
Chapter Arc: शरशय्या पर लेटे भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं—धर्म और अधर्म का प्रवर्तन मनुष्य की बुद्धि में ‘काल’ के प्रवेश से होता है; वही निग्रह और अनुग्रह का अदृश्य नियन्ता है। → भीष्म ‘काल’ की सत्ता बताते हुए एक सूक्ष्म शंका उठाते हैं: यदि सब कुछ काल के अधीन है, तो धर्म-पालन का प्रयोजन क्या? फिर वे दिखाते हैं कि काल कभी धर्म को अधर्म नहीं बना सकता; धर्म का फल देखकर बुद्धि धर्म की ओर दृढ़ होती है, और धार्मिकी आत्म-पूजा (आत्मशुद्धि) ही सच्चा ऐश्वर्य है। → अध्याय का शिखर उस निर्णायक प्रतिपादन में है—‘सर्वेषां तुल्यदेहानां… कालो धर्मेण संयुक्तः’—सबके देह-आत्मा समान हैं; काल जब धर्म से संयुक्त होता है तो वही गुरु-तत्त्व बनकर सबको धर्म की ओर ले जाता है, इसलिए धर्म-सेवन में किसी का जन्माधारित निषेध नहीं। → भीष्म निष्कर्ष देते हैं कि धर्म का कार्य है विशुद्धता और पाप-स्पर्श का अभाव; धर्म विजयावह है और तीनों लोकों के लिए प्रकाश-कारण है। ‘मैं शूद्र हूँ, मुझे अधिकार नहीं’—ऐसी आत्म-हीन मान्यता को वे अस्वीकार करते हैं: धर्म-सेवा में दोष नहीं, और सत्पुरुषों का लोक-मत ही गुरु है।
Verse 1
ऑपन--हू< बक। ] अति्शशा:< चतुःषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय: भीष्मका शुभाशु भ कर्मोको ही सुख-दुःखकी प्राप्तिमें कारण हुए धर्मके अनुष्ठानपर जोर देना भीष्म उवाच कार्यते यच्च क्रियते सच्चासच्च कृताकृतम् । तत्राश्वसीत सत्कृत्वा असत्कृत्वा न विश्वसेत्
毗湿摩说道:“孩子啊!凡人所使人去做的,或自己所做的——无论善恶,无论已作或未作——其中,行善之后,当自安其心,确信必得吉祥之报;而作恶之后,切莫妄信还能由此得任何善果。”
Verse 2
काल एव सर्वकाले निग्रहानुग्रहौ ददत् । बुद्धिमाविश्य भूतानां धर्माधर्मो प्रवर्तते,काल ही सदा निग्रह और अनुग्रह करता हुआ प्राणियोंकी बुद्धिमें प्रविष्ट हो धर्म और अधर्मका फल देता रहता है
毗湿摩说道:“唯有时间,于每一刻既施约束亦赐恩泽。它潜入众生的理解之中,使正与邪、达摩与非达摩运转不息,并不断分配其果报。如此,时间恒常活动,通过众生之心而成就达摩与非达摩之果。”
Verse 3
तदा त्वस्य भवेद् बुद्धिर्धर्मार्थस्य प्रदर्शनात् । तदाश्वसीत धर्मात्मा दृढबुद्धिर्न विश्वसेत्
毗湿摩说道:“当一个人被指示了达摩的真实宗旨与果报时,他的理解便觉醒,明了达摩的价值。于是,心怀正法者得以安慰,对达摩的信赖增长;唯有此时,他的心才安住于达摩。若辨识之智尚未坚固,便无人能真正把信任托付于达摩。”
Verse 4
एतावन्मात्रमेतद्धि भूतानां प्राज्ञलक्षणम् | कालयुक्तो5प्युभयविच्छेषं॑ युक्त समाचरेत्
毗湿摩说道:“这正是众生智慧的标志:信受达摩之果报,便投身于其实践。即使被时势与命运的不利所束缚,能分辨应为与不应为的人,也当依分寸而行——择达摩而从之,在境遇所许之内尽力奉行。”
Verse 5
यथा ह्ुपस्थितैश्वर्या: प्रजायन्ते न राजसा: । एवमेवात्मना5७त्मानं पूजयन्तीह धार्मिका:
毗湿摩说道:“正如那些已具稳固王权者,不愿以罗阇斯(激情与躁动)驱使的奋求而再入生死之生;同样,世间的义人亦以自我礼敬自我。凭借严谨的达摩修持,他们提升内在之灵,达到更高境界,并谨防罗阇斯占上风,使自己再度坠入生死轮回。”
Verse 6
न हाधर्मतयाधर्म दद्यात् काल: कथंचन । तस्माद् विशुद्धमात्मानं जानीयाद् धर्मचारिणम्
毗湿摩说道:“时间绝不能以任何方式把达摩变成非达摩;它不能使正法本身成为不正。故当认知行达摩者具清净之我——苦难与时运的逆转,不能在道德秩序中真正玷污他、否定他。”
Verse 7
स्प्रष्टमप्पसमर्थो हि ज्वलन्तमिव पावकम् । अधर्म: संततो धर्म कालेन परिरक्षितम्
毗湿摩说道:“非达摩甚至无力触及它——犹如妄图触碰熊熊烈火。达摩恒常安立,又为时间(迦罗,kāla)从四方护持;因此,不义之力不足以蔓延到能触及达摩,更遑论伤害达摩。”
Verse 8
कायवितौ हि धर्मेण धर्मो हि विजयावह: । त्रयाणामपि लोकानामालोक: कारणं भवेत्
毗湿摩说道:当一个人的行为以达摩加以约束与调御时,达摩本身便成为带来胜利者。它是照耀三界的光明,也是在此世维系护持的根本因由——使人得清净,并阻止罪垢的触染。
Verse 9
नतु वक्षिन्नयेत् प्राज्ञो गृहीत्वैव करे नरम् । उच्यमानस्तु धर्मेण धर्मलोकभयच्छले
毗湿摩说道:即便是真正的智者,也不能牵着一个人的手,强迫他踏上达摩之道。然而,若依正理而劝说——援引达摩,甚至借助对世人非议的畏惧——便能促使那人趋向正行。
Verse 10
शूद्रो5हं नाधिकारो मे चातुराश्रम्यसेवने । इति विज्ञानमपरे नात्मन्युपदधत्युत
毗湿摩说道:“有人心想:‘我是首陀罗,因此无资格修行四住期(如梵行)。’然而,真正贤善的两次生者,并不在心中安置这种自欺的自我设限。”
Verse 11
विशेषेण च वक्ष्यामि चातुर्वर्ण्यस्य लिड्ल्भत: । पज्चभूतशरीराणां सर्वेषां सदृशात्मनाम्
毗湿摩说道:“现在我将特别说明四姓制度的界定之相。众人之身,虽分为婆罗门、刹帝利、吠舍与首陀罗,却同由五大所成,其内在之我(真我)亦无差别。然而在世间职责与各自特定义务上设立区分,为的是使一切众生依其本分之达摩而行,终能再归一体。”
Verse 12
लोकथर्मे च धर्मे च विशेषकरणं कृतम् । यथैकत्वं पुनर्यान्ति प्राणिनस्तत्र विस्तर:
毗湿摩说道:世间之责与神圣之责之间,已立下分别。其缘由在此:众生各循其分而行,便能再度归于一体;对此,经典多有详述。
Verse 13
अध्रुवो हि कथं लोक: स्मृतो धर्म: कथं ध्रुव: । यत्र कालो ध्रुवस्तात तत्र धर्म: सनातन:
毗湿摩说道:“若诸世界皆被忆念为无常,法(dharma)又怎能称为常住?然而,孩子啊,在时间(迦罗 Kāla)自身成为确定不移、毫不差失的真实之处,法便是永恒的。”从伦理旨趣上,毗湿摩指出:在短暂境界中所求的果报终会消散;而法——立基于时间与真实那不谬的秩序——恒常不变。若行法而不执著于可坏的回报,便能越过动荡无常,趋向真正长存者。
Verse 14
सर्वेषां तुल्यदेहानां सर्वेषां सदृशात्मनाम् । कालो धर्मेण संयुक्त: शेष एव स्वयं गुरु:
众人之身同类,众人之我(ātman)亦相似;唯有与法相应、与时间(迦罗 Kāla)相合的志向留存,其余皆不存。此志向自为师;凭法之力,它自内而起。
Verse 15
एवं सति न दोषो<स्ति भूतानां धर्मसेवने । तिर्यग्योनावषि सतां लोक एव मतो गुरु:
既如此,则一切众生各随其分而奉行其法,并无过失。即便堕于旁生之类(tiryag-yoni)——禽兽鸟类等——此世间亦被视为导师,指示何者当为,何者不当为。
Verse 164
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि धर्मप्रशंसायां चतुःषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
至此,《圣摩诃婆罗多》之《教诫篇》(Anuśāsana Parva)中“施舍之法”(Dāna-dharma)部分,题为“赞颂法”的第一百六十四章告终。