Prakarana 7
यह सोपान ‘धर्म-विजय’ का नहीं, ‘अहं-क्षय’ का द्वार है। लंका काण्ड में बाह्य युद्ध के साथ अंतर्युद्ध चलता है: भय, करुणा, क्रोध, दर्प—इन सबका शोधन होकर ‘राम-शरणागति’ स्थिर होती है। प्रस्तुत अंश में (दोहा 60–69 के आसपास) औषधि-आनयन, राम का करुण-विलाप, विभीषण की शरणागति और कुंभकर्ण-वध-प्रसंग—ये चारों मिलकर साधक को सिखाते हैं कि कर्तृत्व-गर्व (हनुमान का क्षणिक अभिमान) भी राम-प्रभाव-स्मरण से गलता है, और राक्षसी-बल (कुंभकर्ण) भी विवेक-विहीन होने पर अंततः ‘काल’ के समान होकर नष्ट होता है।
Rasa chủ đạo của đoạn này là sự kết hợp giữa karuṇā và vīra. Trong phần đầu, sự ngất đi của Lakṣmaṇa khiến Rāma than khóc như con người (manuja-anusārī), đưa lòng bi mẫn đến đỉnh điểm, đây là "līlā-nyāya" đặc trưng của Tulasī: Đấng Toàn năng, để dạy lòng người tín đồ, bày tỏ nỗi đau khổ của con người. Trong nỗi buồn ấy xuất hiện những hình ảnh bộc lộ giá trị của "người anh em", vinh quang của sự hy sinh, và sự trống rỗng của cuộc sống không có nơi nương tựa, như chim không cánh, như rắn không ngọc. Sau đó sự đến của Hanumān khơi dậy vīra-rasa ngay trong lòng bi mẫn, mang theo loại thảo mộc phục sinh. Tiếp theo, trong đoạn Kumbhakarṇa, được miêu tả lòng dũng cảm chiến đấu, nỗi sợ hãi, và sự say mê của rākṣasa; tuy nhiên mục đích của Tulasī không phải chỉ miêu tả chiến tranh, mà là thiết lập dharma qua prabhāva (quyền năng tâm linh tối cao) của Rāma. Śaraṇāgati (sự đầu hàng) của Vibhīṣaṇa chứng minh rằng dòng dõi, đẳng cấp, và phe phái đều đứng dưới bhakti; đây là sopāna-dharma của Laṅkā-kāṇḍa: sự sụp đổ của cái tôi, sự trỗi dậy của nơi nương tựa.
Verses
Chaupai 60.1-4
तात कुसल कहु सुखनिधान की।सहित अनुज अरु मातु जानकी।।
कपि सब चरित समास बखाने।भए दुखी मन महुँ पछिताने।।
अहह दैव मैं कत जग जायउँ।प्रभु के एकहु काज न आयउँ।।
जानि कुअवसरु मन धरि धीरा।पुनि कपि सन बोले बलबीरा।।
तात गहरु होइहि तोहि जाता।काजु नसाइहि होत प्रभाता।।
चढ़ु मम सायक सैल समेता।पठवौं तोहि जहँ कृपानिकेता।।
सुनि कपि मन उपजा अभिमाना।मोरें भार चलिहि किमि बाना।।
राम प्रभाव बिचारि बहोरी।बंदि चरन कह कपि कर जोरी।।
tāta kusala kahu sukhanidhāna kī |sahita anuja aru mātu jānākī ||
kapi saba carita samāsa bakhāne |bhae dukhī mana mahũ pachatāne ||
ahah daiva maiṃ kata jaga jāyũ |prabhu ke ekahu kāja na āyũ ||
jāni kuavasaru mana dhari dhīrā |puni kapi sana bole balabīrā ||
tāta gaharu hoihi tohi jātā |kāju nasāihi hota prabhātā ||
caṛhu mama sāyaka sail sametā |paṭhavaũ tohi jahã kṛpāniketā ||
suni kapi mana upajā abhimānā |moreṃ bhāra calihi kimi bānā ||
rāma prabhāva bicāri bahorī |bandi carana kaha kapi kara jorī ||
"Hỡi người thân yêu, hãy nói cho ta biết tin tức về Rama, kho tàng của niềm hạnh phúc, cùng với người em trai và Mẹ Janaki." Khỉ kể lại vắn tắt mọi chuyện đã xảy ra; Bharata trở nên đau buồn và hối hận trong lòng: "Than ôi, số phận - tại sao ta lại sinh ra trên đời này? Ta không giúp ích được gì cho Chúa dù chỉ một việc." Nhận ra thời điểm không thích hợp, ngài ổn định tâm trí; rồi người anh hùng mạnh mẽ nói lại với khỉ: "Hỡi người thân yêu, ngươi sẽ thấy hành trình nặng nề; công việc có thể bị hỏng nếu bình minh đến. Hãy leo lên mũi tên của ta - đúng vậy, với một ngọn núi trên đó - và ta sẽ gửi ngươi đến Đấng là nơi trú ngụ của lòng thương xót." Nghe vậy, sự kiêu ngạo trỗi dậy trong tâm khỉ: "Làm sao một mũi tên có thể di chuyển dưới sức nặng của ta?" Nhưng rồi, suy ngẫm về quyền năng của Rama, khỉ cúi đầu dưới chân Bharata và nói với đôi tay chắp lại.
Doha 60(क)-(ख)
तव प्रताप उर राखि प्रभु जेहउँ नाथ तुरंत।अस कहि आयसु पाइ पद बंदि चलेउ हनुमंत।।60(क)।।
भरत बाहु बल सील गुन प्रभु पद प्रीति अपार।मन महुँ जात सराहत पुनि पुनि पवनकुमार।।60(ख)।।
tava pratāpa ura rākhi prabhu jehaũ nātha turanta |asa kahi āyasu pāi pada bandi caleu hanumanta ||60(ka)||
bharata bāhu bala sīla guna prabhu pada prīti apāra |mana mahũ jāta sarāhata puni puni pavanakumāra ||60(kha)||
"Giữ vinh quang của Ngài trong tim, lạy Chúa, con sẽ đến gặp Chủ nhân ngay lập tức." Nói vậy, sau khi được cho phép, Hanuman cúi đầu dưới chân Bharata và ra đi. Khi ngài đi, con trai của Gió ca ngợi trong tâm trí mình sức mạnh cánh tay, tính tình cao quý, đức hạnh, và tình yêu vô bờ bến dành cho đôi chân Chúa của Bharata.
Chaupai 61.1-9
उहाँ राम लछिमनहिं निहारी।बोले बचन मनुज अनुसारी।।
अर्ध राति गइ कपि नहिं आयउ।राम उठाइ अनुज उर लायउ।।
सकहु न दुखित देखि मोहि काऊ।बंधु सदा तव मृदुल सुभाऊ।।
मम हित लागि तजेहु पितु माता।सहेहु बिपिन हिम आतप बाता।।
सो अनुराग कहाँ अब भाई।उठहु न सुनि मम बच बिकलाई।।
जौं जनतेउँ बन बंधु बिछोहू।पिता बचन मनतेउँ नहिं ओहू।।
सुत बित नारि भवन परिवारा।होहिं जाहिं जग बारहिं बारा।।
अस बिचारि जियँ जागहु ताता।मिलइ न जगत सहोदर भ्राता।।
जथा पंख बिनु खग अति दीना।मनि बिनु फनि करिबर कर हीना।।
अस मम जिवन बंधु बिनु तोही।जौं जड़ दैव जिआवै मोही।।
जैहउँ अवध कवन मुहु लाई।नारि हेतु प्रिय भाइ गँवाई।।
बरु अपजस सहतेउँ जग माहीं।नारि हानि बिसेष छति नाहीं।।
अब अपलोकु सोकु सुत तोरा।सहिहि निठुर कठोर उर मोरा।।
निज जननी के एक कुमारा।तात तासु तुम्ह प्रान अधारा।।
सौंपेसि मोहि तुम्हहि गहि पानी।सब बिधि सुखद परम हित जानी।।
उतरु काह दैहउँ तेहि जाई।उठि किन मोहि सिखावहु भाई।।
बहु बिधि सोचत सोच बिमोचन।स्रवत सलिल राजिव दल लोचन।।
उमा एक अखंड रघुराई।नर गति भगत कृपाल देखाई।।
uhā̃ rāma lachimanahiṃ nihārī |bole bacana manuja anusārī ||
ardha rāti gai kapi nahiṃ āyu |rāma uṭhāi anuj ura lāyu ||
sakahu na dukhita dekhi mohi kāu |bandhu sadā tava mṛdula subhāu ||
mama hita lāgi tajehu pitu mātā |sahehu bipina him ātapa bātā ||
so anurāga kahā̃ aba bhāī |uṭhahu na suni mama baca bikalāī ||
jauṃ janateũ bana bandhu bichohū |pitā bacana manateũ nahiṃ ohū ||
suta bita nāri bhavana parivārā |hohiṃ jāhiṃ jaga bārahiṃ bārā ||
asa bicāri jiyã jāgahu tātā |milai na jagata sahodara bhrātā ||
jathā paṃkha binu khaga ati dīnā |mani binu phani karibara kara hīnā ||
asa mama jivana bandhu binu tohī |jauṃ jaṛa daiva jiāvai mohī ||
jaihaũ avadha kavan muhu lāī |nāri hetu priya bhāi gãvāī ||
baru apajasa sahateũ jaga māhīṃ |nāri hāni biseṣa chati nāhīṃ ||
aba apaloku soku suta torā |sahihi niṭhura kaṭhora ura morā ||
nija jananī ke eka kumārā |tāta tāsu tumha prāna adhārā ||
sauṃpesi mohi tumhahi gahi pānī |saba bidhi sukhada parama hita jānī ||
utaru kāha daihaũ tehi jāī |uṭhi kina mohi sikhāvahu bhāī ||
bahu bidhi socata soca bimocana |sravata salila rājiva dala locana ||
umā eka akhaṇḍa raghurāī |nara gati bhagata kṛpāla dekhāī ||
Bên kia, Rama ngắm nhìn Lakshmana và cất lời xứng với một phàm nhân. Nửa đêm đã qua mà chưa thấy khỉ đến. Rama nâng người em trai lên và ôm vào lòng. Ngươi không bao giờ chịu nổi khi thấy ta đau khổ; hỡi người em, tính tình ngươi luôn dịu dàng như thế. Vì lợi ích của ta mà ngươi rời bỏ cha mẹ, và trong rừng ngươi đã chịu đựng lạnh lẽo, nắng gắt và gió. Tình thương ấy giờ ở đâu, hỡi người em? Sao không dậy khi nghe những lời đau đớn của ta? Nếu biết rằng trong rừng ta sẽ chia lìa với người em, thì cha dặn thế nào ta cũng chẳng vâng lời. Con cái, tài sản, vợ, nhà cửa và gia đình đều đến rồi đi trong cõi đời này hết lần này đến lần khác. Hãy nghĩ đến điều đó trong lòng mà tỉnh dậy, hỡi người con: một người em cùng mẹ không thể tìm lại được trên đời. Như chim không cánh thì vô cùng thảm hại, như rắn không ngọc, như voi không vòi, đời ta cũng vậy nếu không có ngươi, hỡi người em, nếu số phận vô tình còn giữ ta sống. Ta sẽ mang mặt nào mà về Ayodhya, khi đã mất người em yêu vì một người đàn bà? Thà ta chịu nhục trong cõi đời, vì mất vợ chẳng phải là thiệt hại lớn. Giờ đây trái tim vô tình và sắt đá của ta sẽ phải chịu cả nhục nhã lẫn đau buồn vì ngươi, hỡi con. Ngươi là con trai duy nhất của mẹ, hỡi con, và là chỗ dựa sinh mạng của mẹ. Nắm tay ngươi, mẹ đã giao ngươi cho ta, biết rằng ta là người đem lại mọi niềm vui và mong điều tốt nhất cho ngươi. Ta sẽ lấy lời nào mà đáp lại mẹ? Sao không dậy mà khuyên ta, hỡi người em? Bậc Giải thoát khỏi phiền muộn sầu bi theo nhiều cách, và nước mắt chảy ròng ròng từ đôi mắt như cánh sen. Uma, Chúa tể Raghu là một và không thể phân chia; trong lòng từ bi, Ngài đã phô bày nếp sống của con người vì các tín đồ của Ngài.
Soratha 61
प्रभु प्रलाप सुनि कान बिकल भए बानर निकर।आइ गयउ हनुमान जिमि करुना महँ बीर रस।।61।।
prabhu pralāpa suni kāna bikala bhae bānara nikara |āi gayau hanumāna jimi karunā maham̐ bīra rasa ||61||
Nghe tiếng than khóc của Chúa, toàn thể đoàn khỉ trở nên bồn chồn trong tim; và Hanuman đã đến - như lòng hăng hái anh hùng trỗi dậy trong lòng thương xót.
Chaupai 62.1-6
हरषि राम भेंटेउ हनुमाना।अति कृतग्य प्रभु परम सुजाना।।
तुरत बैद तब कीन्ह उपाई।उठि बैठे लछिमन हरषाई।।
हृदयँ लाइ प्रभु भेंटेउ भ्राता।हरषे सकल भालु कपि ब्राता।।
कपि पुनि बैद तहाँ पहुँचावा।जेहि बिधि तबहिं ताहि लइ आवा।।
यह बृत्तांत दसानन सुनेऊ।अति बिषअद पुनि पुनि सिर धुनेऊ।।
ब्याकुल कुंभकरन पहिं आवा।बिबिध जतन करि ताहि जगावा।।
जागा निसिचर देखिअ कैसा।मानहुँ कालु देह धरि बैसा।।
कुंभकरन बूझा कहु भाई।काहे तव मुख रहे सुखाई।।
कथा कही सब तेहिं अभिमानी।जेहि प्रकार सीता हरि आनी।।
तात कपिन्ह सब निसिचर मारे।महामहा जोधा संघारे।।
दुर्मुख सुररिपु मनुज अहारी।भट अतिकाय अकंपन भारी।।
अपर महोदर आदिक बीरा।परे समर महि सब रनधीरा।।
haraṣi rāma bheṇṭeu hanumānā |ati kṛtagya prabhu parama sujānā ||
turata baida taba kīnha upāī |uṭhi baiṭhe lachimana haraṣāī ||
hṛdayam̐ lāi prabhu bheṇṭeu bhrātā |haraṣe sakala bhālu kapi brātā ||
kapi puni baida tahām̐ pahum̐cāvā |jehi bidhi tabahiṁ tāhi lai āvā ||
yaha bṛttānta dasānana suneū |ati biṣāda puni-puni sira dhuneū ||
byākula kumbhakarana pahiṁ āvā |bibidha jatana kari tāhi jagāvā ||
jāgā nisi-cara dekhi-a kaisā |mānahum̐ kālu deha dhari baisā ||
kumbhakarana būjhā kahu bhāī |kāhe tava mukha rahe sukhāī ||
kathā kahī saba tehiṁ abhimānī |jehi prakāra sītā hari ānī ||
tāta kapinha saba nisi-cara māre |mahā-mahā jodhā saṅghāre ||
durmukha sura-ripu manuja ahārī |bhaṭa atikāya akaṁpana bhārī ||
apara mahodara ādika bīrā |pare samara mahi saba raṇadhīrā ||
Rama, vui mừng, ôm Hanuman; Chúa - tối cao khôn ngoan - vô cùng biết ơn. Lập tức thầy thuốc áp dụng phương thuốc, và Lakshmana đứng dậy và ngồi lên trong vui sướng. Chúa ôm người anh em vào tim; tất cả gấu và khỉ đều hoan hỉ. Khỉ sau đó đưa thầy thuốc đến đó, theo đúng cách ngài đã đón ông ta ban đầu. Khi Ravana nghe báo cáo này, ngài rơi vào nỗi tuyệt vọng lớn, lại và lại lắc đầu. Bồn chồn, ngài đến Kumbhakarna và với nhiều nỗ lực đánh thức ngài. Khi rakshasa thức dậy, ngài trông thế nào - như thể Tử Thần đã lấy một thân xác và ngồi đó. Kumbhakarna hỏi: 'Hãy nói cho ta, người anh em - tại sao mặt ngươi lại khô héo như vậy?' Kẻ kiêu ngạo đó kể toàn bộ câu chuyện: làm sao Sita bị bắt cóc, và làm sao những con khỉ đã giết rakshasas và tiêu diệt những nhà vô địch mạnh mẽ - Durmukha, Suraripu, Manuja-ahari, các chiến binh Atikaya và Akampana, và những người khác như Mahodara - dũng cảm và vững vàng trong chiến đấu, đã ngã xuống chiến trường.
Doha 62
सुनि दसकंधर बचन तब कुंभकरन बिलखान।जगदंबा हरि आनि अब सठ चाहत कल्यान।।62।।
suni dasakaṁdhara bacana taba kumbhakarana bilakhāna |jagadambā hari āni aba saṭha cāhata kalyāna ||62||
Nghe lời của kẻ mười cổ, Kumbhakarna bật khóc than: "Đã đánh cắp Mẹ của thế giới, kẻ ngu ngốc giờ tìm điều tốt cho chính mình!"
Chaupai 63.1-4
भल न कीन्ह तैं निसिचर नाहा।अब मोहि आइ जगाएहि काहा।।
अजहूँ तात त्यागि अभिमाना।भजहु राम होइहि कल्याना।।
हैं दससीस मनुज रघुनायक।जाके हनूमान से पायक।।
अहह बंधु तैं कीन्हि खोटाई।प्रथमहिं मोहि न सुनाएहि आई।।
कीन्हेहु प्रभू बिरोध तेहि देवक।सिव बिरंचि सुर जाके सेवक।।
नारद मुनि मोहि ग्यान जो कहा।कहतेउँ तोहि समय निरबहा।।
अब भरि अंक भेंटु मोहि भाई।लोचन सूफल करौ मैं जाई।।
स्याम गात सरसीरुह लोचन।देखौं जाइ ताप त्रय मोचन।।
bhala na kīnha taiṁ nisi-cara nāhā |aba mohi āi jagāehi kāhā ||
ajahuṁ tāta tyāgi abhimānā |bhajahu rāma hoihi kalyānā ||
haiṁ dasasīsa manuja raghunāyaka |jāke hanūmāna se pāyaka ||
ahah bandhu taiṁ kīnhi khoṭāī |prathamahiṁ mohi na sunāehi āī ||
kīṇhehu prabhū birodha tehi devaka |siva birañci sura jāke sevaka ||
nārada muni mohi gyāna jo kahā |kahateuṁ tohi samaya nirabahā ||
aba bhari aṅka bheṇṭu mohi bhāī |locana sūphala karau maiṁ jāī ||
syāma gāta sarasīruha locana |dekhauṁ jāi tāpa traya mocana ||
Ngài đã làm không phải, hỡi chúa tể loài quỷ. Sao ngài lại đến đánh thức ta bây giờ? Dù bây giờ, hỡi anh, hãy bỏ đi sự kiêu ngạo và tôn thờ Rama, rồi mọi sự sẽ tốt đẹp. Hỡi Ravana, làm sao Chúa tể dòng Raghu chỉ là một con người, khi người có đầy tớ như Hanuman? Than ôi anh, ngài đã làm điều ác; sao ngài không đến nói cho ta biết việc này ngay từ đầu? Ngài đã làm kẻ thù của vị Chúa thần thánh mà các đầy tớ là Shiva, Brahma và tất cả thần linh. Tri thức mà đạo sĩ Narada truyền cho ta, ta sẽ nói cho ngài nghe, nhưng thời cơ đã qua rồi. Giờ đây hãy ôm ta thật chặt vào lòng, hỡi anh, vì ta sẽ đi và làm cho đôi mắt ta sinh hoa quả. Ta sẽ đi ngắm nhìn Chúa với thân hình xanh thẫm, mắt như hoa sen, Đấng giải trừ ba nỗi khổ đau.
Doha 63
राम रूप गुन सुमिरत मगन भयउ छन एक।रावन मागेउ कोटि घट मद अरु महिष अनेक।।63।।
rāma rūpa guna sumirata magana bhayau chana eka |rāvana māgeu koṭi ghaṭa mada aru mahiṣa aneka ||63||
Chìm đắm trong tâm trí nhớ lại hình dáng và đức hạnh của Rama trong khoảnh khắc, rồi y xin Ravana mười triệu chum rượu và rất nhiều trâu nước.
Chaupai 64.1-5
महिष खाइ करि मदिरा पाना।गर्जा बज्राघात समाना।।
कुंभकरन दुर्मद रन रंगा।चला दुर्ग तजि सेन न संगा।।
देखि बिभीषनु आगें आयउ।परेउ चरन निज नाम सुनायउ।।
अनुज उठाइ हृदयँ तेहि लायो।रघुपति भक्त जानि मन भायो।।
तात लात रावन मोहि मारा।कहत परम हित मंत्र बिचारा।।
तेहिं गलानि रघुपति पहिं आयउँ।देखि दीन प्रभु के मन भायउँ।।
सुनु सुत भयउ कालबस रावन।सो कि मान अब परम सिखावन।।
धन्य धन्य तैं धन्य बिभीषन।भयहु तात निसिचर कुल भूषन।।
बंधु बंस तैं कीन्ह उजागर।भजेहु राम सोभा सुख सागर।।
mahiṣa khāi kari madirā pānā |garjā bajrāghāta samānā ||
kumbhakarana durmada rana-raṅgā |calā durga taji sena na saṅgā ||
dekhi bibhīṣanu āgeṁ āyu |pareu carana nija nāma sunāyu ||
anuja uṭhāi hṛdayaṁ tehi lāyo |raghupati-bhakta jāni mana bhāyo ||
tāta lāta rāvana mohi mārā |kahata parama hita mantra bicārā ||
tehiṁ galāni raghupati pahiṁ āyuṁ |dekhi dīna prabhu ke mana bhāyuṁ ||
sunu suta bhayu kāla-basa rāvana |so ki māna aba parama sikhāvana ||
dhanya dhanya taiṁ dhanya bibhīṣana |bhayahu tāta nisicara kula bhūṣana ||
bandhu baṁsa taiṁ kīnha ujāgara |bhajehu rāma sobhā sukha-sāgara ||
Sau khi ăn thịt trâu và uống rượu, hắn gầm lên như sấm sét đánh xuống. Kumbhakarna, say sưa và hoan hỉ trong chiến trận, rời khỏi pháo đài và ra đi, không có quân đội đi theo. Thấy hắn, Vibhishana bước tới, phủ phục dưới chân hắn, và xưng tên mình. Hắn nâng người em trai lên và ôm vào lòng, và biết người ấy là tín đồ của Chúa tể Raghu, lòng hắn vui mừng. "Anh ơi, Ravana đã đá tôi khi tôi trình bày lời khuyên hữu ích nhất cho hắn, sau khi suy nghĩ kỹ càng." Vì sự nhục nhã ấy tôi đến với Chúa tể Raghu, và thấy tôi trong cảnh khốn cùng, Chúa đã thương tôi trong lòng Ngài. "Hãy nghe, con trai ơi: Ravana đã lọt vào tay tử thần. Liệu hắn còn nghe lời dạy bảo tốt nhất sao?" "Giáng phúc, giáng phúc, ba lần giáng phúc cho ngươi, Vibhishana. Ngươi đã trở thành, người anh em thân mến, niềm vinh dự của dòng dõi quỷ dữ." "Ngươi đã làm rạng danh anh em và dòng họ của mình, vì ngươi đã tôn thờ Rama, đại dương của vẻ đẹp và hạnh phúc."
Doha 64
बचन कर्म मन कपट तजि भजेहु राम रनधीर।जाहु न निज पर सूझ मोहि भयउँ कालबस बीर।।64।।
bacana karma mana kapaṭa taji bhajehu rāma rana-dhīra |jāhu na nija para sūjha mohi bhayu kāla-basa bīra ||64||
Từ bỏ mọi xảo trá trong lời nói, việc làm và suy nghĩ, hãy thờ phụng Rama, vị anh hùng kiên cường trong trận chiến. Hãy đi đi; ta không còn phân biệt được đâu là của ta đâu là của kẻ thù, vì ta đã rơi vào quyền lực của Tử thần, hỡi người anh hùng.
Chaupai 65.1-5
बंधु बचन सुनि चला बिभीषन।आयउ जहँ त्रैलोक बिभूषन।।
नाथ भूधराकार सरीरा।कुंभकरन आवत रनधीरा।।
एतना कपिन्ह सुना जब काना।किलकिलाइ धाए बलवाना।।
लिए उठाइ बिटप अरु भूधर।कटकटाइ डारहिं ता ऊपर।।
कोटि कोटि गिरि सिखर प्रहारा।करहिं भालु कपि एक एक बारा।।
मुर्यो न मन तनु टर्यो न टार्यो।जिमि गज अर्क फलनि को मार्यो।।
तब मारुतसुत मुठिका हन्यो।पर्यो धरनि ब्याकुल सिर धुन्यो।।
पुनि उठि तेहिं मारेउ हनुमंता।घुर्मित भूतल परेउ तुरंता।।
पुनि नल नीलहि अवनि पछारेसि।जहँ तहँ पटकि पटकि भट डारेसि।।
चली बलीमुख सेन पराई।अति भय त्रसित न कोउ समुहाई।।
bandhu bacana suni calā bibhīṣana |āyu jahaṁ trailoka-bibhūṣana ||
nātha bhūdharākāra sarīrā |kumbhakarana āvata rana-dhīrā ||
etanā kapinha sunā jaba kānā |kilakilāi dhāe balavānā ||
lie uṭhāi biṭapa aru bhūdhara |kaṭakaṭāi ḍārahiṁ tā ūpara ||
koṭi koṭi giri-sikhara prahārā |karahiṁ bhālu kapi eka-eka bārā ||
muryo na mana tanu ṭaryo na ṭāryo |jimi gaja arka-phalani ko māryo ||
taba māruta-suta muṭhikā hanyō |paryo dharani byākula sira dhunyō ||
puni uṭhi tehiṁ māreu hanumaṁtā |ghurmita bhūtala pareu turaṁtā ||
puni nala nīlahi avani pachāresi |jahaṁ tahaṁ paṭaki paṭaki bhaṭ ḍāresi ||
calī balīmukha sen parāī |ati bhaya trasita na kou samuhāī ||
Nghe lời người anh em, Vibhishana đi đến nơi mà Đấng Trang Trí Ba Cõi đang đứng. "Chúa ơi, Kumbhakarna đang đến, kiên cường trong chiến trận, với thân hình to như núi." Khi những con khỉ nghe được điều đó, những kẻ mạnh mẽ hét lên và xông tới. Chúng nhấc cây và núi, và nghiến răng, ném thẳng vào hắn. Gấu và khỉ đánh hắn bằng hàng triệu hàng triệu đỉnh núi, mỗi lần tất cả cùng lúc. Tâm trí hắn không nao núng, và thân thể hắn không hề lay chuyển dù bị xô đẩy, như voi bị ném bằng quả madar. Bấy giờ Con trai của Gió đánh hắn bằng nắm đấm; hắn ngã xuống đất trong sự bàng hoàng và đập đầu. Đứng dậy trở lại, hắn đánh Hanuman, người lập tức ngã xuống đất, chao đảo. Rồi hắn ném Nala và Nila xuống đất, và đập các chiến binh xuống hết lần này đến lần khác, ném họ khắp nơi. Đạo quân khỉ tan vỡ và bỏ chạy, kinh hãi tột độ, và không một ai dám đối mặt với hắn.
Doha 65
अंगदादि कपि मुरुछित करि समेत सुग्रीव।काँख दाबि कपिराज कहुँ चला अमित बल सींव।।65।।
aṅgadādi kapi muruchita kari sameta sugrīva |kāṁkha dābi kapi-rāja kahuṁ calā amita bala sīṁva ||65||
Sau khi đánh ngất Angada và những con khỉ khác, hắn bắt luôn Sugriva; kẹp chặt vua khỉ dưới nách, kẻ có sức mạnh vô lượng bước đi.
Chaupai 66.1-5
उमा करत रघुपति नरलीला।खेलत गरुड़ जिमि अहिगन मीला।।
भृकुटि भंग जो कालहि खाई।ताहि कि सोहइ ऐसि लराई।।
जग पावनि कीरति बिस्तरिहहिं।गाइ गाइ भवनिधि नर तरिहहिं।।
मुरुछा गइ मारुतसुत जागा।सुग्रीवहि तब खोजन लागा।।
सुग्रीवहु कै मुरुछा बीती।निबुक गयउ तेहि मृतक प्रतीती।।
काटेसि दसन नासिका काना।गरजि अकास चलउ तेहिं जाना।।
गहेउ चरन गहि भूमि पछारा।अति लाघवँ उठि पुनि तेहि मारा।।
पुनि आयसु प्रभु पहिं बलवाना।जयति जयति जय कृपानिधाना।।
नाक कान काटे जियँ जानी।फिरा क्रोध करि भइ मन ग्लानी।।
सहज भीम पुनि बिनु श्रुति नासा।देखत कपि दल उपजी त्रासा।।
umā karata raghupati nara-līlā |khelata garuṛa jimi ahi-gana mīlā ||
bhṛkuṭi-bhaṅga jo kālahi khāī |tāhi ki sohāi aisī larāī ||
jaga-pāvani kīrati bistarihiṁ |gāi gāi bhava-nidhi nara tarihiṁ ||
muruchā gaī māruta-suta jāgā |sugrīvahi taba khojana lāgā ||
sugrīvahu kai muruchā bītī |nibuka gayau tehi mṛtaka pratītī ||
kāṭesi dasana nāsikā kānā |garaji akāsa calau tehiṁ jānā ||
gaheu carana gahi bhūmi pachārā |ati lāghavaṁ uṭhi puni tehi mārā ||
puni āyasu prabhu pahiṁ balavānā |jayati jayati jaya kṛpā-nidhānā ||
nāka kāna kāṭe jiyaṁ jānī |phirā krodha kari bhai mana glānī ||
sahaja bhīma puni binu śruti nāsā |dekhata kapi-dala upajī trāsā ||
Uma, Raghupati đang diễn vở kịch loài người, như Garuda chơi đùa với bầy rắn. Đấng nuốt chửng cả Thần Chết chỉ bằng cách nhíu mày: liệu trận chiến như vậy có xứng với Ngài không? Họ sẽ lan truyền danh tiếng của Ngài, thứ thanh tẩy thế giới, và bằng cách hát đi hát lại, con người sẽ vượt qua đại dương của sự tồn tại. Cơn ngất xỉu rời khỏi con trai của Gió, và chàng tỉnh dậy, rồi bắt đầu tìm kiếm Sugriva. Cơn ngất xỉu của Sugriva cũng qua đi, và chàng lẻn đi, vì kẻ kia tin rằng chàng đã chết. Hắn cắn đứt mũi và tai kẻ kia bằng răng, và gầm lên, bay lên trời; nhưng kẻ kia biết được. Hắn nắm lấy chân và đập chàng xuống đất. Với sự lanh lẹ tuyệt vời, Sugriva đứng dậy và đánh trả. Sau đó kẻ mạnh mẽ đến trước mặt Chúa, kêu lên, "Chiến thắng, chiến thắng, chiến thắng cho Kho Báu Lòng Thương Xót!" Biết trong lòng rằng mũi và tai đã bị cắt, con quỷ quay lại trong cơn thịnh nộ, trong khi tâm trí đầy xấu hổ. Vốn dĩ hung dữ, nay không còn mũi và tai, hắn gây khiếp sợ cho đạo quân khỉ khi họ nhìn thấy.
Doha 66
जय जय जय रघुबंस मनि धाए कपि दै हूह।एकहि बार तासु पर छाड़ेन्हि गिरि तरु जूह।।66।।
jaya jaya jaya raghubaṃsa mani dhāe kapi dai hūha |ekahi bāra tāsu para chāṛhenhi giri taru jūha ||66||
'Chiến thắng, chiến thắng, chiến thắng cho viên ngọc của dòng tộc Raghu!' - kêu lên như vậy, những con khỉ lao tới; và trong một đợt tấn công duy nhất, chúng ném vào hắn những ngọn núi và cây cối chất đống.
Chaupai 67.1-4
कुंभकरन रन रंग बिरुद्धा।सन्मुख चला काल जनु क्रुद्धा।।
कोटि कोटि कपि धरि धरि खाई।जनु टीड़ी गिरि गुहाँ समाई।।
कोटिन्ह गहि सरीर सन मर्दा।कोटिन्ह मीजि मिलव महि गर्दा।।
मुख नासा श्रवनन्हि कीं बाटा।निसरि पराहिं भालु कपि ठाटा।।
रन मद मत्त निसाचर दर्पा।बिस्व ग्रसिहि जनु एहि बिधि अर्पा।।
मुरे सुभट सब फिरहिं न फेरे।सूझ न नयन सुनहिं नहिं टेरे।।
कुंभकरन कपि फौज बिडारी।सुनि धाई रजनीचर धारी।।
देखि राम बिकल कटकाई।रिपु अनीक नाना बिधि आई।।
kumbhakarana rana raṅga biruddhā |sanmukha calā kāla janu kruddhā ||
koṭi koṭi kapi dhari dhari khāī |janu ṭīṛī giri guhā̃ samāī ||
koṭinh gahi sarīra sana mardā |koṭinh mīji milava mahi gardā ||
mukha nāsā śravananh kī̃ bāṭā |nisari parāhiṃ bhālu kapi ṭhāṭā ||
rana mada matta nisācara darpā |bisva grasihi janu ehi bidhi arpā ||
mure subhaṭa saba phirahĩ na phere |sūjha na nayan sunahiṃ nahiṃ ṭere ||
kumbhakarana kapi phauja biḍārī |suni dhāī rajanīcara dhārī ||
dekhi rāma bikala kaṭakāī |ripu anīka nānā bidhi āī ||
Kumbhakarna, đáng sợ, nhuộm màu của chiến trận, bước thẳng tới, như Tử Thần đang giận dữ. Hắn tóm và nuốt hàng triệu con khỉ, như thể bầy châu chấu biến mất vào hang núi. Tóm lấy nhiều người, hắn đập họ vào thân mình; nghiền nát nhiều người, hắn dựng những đám mây bụi trên đất. Qua miệng, mũi và tai, hắn tạo ra một lối đi, những con gấu và khỉ chui ra và chạy trốn thành từng nhóm. Say mê chiến tranh, tên rakshasa kiêu ngạo đó dường như sẵn sàng nuốt chửng thế giới theo cách đó. Những chiến binh ngã xuống lang thang mà không quay lại, mắt không thấy gì, tai không nghe tiếng gọi. Kumbhakarna đập tan đội quân khỉ; nghe thấy vậy, những kẻ cầm vũ khí ban đêm lao tới. Thấy quân đội của Rama đau khổ, các tiểu đoàn địch đến với nhiều đội hình.
Doha 67
सुनु सुग्रीव बिभीषन अनुज सँभारेहु सैन।मैं देखउँ खल बल दलहि बोले राजिवनैन।।67।।
sunu sugrīva bibhīṣana anuj saṃbhārehu sain |maiṃ dekhauṃ khala bala dalahi bole rājivanaina ||67||
'Hãy nghe, Sugriva, Vibhishana, và em trai của ta: hãy ổn định quân đội và sắp xếp hàng ngũ. Ta sẽ đích thân xử lý kẻ thù độc ác và toàn bộ lực lượng của hắn', Chúa có mắt như hoa sen nói.
Chaupai 68.1-4
कर सारंग साजि कटि भाथा।अरि दल दलन चले रघुनाथा।।
प्रथम कीन्ह प्रभु धनुष टँकोरा।रिपु दल बधिर भयउ सुनि सोरा।।
सत्यसंध छाँड़े सर लच्छा।कालसर्प जनु चले सपच्छा।।
जहँ तहँ चले बिपुल नाराचा।लगे कटन भट बिकट पिसाचा।।
कटहिं चरन उर सिर भुजदंडा।बहुतक बीर होहिं सत खंडा।।
घुर्मि घुर्मि घायल महि परहीं।उठि संभारि सुभट पुनि लरहीं।।
लागत बान जलद जिमि गाजहीं।बहुतक देखी कठिन सर भाजहिं।।
रुंड प्रचंड मुंड बिनु धावहिं।धरु धरु मारू मारु धुनि गावहिं।।
kara sāraṅga sāji kaṭi bhāthā |ari dala dalana cale raghunāthā ||
prathama kīnha prabhu dhanuṣ ṭaṅkorā |ripu dala badhira bhayau suni sorā ||
satyasaṃdha chā̃ṛe sara lacchā |kālasarpa janu cale sapacchā ||
jahã tahã cale bipula nārācā |lage kaṭana bhaṭ bikaṭa pisācā ||
kaṭahiṃ carana ura sira bhujadaṇḍā |bahutaka bīra hohiṃ sata khaṇḍā ||
ghurmi ghurmi ghāyala mahi parahīṃ |uṭhi saṃbhāri subhaṭa puni larahīṃ ||
lāgata bāna jalada jimi gājahīṃ |bahutaka dekhī kaṭhina sara bhājahīṃ ||
ruṇḍa pracaṇḍa muṇḍa binu dhāvahīṃ |dharu dharu mārū mārū dhuni gāvahīṃ ||
Với cây cung sẵn sàng và bao tên buộc ở eo, Chúa của Raghu tiến lên để đập tan hàng ngũ địch. Đầu tiên Chúa làm cây cung vang lên; nghe tiếng sấm đó, đội quân địch dường như bị điếc. Trung thành với lời thề, Ngài bắn loạt tên liên tiếp, như những con rắn có cánh của Tử Thần được thả tự do. Khắp nơi bay những mũi tên sắt mạnh mẽ, chặt hạ những chiến binh đáng sợ như quỷ dữ. Chân, ngực, đầu và tay bị chặt đứt; nhiều chiến binh bị xé thành trăm mảnh. Những người bị thương quay cuồng và ngã xuống đất; rồi, gượng dậy, các chiến binh lại chiến đấu. Khi tên bắn trúng, họ gầm thét như mây dông; thấy những mũi tên không ngừng như vậy, nhiều người bỏ chạy. Những thân thể không đầu chạy điên cuồng, và tiếng kêu 'Bắt! Bắt! Giết! Giết!' vang lên trong một điệp khúc đáng sợ.
Doha 68
छन महुँ प्रभु के सायकन्हि काटे बिकट पिसाच।पुनि रघुबीर निषंग महुँ प्रबिसे सब नाराच।।68।।
chana mahũ prabhu ke sāyakanhi kāṭe bikaṭa pisāca |puni raghubīra niṣaṅga mahũ prabise saba nārāca ||68||
Trong chốc lát, những mũi tên của Chúa chặt hạ những chiến binh dữ dội như quỷ; và một lần nữa tất cả những mũi tên sắt đều được đặt trong bao tên của Người Hùng Raghu.
Chaupai 69.1-4
कुंभकरन मन दीख बिचारी।हति धन माझ निसाचर धारी।।
भा अति क्रुद्ध महाबल बीरा।कियो मृगनायक नाद गँभीरा।।
कोपि महीधर लेइ उपारी।डारइ जहँ मर्कट भट भारी।।
आवत देखि सैल प्रभू भारे।सरन्हि काटि रज सम करि डारे।।
पुनि धनु तानि कोपि रघुनायक।छाँड़े अति कराल बहु सायक।।
तनु महुँ प्रबिसि निसरि सर जाहीं।जिमि दामिनि घन माझ समाहीं।।
सोनित स्रवत सोह तन कारे।जनु कज्जल गिरि गेरु पनारे।।
बिकल बिलोकि भालु कपि धाए।बिहँसा जबहिं निकट कपि आए।।
kuṁbhakarana mana dīkha bicārī |hati dhana mājha nisācara dhārī ||
bhā ati kruddha mahābala bīrā |kiyo mṛganāyaka nāda gãbhīrā ||
kopi mahīdhara lei upārī |ḍārai jahã markaṭa bhaṭa bhārī ||
āvata dekhi saila prabhū bhāre |saranhi kāṭi raja sama kari ḍāre ||
puni dhanu tāni kopi raghunāyaka |chā̃ṛe ati karāla bahu sāyaka ||
tanu mahũ prabisi nisari sara jāhīṁ |jimi dāmini ghana mājha samāhīṁ ||
sonita sravata soha tana kāre |janu kajjala giri geru panāre ||
bikala biloki bhālu kapi dhāe |bihãsā jabahiṁ nikaṭa kapi āe ||
Kumbhakarna suy nghĩ trong tâm trí và thấy rằng đạo quân quỷ dữ đã bị tiêu diệt trong chớp mắt. Vị anh hùng hùng mạnh trở nên vô cùng phẫn nộ, và gầm lên với giọng trầm sâu như chúa sơn lâm, con sư tử. Trong cơn thịnh nộ, hắn nhổ lên những ngọn núi và ném chúng đến bất cứ nơi nào các chiến binh khỉ lớn đang đứng. Thấy những tảng đá khổng lồ bay đến, Chúa cắt chúng bằng mũi tên và biến chúng thành cát bụi. Rồi Chúa tể dòng Raghu giương cung trong cơn thịnh nộ và bắn ra nhiều mũi tên vô cùng đáng sợ. Các mũi tên xuyên vào thân thể hắn và xuyên ra phía sau, như tia chớp biến mất vào đám mây. Máu chảy ròng ròng trên thân thể đen tối của hắn trông thật tráng lệ, như thể những dòng đất son đỏ đang chảy trên ngọn núi muội than. Thấy hắn lâm vào khốn đốn, gấu và khỉ lao tới; nhưng khi những con khỉ đến gần, hắn cười.
Doha 69
महानाद करि गर्जा कोटि कोटि गहि कीस।महि पटकइ गजराज इव सपथ करइ दससीस।।69।।
mahānāda kari garjā koṭi koṭi gahi kīsa |mahi paṭakai gajarāja iva sapatha karai dasasīsa ||69||
Với tiếng gầm vang dữ dội, y chộp lấy hàng vạn vạn con khỉ, đập chúng xuống đất như voi chúa, rồi y thề nhân danh Dashashis.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में लंका काण्ड के इस अंश का पाठ ‘संकट-निवारण’ और ‘भय-शमन’ देता है: हनुमान-प्रसंग से रोग/विघ्न में आश्रय-बुद्धि, राम-करुणा से हृदय-शुद्धि, और विभीषण-शरणागति से ‘कपट-त्याग’ का संस्कार। विशेषतः लक्ष्मण-उद्धार प्रसंग का पाठ ‘प्राण-रक्षा’ और ‘परिवार-सौहार्द’ हेतु शुभ माना जाता है।
हनुमान-प्रसंग में प्रचलित समर्पण-सम्पुट: “रामदूत अतुलित बल धामा…” (हनुमान चालीसा-आरंभ पंक्ति) या “जय हनुमान ज्ञान गुन सागर…” का जप-रूप में जोड़; और राम-शरणागति हेतु “श्रीराम जय राम जय जय राम” नाम-सम्पुट। (स्थानीय परंपरा/सम्प्रदाय के अनुसार पाठ-रीति बदलती है।)
Ask anything about Prakarana 7 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
