Adhyaya 32
Ananta-Śeṣa Tapas and the Bearing of the Earth (अनन्त-शेष-तपस् तथा महीधारणम्)
Upa-parva: Āstīka Parva (Nāga-janma and Ananta-Śeṣa episode context)
Chapter 32 records a framed inquiry and response: Śaunaka asks what the newly born, powerful serpents did after learning of a curse (1.0). Sūta narrates that Bhagavān Śeṣa abandons Kadrū and undertakes extensive austerities, subsisting on air, practicing restraint across sacred sites (2.0–4.0). Brahmā observes Śeṣa’s severe tapas and questions its purpose, noting its impact on beings (5.0–7.0). Śeṣa explains his withdrawal: his brothers are hostile and envious, intolerant toward Vinatā and her son; they also hate Vainateya (Garuḍa), empowered by Kaśyapa’s boon, and Śeṣa seeks release from bodily existence and even post-mortem association with them (8.0–12.0). Brahmā acknowledges the situation, offers a boon, praises Śeṣa’s dharmic orientation, and grants the wish that Śeṣa’s mind remain fixed in dharma, śama, and tapas (13.0–17.0). Brahmā then issues a directive for prajā-hita: Śeṣa must stabilize the earth—mountains, forests, oceans, and cities—by holding it steady (18.0–21.0). Śeṣa consents, enters below the earth, and bears it upon his head; Brahmā extols him as nāgottama with infinite coils, and Sūta concludes that Ananta resides beneath the earth sustaining it by Brahmā’s command; Brahmā also assigns Suparṇa/Vainateya as Ananta’s companion (22.0–25.0).
Chapter Arc: उग्रश्रवा सूति उस अद्भुत क्षण का वर्णन करते हैं जब गरुड़—पक्षिराज, परवीरहा—देवताओं के रक्षित अमृत-प्रदेश की ओर बढ़ता है और स्वर्ग की सेनाएँ उसके तेज से डगमगाने लगती हैं। → देवगण गरुड़ की अतिबल-प्रकृति देखकर भयाक्रान्त होते हैं और परस्पर संकेत कर सर्वप्रहरणों से आक्रमण करते हैं। आकाश में विद्युत्-अग्नि-सा प्रकाश, दिशाओं में देव-गणों की व्यूह-रचना, और सोम-रक्षा में नियुक्त भौमन जैसे महावीरों की उपस्थिति संघर्ष को तीव्र करती है। → गरुड़ महावेग से उछलकर अन्तरिक्ष में देवताओं के ऊपर स्थित हो जाता है और एक-एक कर अनेक देववीरों (अभश्वक्रन्द, रेणुक, क्रथन, तपन, उलूक, सनाभि, निमेष, प्ररुज, पुलिन आदि) से संग्राम कर उन्हें परास्त करता है; साध्य, गन्धर्व, वसु, रुद्र आदि दिशाओं में तितर-बितर हो जाते हैं। → अग्नि-रूप बाधा के सामने गरुड़ अपनी देह को सूक्ष्म/अन्य रूप में ढालकर प्रवेश-उपाय करता है और जल-प्रवाहों/नदी-तुल्य धाराओं से ज्वलन्त अग्नि को शान्त कर मार्ग बनाता है—देव-रक्षा की दीवारें टूटती हैं और अमृत-प्राप्ति का पथ खुलता है। → अमृत के निकट पहुँचकर भी कथा अगले चरण पर ठहरती है—अब प्रश्न यह है कि गरुड़ अमृत को कैसे उठाएगा और देवताओं की शेष प्रतिरोध-शक्ति/रणनीति क्या होगी।
Shlokas
Verse 1
पम्प छा अर: अं द्वात्रिेशोड्थध्याय: गरुडका देवताओंके साथ युद्ध और देवताओंकी पराजय सौतिरुवाच ततस्तस्मिन् द्विजश्रेष्ठ समुदीर्णे तथाविधे । गरुड: पक्षिराट् तूर्ण सम्प्राप्तो विबुधान् प्रति
قال سوتي: يا خيرَ الحكماءِ من ذوي الميلادين، لما هاجت جموعُ الآلهة واصطفّت للقتال مزوَّدةً بشتى ضروب السلاح، أقبل ملكُ الطيرِ غارودا مسرعًا إلى مواجهة السماويين. فلما رأى الآلهةُ غارودا بالغَ الشدة ارتعدوا، وأخذت أسلحتُهم—كأن الخوفَ أوقعها في الاضطراب—تتصادم وتتدافع فيما بينها من تلقاء نفسها.
Verse 2
त॑ दृष्टवातिबलं चैव प्राकम्पन्त सुरास्तत: । परस्परं च प्रत्यघ्नन् सर्वप्रहरणान्युत
فلما رأوه—غارودا ذا البأس العجيب—ارتجف الآلهةُ من فورهم. وفي تلك اللحظة أخذت أسلحتُهم، كأن الذعرَ والاضطراب قد استولى عليها، تتصادم وتتقارع بعضها ببعض.
Verse 3
तत्र चासीदमेयात्मा विद्युदग्निसमप्रभ: । भौमन: सुमहावीर्य: सोमस्य परिरक्षिता,वहाँ विद्युत् एवं अग्निके समान तेजस्वी और महापराक्रमी अमेयात्मा भौमन (विश्वकर्मा) अमृतकी रक्षा कर रहे थे
وكان هناك بهاومانَة—ذو روحٍ لا تُقاس، يتلألأ كالبرق والنار، عظيمَ البأس—قد أُقيم حارسًا لكنز سوما، أي الأمِرتا.
Verse 4
स तेन पतगेन्द्रेण पक्षतुण्डनखक्षत: । मुहूर्तमतुलं युद्ध कृत्वा विनिहतो युधि,वे पक्षिराजके साथ दो घड़ीतक अनुपम युद्ध करके उनके पंख, चोंच और नखोंसे घायल हो उस रणांगणमें मृतकतुल्य हो गये
وقد جُرح على يد سيدِ الطير—مُمزَّقًا بجناحيه ومنقاره ومخالبه—فقاتل قتالًا لا نظير له برهةً يسيرة؛ ثم سقط في ساحة الوغى مضروبًا، وبات كالميت.
Verse 5
रजश्नलोद्धूय सुमहत् पक्षवातेन खेचर: । कृत्वा लोकान् निरालोकांस्तेन देवानवाकिरत्
قال شوناكا: إن ملكَ الطيرِ السابحَ في السماء، إذ خفق بجناحيه العظيمين، أثار سحابةً هائلةً من الغبار. فأغرق العوالم في الظلمة، وبذلك الغبار غطّى الآلهة.
Verse 6
तेनावकीर्णा रजसा देवा मोहमुपागमन् । न चैवं ददृशुश्छन्ना रजसामृतरक्षिण:,उस धूलसे आच्छादित होकर देवता मोहित हो गये। अमृतकी रक्षा करनेवाले देवता भी इसी प्रकार धूलसे ढक जानेके कारण कुछ देख नहीं पाते थे
إذ غطّاهم ذلك الغبار وأثقل عليهم، وقع الآلهة في الوهم. وحتى حُرّاس رحيق الخلود، وقد حُجِبت أبصارهم بالغبار، لم يستطيعوا أن يروا شيئًا بوضوح.
Verse 7
एवं संलोडयामास गरुडस्त्रिदिवालयम् । पक्षतुण्डप्रहारैस्तु देवान् स विददार ह,इस तरह गरुडने स्वर्गलोकको व्याकुल कर दिया और पंखों तथा चोंचोंकी मारसे देवताओंका अंग-अंग विदीर्ण कर डाला
قال شاونَكا: هكذا ألقى غارودا دارَ السماء في الاضطراب؛ يضرب بجناحيه ومنقاره، فمزّق الآلهة إربًا إربًا.
Verse 8
ततो देव: सहस्राक्षस्तूर्ण वायुमचोदयत् । विक्षिपेमां रजोवृष्टिं तवेदं कर्म मारुत
ثم إن إندرا، الإله ذو الألف عين، أسرع فحثّ إله الريح قائلاً: «يا ماروت، بدّد هذا المطر من الغبار حالاً؛ فهذه المهمة في سلطانك.»
Verse 9
अथ वायुरपोवाह तद् रजस्तरसा बली । ततो वितिमिरे जाते देवा: शकुनिमार्दयन्
عندئذٍ دفع إله الريح القوي ذلك الغبار بعيدًا بسرعةٍ جارفة. فلما انقشع الظلام، أخذت الآلهة تهاجم الطائر غارودا، وتضغط عليه بأسلحتها ضغطًا شديدًا.
Verse 10
ननादोच्चै: स बलवान् महामेघ इवाम्बरे | वध्यमान: सुरगणै: सर्वभूतानि भीषयन्,देवताओंके प्रहारको सहते हुए महाबली गरुड आकाशमें छाये हुए महामेघकी भाँति समस्त प्राणियोंको डराते हुए जोर-जोरसे गर्जना करने लगे
قال شاونَكا: ومع أن جموع الآلهة كانت تضربه، فإن غارودا الجبار دوّى صوته عاليًا في السماء كالسحابة العظيمة. وهو يتحمّل الضربات الإلهية، أرعب جميع الكائنات بزئيره الرعدي.
Verse 11
उत्पपात महावीर्य: पक्षिराट् परवीरहा । समुत्पत्यान्तरिक्षस्थं देवानामुपरि स्थितम्
قال شاونَكا: إنّ ملك الطير، ذا البأس العظيم وقاتل أبطال الأعداء، وثب فجأةً إلى العلوّ. فحلّق في جوف السماء واتخذ مقامه فوق الآلهة. عندئذٍ اندفع إندرا وسائر الآلهة، وهم لابسو الدروع ثابتو العزم، يضربونه بشتى الأسلحة—بالفؤوس الحربية (پَتِّيشا)، والهراوات الحديدية، والرماح، والصولجانات—ليصدّوا صعوده الجسور.
Verse 12
वर्मिणो विबुधा: सर्वे नानाशस्त्रैरवाकिरन् । पट्टिशै: परिघै: शूलैर्गदाभिश्व सवासवा:
قال شاونَكا: إنّ الآلهة جميعًا، لابسي الدروع وتحت قيادة فاسافا (إندرا)، أمطروه بأنواع السلاح—بالفؤوس الحربية (پَتِّيشا)، والهراوات الحديدية، والرماح الثلاثية، والصولجانات.
Verse 13
क्षुरप्रैज्वलितैश्वापि चक्रैरादित्यरूपिभि: । नानाशस्त्रविसर्गैस्तैर्वध्यमान: समन्ततः
قال شاونَكا: «كان يُهاجَم من كل جانب—تُصيبُه أقراصٌ متوهّجة حادّة كالموسى، تتلألأ كالشمس، وتنهال عليه كذلك وابلٌ من شتى المقذوفات والأسلحة الأخرى.»
Verse 14
कुर्वन् सुतुमुलं युद्ध पक्षिराण्न व्यकम्पत । निर्दह॒न्निव चाकाशे वैनतेय: प्रतापवान् । पक्षाभ्यामुरसा चैव समन्ताद् व्याक्षिपत् सुरान्
قال شاونَكا: وفي خضمّ قتالٍ عاصفٍ لم يتزعزع ملك الطير قيد أنملة. إنّ فايناتِيا (غارودا) الجبّار وقف في السماء متّقد الغضب كأنّه سيحرق الآلهة؛ وبضربات جناحيه ودفعات صدره قذفهم إلى كل ناحية.
Verse 15
ते विक्षिप्तास्ततो देवा दुद्र॒ुव॒र्गरुडार्दिता: । नखतुण्डक्षताश्वैव सुख्ुवु: शोणितं बहु
قال شاونَكا: عندئذٍ فرّت الآلهة في كل اتجاه، بعدما قذفهم غارودا بعيدًا وأذاقهم عذابًا شديدًا. وقد مُزِّقوا بمخالبه ومنقاره، فسال من أجسادهم دمٌ غزير.
Verse 16
साध्या: प्राचीं सगन्धर्वा वसवो दक्षिणां दिशम् । प्रजग्मु: सहिता रुद्रा: पतगेन्द्रप्रधर्षिता:,पक्षिराजसे पराजित हो साध्य और गन्धर्व पूर्व दिशाकी ओर भाग चले। वसुओं तथा रुद्रोंने दक्षिण दिशाकी शरण ली
قال شاونَكا: لما طاردهم سيّدُ الطير وقهرهم، فرّ السادهْيَةُ مع الغندهرفا إلى جهة الشرق. وأمّا الفَسُو فقد التمسوا الملجأ في الجنوب، وكذلك الرودرا، إذ انسحبوا مجتمعين وقد أُكرهوا على التراجع.
Verse 17
दिशं प्रतीचीमादित्या नासत्यावुत्तरां दिशम् । मुहर्मुहुः प्रेक्षमाणा युध्यमाना महौजस:
قال شاونَكا: انسحب الآديتيَةُ نحو الغرب، أمّا الناساتيَةُ (التوأمان الأشفينيّان) فالتجؤوا إلى الشمال. ومع أنهم ذوو بأس عظيم وما زالوا يقاتلون، كانوا يلتفتون إلى الوراء مرارًا وهم يتراجعون.
Verse 18
अभश्रक्रन्देन वीरेण रेणुकेन च पक्षिराट् । क्रथनेन च शूरेण तपनेन च खेचर:
قال شاونَكا: إن غارودا، ملكَ الطير السابحَ في السماء، قاتل البطل أبهشرَكَنْدَة ورينوكَة، وكذلك الشجاعين كرَثَنَة وتَپَنَة.
Verse 19
उलूकश्चसनाभ्यां च निमेषेण च पक्षिराट् । प्ररुजेन च संग्रामं चकार पुलिनेन च
قال شاونَكا: إن ملكَ الطير، غارودا، خاض القتال مع أولوكَة وسَسَنابْهيام، ومع نِمِيشَة، وكذلك مع پرَرُجَة وبولِينَة.
Verse 20
तान् पक्षनखतुण्डाग्रैरभिनद् विनतासुतः । युगान्तकाले संक़्रुद्ध/ पिनाकीव परंतप:
قال شاونَكا: إن غارودا، ابنَ فينَتا وقامعَ الأعداء، مزّقهم جميعًا بأطراف جناحيه ومخالبه ومنقارِه—كأنّه رودرا حاملُ پيناكا حين يستعر غضبُه عند نهاية الدهر.
Verse 21
महाबला महोत्साहास्तेन ते बहुधा क्षता: । रेजुर भ्रधनप्रख्या रुधिरौघप्रवर्षिण:
قال شوناكا: إنّ أولئك الياكشا كانوا ذوي بأسٍ عظيم وحماسةٍ متّقدة؛ غير أنّهم في تلك المعركة جُرحوا ومُزِّقوا مرارًا على يد غارودا، فبدَوا كالسُّحُب الحاملة للمطر، يسكبون سيولًا من الدم.
Verse 22
तान् कृत्वा पतगश्रेष्ठ: सर्वनित्क्रान्तजीवितान् | अतिक्रान्तो$मृतस्यार्थे सर्वतो5$ग्निमपश्यत,पक्षिराज उन सबके प्राण लेकर जब अमृत उठानेके लिये आगे बढ़े, तब उसके चारों ओर उन्होंने आग जलती देखी
قال شوناكا: بعدما جعلهم جميعًا بلا حياة، تقدّم أكرم الطير قاصدًا نيل الأَمْرِتَا. وبينما يمضي، رأى النار تتأجّج من حوله من كل جانب.
Verse 23
आवृण्वानं महाज्वालमर्चिर्भि: सर्वतो<5म्बरम् । दहन्तमिव तीक्ष्णांशुं चण्डवायुसमीरितम्
قال شوناكا: كانت تلك النار العظيمة، ملتفّةً بلهيبٍ واسع، كأنها تغطّي السماء كلّها من كل جانب. وكقرص الشمس المحرِق بدت كأنها تحرق كل شيء، ومع هبوب الرياح العاتية كانت تزداد اشتعالًا وضراوة.
Verse 24
ततो नवत्या नवतीर्मुखानां कृत्वा महात्मा गरुडस्तरस्वी । नदी: समापीय मुखैस्ततस्तै: सुशीघ्रमागम्य पुनर्जवेन
ثم إنّ غارودا، عظيمَ النفس، القويَّ السريع، أظهر تسعينَ مرّةٍ تسعينَ فمًا. فبها شرب مياه الأنهار، ثم عاد بسرعةٍ عظيمة وسكب تلك المياه على النار المتّقدة. وهكذا أطفأ غارودا—مُحْرِقَ الأعداء—اللهيبَ بماء الأنهار؛ ثم، رغبةً في بلوغ الرحيق، اتّخذ هيئةً أخرى أصغرَ بكثير.
Verse 25
ज्वलन्तमग्निं तममित्रतापन: समास्तरत्पत्ररथो नदीभि: | ततः प्रचक्रे वपुरन्यदल्पं प्रवेष्ठकामो 5ग्निमभिप्रशाम्य
قال شوناكا: إنّ غارودا، مُعذِّبَ الأعداء، الذي عَرَبَتُه من جناحين، استمدّ مياه الأنهار وسكبها على تلك النار المتّقدة فأخمدها. ثم، رغبةً في التوغّل أكثر لبلوغ الرحيق، اتّخذ هيئةً أخرى صغيرةً جدًّا كي يتمّ مقصده بلا عائق.
Verse 31
इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपवर्में गरुडचरित्र विषयक इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
وهكذا، في «المهابهاراتا» الموقَّرة، ضمن «الأدي بارفا»—وخاصةً في «آستيكا بارفا»—يُختَتم الفصل الحادي والثلاثون المتعلّق بسيرة غارودا. وتشير هذه الخاتمة إلى انتقالٍ في السرد الإطاري، وتُذكِّر السامع بأن قصة غارودا تُروى بوصفها جزءًا من الأسس الأخلاقية والأنسابية الكبرى للملحمة، حيث تُمهَّد موضوعات الدارما (الواجب)، والخلاص، وعواقب النذور والعداوات لما سيأتي بعد ذلك.
Verse 32
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सौपर्णे द्वात्रिंशो5ध्याय:
وهكذا ينتهي الفصل الثاني والثلاثون من قسم «سوبَرْنا» ضمن «آستيكا» الفرعي في «الأدي بارفا» من «المهابهاراتا» المقدّسة. وهذه خاتمةٌ (colophon) تُعلِن إغلاق وحدةٍ سردية، وتُثبّت السامع في بنية النص، وتؤكّد استمرارية تقليد التلقّي والنقل.
Frequently Asked Questions
Śeṣa faces an ethical-psychological dilemma: whether to remain amid destructive sibling envy and intolerance or to seek separation; the narrative resolves it by transforming his withdrawal into a socially and cosmically constructive duty.
Tapas and power are not ends in themselves; they attain dharmic legitimacy when governed by restraint (dama/śama) and directed toward prajā-hita—stabilizing rather than inflaming the conditions of life.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary is functional and etiological: the episode explains the cosmological role of Ananta and implicitly frames dharmic merit as alignment with divine injunction and world-stabilizing service.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.