं। तुम द्रपदकुमार धृष्टद्युम्मका सामना करनेके लिये जाओ और मैं युधिष्ठिरपर चढ़ाई करूँगा ।। दुर्गमं ह्ान्तरं राज्ञो व्यूहस्यामिततेजस: । समुद्रकुक्षिप्रतिमं सर्वतोडतिरथै: स्थितै:,“अमित तेजस्वी राजा युधिष्ठिरके व्यूहके भीतर प्रवेश करना समुद्रके अंदर प्रवेश करनेके समान बहुत कठिन है; क्योंकि उनके चारों ओर अतिरथी योद्धा खड़े हैं

قال سَنجايا: «من مقدّمة الجيش تُسمَع صيحاتُ الفزع وهتافاتُ القتال العالية. اذهبْ ولاقِ دِهْرِشْتَديومنا ابنَ دروبادا، أمّا أنا فسأشدّ الهجوم على يودهيشثيرا. فإن اختراق الحيّز الداخلي من صفّ الملك ذي البأس الذي لا يُجارى عسيرٌ جدًّا—كالدخول إلى جوف المحيط—إذ يطوّقه من كل جانب عظماءُ فرسانِ المركبات.»

Verse 37

सात्यकिश्चाभिमन्युश्न धृष्टद्युम्नवृकोदरौ । पर्यरक्षन्त राजानं यमौ च मनुजेश्वरम्‌,'सात्यकि, अभिमन्यु, धृष्टद्युम्न, भीमसेन और नकुल, सहदेव नरेश्वर राजा युधिष्ठिरकी रक्षा कर रहे हैं

قال سَنجايا: كان ساتياكي وأبهيمانيو، ومعهما دِهْرِشْتَديومنا وفِرِكودارا (بهِيما)، وكذلك التوأمان (ناكولا وسَهَديفا)، يحرسون الملك—يودهيشثيرا، سيّدَ الناس.

Verse 38

उपेन्द्रसदूश: श्यामो महाशाल इवोद्गत: । एष गच्छत्यनीकाग्रे द्वितीय इव फाल्गुन:,“यह देखो, भगवान्‌ विष्णुके समान श्याम और महान्‌ शालवृक्षके समान ऊँचा अभिमन्यु द्वितीय अर्जुनके समान सेनाके आगे-आगे चल रहा है

قال سانجيا: «انظروا إلى أبهيمانيو—داكن اللون كأوبيندرا (فيشنو)، شامخًا كشجرة شالا عظيمة. إنه يتقدّم في مقدّمة الصفّ القتالي، كأنه أرجونا ثانٍ».

Verse 39

उत्तमास्त्राणि चाधत्स्व गृहीत्वा च महद्‌ धनु: । पार्षतं याहि राजानं युध्यस्व च वृकोदरम्‌,“तुम अपने उत्तम अस्त्रोंको धारण करो और विशाल धनुष लेकर ट्रुपदकुमार धृष्टद्युम्न तथा भीमसेनके साथ युद्ध करो

قال سانجيا: «تسلّح بأفضل أسلحتك، وتناول القوس العظيم. امضِ إلى ابن پṛṣata—الملك دْهريشْتاديومنا—وقاتِل فْرِكودارا (بهِيما)».

Verse 40

को हि नेच्छेत्‌ प्रियं पुत्रं जीवन्तं शाश्वती: समा: । क्षत्रधर्म तु सम्प्रेक्ष्य ततस्त्वां नियुनज्म्यहम्‌,“अपना प्यारा पुत्र नित्य-निरन्तर जीवित रहे, यह कौन नहीं चाहता है तथापि क्षत्रिय- धर्मपर दृष्टि रखकर मैं तुम्हें इस कार्यमें नियुक्त कर रहा हूँ

«ومن ذا الذي لا يتمنى لابنه الحبيب أن يبقى حيًّا سنين مديدة؟ غير أنّي، إذ أنظر إلى دَرْمَة الكشترية (واجب المحارب)، فلذلك أُكلّفك بهذا الأمر.»

Verse 41

एष चातिरणे भीष्मो दहते वै महाचमूम्‌ । युद्धेषु सदूशस्तात यमस्य वरुणस्य च,'तात! ये भीष्म रणक्षेत्रमें यमराज और वरुणके समान पराक्रम दिखाते हुए पाण्डवोंकी विशाल सेनाको अत्यन्त दग्ध कर रहे हैं!

قال سانجيا: «أيها الملك العظيم، ها هو بهيشما في خِضَمّ القتال يَكوي حقًّا ذلك الجيش العظيم. وفي الحروب يُظهر بأسًا يُضاهِي يَما وفَرونا.»

Verse 112

(पुत्रं समनुशास्यैवं भारद्वाज: प्रतापवान्‌ । महारणे महाराज धर्मराजमयोधयत्‌ ।।) महाराज! अपने पुत्रको इस प्रकार आदेश देकर प्रतापी द्रोणाचार्य इस महायुद्धमें धर्मराजके साथ युद्ध करने लगे। इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि द्रोणाश्वृत्थामसंवादे दादशाधिकशततमो<्ध्याय:

قال سانجيا: «أيها الملك العظيم، بعدما أوصى ابنه على هذا النحو، اندفع الباسل بهارادفاجا (درونا) فقاتل دهرماراجا (يودهيشثيرا) في خِضَمّ تلك الحرب العظمى.»