Adhyaya 23

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक बाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २२ ॥। पम्प बछ। सं: त्रयोविशो<् ध्याय: कौरवपक्षके सात सौ रथियोंका वध

Sañjaya thưa: Tâu Đại vương, khi trận chiến ghê rợn và kinh hoàng ấy đang diễn ra, các Pāṇḍava tại đó đã đập tan sức mạnh của quân đội con trai bệ hạ—như nhổ bật cả chỗ đứng và ý chí kiên định của họ giữa cuộc giao tranh.

Verse 2

तांस्तु यत्नेन महता संनिवार्य महारथान्‌ | पुत्रस्ते योधयामास पाण्डवानामनीकिनीम्‌,उन भागते हुए महारथियोंको महान्‌ प्रयत्नसे रोककर आपका पुत्र पाण्डवोंकी सेनाके साथ युद्ध करने लगा

Nhưng sau khi gắng sức lớn lao để chặn lại những đại chiến xa đang tháo chạy, con trai bệ hạ liền bắt tay giao chiến với quân đội Pāṇḍava—thúc trận đánh tiến lên và tái lập quyền chỉ huy giữa cơn hỗn loạn của cuộc rút lui.

Verse 3

निवृत्ता: सहसा योधास्तव पुत्रजयैषिण: । संनिवृत्तेषु तेष्वेवं युद्धभासीत्‌ सुदारुणम्‌

Sañjaya thưa: Các chiến binh của bệ hạ, vì khát vọng chiến thắng cho con trai bệ hạ, bỗng chốc quay trở lại. Khi họ đã tụ lại và trở về như thế, cuộc giao tranh giữa họ bùng lên thành một trận chiến vô cùng khốc liệt—dữ dội, hỗn loạn, và bị thúc đẩy bởi lòng thiên vị phe phái hơn là sự tỉnh táo điềm tĩnh.

Verse 4

तावकानां परेषां च देवासुररणोपमम्‌ । परेषां तव सैन्ये वा नासीत्‌ कश्चित्‌ पराड्मुख:

Sañjaya thưa: Trong trận chiến ấy—tựa cuộc đại chiến giữa chư thiên và a-tu-la—không một ai quay mặt bỏ chạy, dù thuộc quân bệ hạ hay quân địch. Cả hai bên đều đối diện với ý chí kiên cường, phơi bày một sự ngang bằng u ám của lòng dũng cảm giữa cuộc xung đột bị thúc đẩy bởi ganh đua và bổn phận.

Verse 5

आपके और शत्रुओंके योद्धाओंका वह युद्ध देवासुर-संग्रामके समान भयंकर था। उस समय शत्रुओंकी अथवा आपकी सेनामें भी कोई युद्धसे विमुख नहीं होता था ।।

Sañjaya thưa: Họ giao chiến với nhau bằng dấu hiệu và bằng sự suy đoán, cứ thế xông lên trong trận chiến ghê rợn ấy—tựa cuộc đụng độ giữa chư thiên và a-tu-la. Không ai trong cả hai đạo quân, của bệ hạ hay của kẻ thù, quay lưng rời trận; và khi họ không ngừng đánh giết lẫn nhau, sự tổn thất giữa họ trở nên vô cùng to lớn.

Verse 6

सब लोग अनुमानसे और नाम बतानेसे शत्रु तथा मित्रकी पहचान करके परस्पर युद्ध करते थे। परस्पर जूझते हुए उन वीरोंका वहाँ बड़ा भारी विनाश हो रहा था ।।

Sañjaya nói: Tại đó, họ nhận ra nhau là địch hay bạn nhờ dấu hiệu và bằng cách gọi tên, rồi giao chiến cận kề. Khi các dũng sĩ quần thảo lẫn nhau, một sự tàn diệt lớn lao đang diễn ra ngay nơi ấy. Bấy giờ, vua Yudhiṣṭhira, bị cơn phẫn nộ dữ dội chi phối, bước vào chiến trận với ý định khuất phục các Dhārtarāṣṭra cùng với vị vua của họ.

Verse 7

त्रिभि: शारद्वतं विद्धवा रुक्मपुड्खै: शिलाशितै: । चतुर्भिनिजघानाश्वान्‌ नाराचै: कृतवर्मण:

Sañjaya nói: Chàng bắn xuyên Śāradvata (Kṛpa) bằng ba mũi tên lông vàng, được mài sắc trên đá; rồi với bốn mũi nārāca, chàng hạ gục những con ngựa của Kṛtavarman.

Verse 8

अश्वत्थामा तु हार्दिक्यमपोवाह यशस्विनम्‌ । अथ शारद्वतोइश् शभि: प्रत्यविद्धयद्‌ युधिष्ठिरम्‌

Sañjaya nói: Aśvatthāmā liền đưa Kṛtavarmā, con của Hṛdīka, bậc lẫy lừng, lên xe của mình và kéo đi nơi khác. Sau đó, Kṛpa, con của Śaradvat, bắn trúng vua Yudhiṣṭhira bằng tám mũi tên.

Verse 9

ततो दुर्योधनो राजा रथान्‌ सप्तशतान्‌ रणे | प्रैषयद्‌ यत्र राजासौ धर्मपुत्रो युधिष्ठिर:

Sañjaya nói: Rồi vua Duryodhana phái bảy trăm chiến xa vào trận, hướng đến nơi vị vua ấy—Yudhiṣṭhira, con của Dharma—đang trấn giữ.

Verse 10

इसके बाद राजा दुर्योधनने रणभूमिमें सात सौ रथियोंको वहाँ भेजा, जहाँ धर्मपुत्र युधिष्ठिर खड़े थे ।।

Rồi vua Duryodhana phái bảy trăm chiến xa cùng các chiến binh xa chiến đến nơi Dharmaputra Yudhiṣṭhira đang đứng trên chiến địa. Những cỗ xe ấy, có các xa thủ thiện chiến điều khiển, nhanh như ý nghĩ và gió, lao vào giữa trận mạc, thẳng hướng về chiến xa của con Kuntī—Yudhiṣṭhira.

Verse 11

ते समन्तान्महाराज परिवार्य युधिष्ठिरम्‌ । अदृश्यं सायकैश्षक्रुमेंघा इव दिवाकरम्‌

Sañjaya thưa: Tâu Đại vương, các chiến sĩ ấy vây quanh Yudhiṣṭhira bốn phía và trút xuống một cơn mưa tên dày đặc khiến ngài khuất khỏi tầm mắt—như mây giông che lấp mặt trời.

Verse 12

ते दृष्टवा धर्मराजानं कौरवेयैस्तथा कृतम्‌ । नामृष्यन्त सुसंरब्धा: शिखण्डिप्रमुखा रथा:

Sañjaya thưa: Thấy Dharmarāja Yudhiṣṭhira—bậc gìn giữ dharma—bị con cháu Kuru dồn vào cảnh ngộ như thế, các dũng sĩ xa chiến do Śikhaṇḍin dẫn đầu bừng bừng phẫn nộ, không sao chịu nổi.

Verse 13

रथैरश्ववरैर्युक्ता: किड॒किणीजालसंवृतै: । आज म्मुरथ रक्षन्त: कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्‌

Sañjaya thưa: Với những cỗ xa chiến thắng ngựa thượng hạng, lại phủ lưới chuông nhỏ leng keng, họ kéo đến đó để hộ vệ Kuntīputra, vua Yudhiṣṭhira, dựng thành một màn che chở giữa cơn binh lửa.

Verse 14

ततः प्रववृते रौद्र: संग्राम: शोणितोदक: । पाण्डवानां कुरूणां च यमराष्ट्रविवर्धन:

Sañjaya thưa: Rồi một trận chiến dữ dội, ghê rợn bùng lên, nước của nó chính là máu. Giữa Pāṇḍava và Kuru, cuộc giao tranh cuộn trào—chỉ làm phình to cõi Yama, vì nó xua vô số chiến binh về phía tử thần.

Verse 15

रथान्‌ सप्तशतान्‌ हत्वा कुरूणामाततायिनाम्‌ | पाण्डवा: सह पज्चालै: पुनरेवाभ्यवारयन्‌,उस समय पांचालोंसहित पाण्डवोंने आततायी कौरवोंके उन सात सौ रथियोंको मारकर पुन: अन्य योद्धाओंको आगे बढ़नेसे रोका

Sañjaya thưa: Sau khi giết bảy trăm dũng sĩ xa chiến của phe Kuru—những kẻ đã lao vào con đường sát hại—các Pāṇḍava cùng với người Pāñcāla lại một lần nữa chặn đứng đà tiến của địch, không cho các chiến binh khác xông lên.

Verse 16

तत्र युद्ध महच्चासीत्‌ तव पुत्रस्य पाण्डवै: । न च तत्‌ तादृशं दृष्टं नैव चापि परिश्रुतम्‌

Sañjaya thưa: “Tại đó đã diễn ra một trận chiến thật vĩ đại giữa con trai bệ hạ và các Pāṇḍava. Một trận chiến như thế, ta chưa từng thấy bao giờ, cũng chưa từng nghe ai kể lại.”

Verse 17

वर्तमाने तदा युद्धे निर्म्यादे समनन्‍्ततः । वध्यमानेषु योधेषु तावकेष्वितरेषु च

Sañjaya thưa: Khi ấy trận chiến bùng lên dữ dội, khắp bốn phía đều không còn kiềm chế; các chiến binh bị chém ngã—cả phe bệ hạ lẫn phe đối địch.

Verse 18

विनदत्सु च योधेषु शड्खवर्य श्व पूरितै: । उत्क्ुष्टे: सिंहनादैश्व गर्जितिश्वव धन्विनाम्‌

Sañjaya thưa: Khi các chiến binh gào thét, khi những tù và thượng hạng được thổi hết sức vang rền, chiến địa dâng trào tiếng hô thắng trận, tiếng gầm sư tử và tiếng ầm ầm như sấm của các cung thủ. Ngay lúc ấy, cuộc giao tranh vượt khỏi khuôn phép, hóa thành cuộc tàn sát mù quáng phá vỡ mọi ranh giới; và những điềm dữ ghê gớm—báo trước diệt vong—bắt đầu hiện ra.

Verse 19

अतिप्रवृत्ते युद्धे च छिद्यमानेषु मर्मसु । धावमानेषु योधेषु जयगृद्धिषु मारिष

Sañjaya thưa: “Muôn tâu đấng đáng tôn kính, khi trận chiến đã trở nên quá đỗi buông thả—khi những yếu huyệt bị chém rách, khi các chiến binh khát khao chiến thắng lao đi tứ phía—thì cuộc giao tranh đã vượt khỏi khuôn phép và biến thành một cuộc tàn sát không chút nương tay.”

Verse 20

संहारे सर्वतो जाते पृथिव्यां शोकसम्भवे । बद्दीनामुत्तमस्त्रीणां सीमन्तोद्धरणे तथा

Sañjaya thưa: Khi cuộc tàn sát nổi lên khắp bốn phía trên mặt đất, kéo theo sầu thảm—khi dấu son sindūra nơi đường ngôi tóc của bao phụ nữ cao quý bị xóa nhòa (vì chồng họ ngã xuống)—thì lúc trận chiến phá vỡ mọi khuôn phép và sự tự chế, những điềm dữ ghê rợn đã hiện ra, báo trước diệt vong.

Verse 21

निर्मयदि महायुद्धे वर्तमाने सुदारुणे । प्रादुरासन्‌ विनाशाय तदोत्पाता: सुदारुणा:

Sañjaya thưa: Khi trận đại chiến ấy—không còn chút kiềm chế nào—đang cuộn lên với sức dữ dội ghê rợn, thì những điềm gở cực kỳ khủng khiếp bỗng hiện ra, như lời báo trước của sự diệt vong.

Verse 22

चचाल शब्दं कुर्वाणा सपर्वतवना मही । सदण्डा: सोल्मुका राजन्‌ कीर्यमाणा: समन्तत:

Sañjaya thưa: Tâu Đại vương, khi những cây chùy và những bó đuốc rực lửa bị ném tung về mọi phía, thì mặt đất—cùng núi non và rừng thẳm—dường như rung chuyển, vang lên một tiếng ầm ầm dữ dội.

Verse 23

विष्वग्वाता: प्रादुरासन्‌ नीचै: शर्करवर्षिण:,इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि संकुलयुद्धे त्रयोविंशो5ध्याय:

Sañjaya thưa: “Gió nổi lên từ khắp bốn phương, và từ tầng trời thấp rơi xuống một trận mưa sỏi đá.” Thế là, trong Śrī Mahābhārata, thuộc Śalya Parva, trong phần thuật về trận chiến rối ren chằng chịt, chương hai mươi ba kết thúc.

Verse 24

अश्रूणि मुमुचुर्नागा वेपथुं चास्पृशन्‌ भृशम्‌ । चारों ओर नीचे बालू और कंकड़ बरसानेवाली हवाएँ चलने लगीं। हाथी आँसू बहाने और थर-थर काँपने लगे || २३ ह || एतान्‌ घोराननादृत्य समुत्पातान्‌ सुदारुणान्‌

Sañjaya thưa: Những con voi rơi lệ và run rẩy dữ dội. Thế nhưng, phớt lờ những điềm gở ghê rợn và vô cùng hung hiểm ấy, các chiến sĩ kṣatriya—không chút dao động trong lòng—lại sửa soạn cho chiến trận, khát vọng lên cõi trời, và đứng vững đầy nhiệt huyết trên cánh đồng Kurukṣetra vừa đẹp đẽ vừa linh thiêng.

Verse 25

पुनर्युद्धाय संयत्ता: क्षत्रियास्तस्थुरव्य था: । रमणीये कुरुक्षेत्रे पुण्ये स्वर्ग यियासव:

Sañjaya thưa: Phớt lờ những điềm gở ghê rợn và tàn khốc ấy, các chiến sĩ kṣatriya lại sửa soạn cho chiến trận. Không chút xao động trong lòng, họ đứng vững trên cánh đồng Kurukṣetra vừa đẹp đẽ vừa linh thiêng, bị thôi thúc bởi ước vọng đạt đến cõi trời.

Verse 26

ततो गान्धारराजस्य पुत्र: शकुनिरब्रवीत्‌ । युद्धयध्वमग्रतो यावत्‌ पृष्ठतो हन्मि पाण्डवान्‌

Sañjaya nói: Bấy giờ Shakuni, con trai vua xứ Gandhāra, lên tiếng: “Các ngươi hãy giao chiến từ phía trước chừng nào còn có thể; ta sẽ đánh gục các Pāṇḍava từ phía sau.”

Verse 27

ततो नः सम्प्रयातानां मद्रयोधास्तरस्विन: । हृष्टा: किलकिलाशब्दमकुर्वन्तापरे तथा,इस सलाहके अनुसार जब हमलोग चले तो मद्रदेशके वेगशाली योद्धा तथा अन्य सैनिक हर्षसे उललसित हो किलकारियाँ भरने लगे

Sañjaya nói: “Rồi khi chúng ta xuất quân, các chiến binh nhanh nhẹn của xứ Madra—cùng những đạo quân khác—đều hân hoan, cất lên tiếng reo mừng vang dội.”

Verse 28

अस्मांस्तु पुनरासाद्य लब्धलक्ष्या दुरासदा: | शरासनानि धुन्वन्त: शरवर्षरवाकिरन्‌

Sañjaya nói: “Nhưng rồi, áp sát chúng ta lần nữa—không nao núng và nay đã tìm đúng mục tiêu—các Pāṇḍava rung chuyển cung tên, trút xuống đội ngũ ta một cơn mưa tên gầm rít.”

Verse 29

ततो हतं परैस्तत्र मद्रराजबलं तदा । दुर्योधनबलं दृष्टवा पुनरासीत्‌ पराड्मुखम्‌,थोड़ी ही देरमें शत्रुओंने वहाँ मद्रराजकी सेनाका संहार कर डाला। यह देख दुर्योधनकी सेना पुनः पीठ दिखाकर भागने लगी

Sañjaya nói: “Ngay tại đó, quân địch đã giết sạch đạo quân của vua xứ Madra. Thấy vậy, quân của Duryodhana lại quay lưng tháo chạy.”

Verse 30

गान्धारराजस्तु पुनर्वाक्यमाह ततो बली । निवर्तध्वमधर्मज्ञा युध्यध्वं कि सृतेन व:

Sañjaya nói: Rồi vị vua hùng mạnh xứ Gandhāra lại cất lời: “Hỡi những kẻ không hiểu dharma! Chạy trốn như thế thì được gì? Hãy quay lại mà chiến đấu; cuộc rút lui này có ích gì cho các ngươi?”

Verse 31

अनीकं दशसाहस्रमश्चानां भरतर्षभ । आसीद्‌ गान्धारराजस्य विशालप्रासयोधिनाम्‌

Sañjaya nói: “Hỡi bậc trượng phu trong dòng Bharata, vua xứ Gandhāra có một đạo kỵ binh một vạn người—những chiến sĩ cầm giáo dài, nặng. Dẫn theo đội quân ấy, hắn tiến về phía hậu quân của đạo Pāṇḍava trong trận chiến tàn sát sinh linh, và tất cả cùng nhau bắn những mũi tên sắc nhọn đánh vào đạo quân ấy.”

Verse 32

बलेन तेन विक्रम्य वर्तमाने जनक्षये । पृष्ठत: पाण्डवानीकम भ्यध्नन्निशितै: शरै:

Sañjaya nói: “Gom hết sức lực và xông lên giữa lúc cuộc tàn sát đang cuộn trào, hắn bắn những mũi tên sắc nhọn đánh vào đạo quân Pāṇḍava từ phía sau—khiến trận chiến hóa thành một cuộc tập kích tàn nhẫn vào những kẻ bị đánh lén sau lưng.”

Verse 33

तदभ्रमिव वातेन क्षिप्पमाणं समन्ततः । अभज्यत महाराज पाण्डूनां सुमहद्‌ बलम्‌

Sañjaya nói: “Tâu Đại vương, như một khối mây bị gió dữ xô dạt, đập vỡ và xé tan tứ phía, thì cũng vậy, dưới đòn công kích ấy, thế trận của đại quân Pāṇḍava đã bị phá nát.”

Verse 34

ततो युधिष्छिर: प्रेक्ष्य भग्नं स्‍्वबलमन्तिकात्‌ । अभ्यनादयदव्यग्र: सहदेव॑ महाबलम्‌,तब युधिष्ठिरने पास ही अपनी सेनामें भगदड़ मची देख शान्तभावसे महाबली सहदेवको पुकारा

Sañjaya nói: “Bấy giờ Yudhiṣṭhira, thấy quân mình tan vỡ và tháo chạy ngay gần đó, vẫn không hề rối loạn; chàng cất tiếng gọi Sahadeva, bậc dũng lực phi thường.”

Verse 35

असोौ सुबलपुत्रो नो जघन॑ पीड्य दंशित: । सैन्यानि सूदयत्येष पश्य पाण्डव दुर्मतिम्‌

Sañjaya nói: “Hãy nhìn kìa, hỡi con của Pāṇḍu! Śakuni, con của Subala, đã mặc giáp, đánh vào hậu quân ta, đang quấy nhiễu và tàn sát binh sĩ. Hãy xem kẻ tâm địa độc ác ấy!”

Verse 36

गच्छ त्व॑ द्रौपदेयैश्न शकुनिं सौबलं जहि । रथानीकमहं धक्ष्ये पाज्चालसहितो5नघ

Sañjaya nói: “Hãy đi cùng các con trai của Draupadī và đánh hạ Śakuni, con của Subala. Còn ta, cùng các chiến binh Pāñcāla, sẽ ở lại đây và thiêu rụi đạo quân chiến xa của địch thành tro bụi.”

Verse 37

गच्छन्तु कुञ्जरा: सर्वे वाजिनश्व सह त्वया । पादाताश्न त्रिसाहस्रा: शकुनिं तैर्व॒तो जहि,“तुम्हारे साथ सभी हाथीसवार, घुड़सवार और तीन हजार पैदल सैनिक भी जायाँ तथा उन सबसे घिरे रहकर तुम शकुनिका नाश करो”

Sañjaya nói: “Hãy để toàn bộ tượng binh và kỵ binh đi theo ngươi, cùng ba nghìn bộ binh. Được họ vây quanh và yểm trợ, hãy đánh hạ Śakuni.”

Verse 38

ततो गजा: सप्तशताक्षापपाणिभिरास्थिता: । पज्च चाश्वसहस्राणि सहदेवश्व वीर्यवान्‌

Sañjaya nói: Bấy giờ bảy trăm voi chiến, mỗi con có cung thủ ngồi trên lưng, tay cầm cung, và năm nghìn kỵ binh cùng tiến lên—có cả Sahadeva dũng mãnh, ba nghìn bộ binh và toàn thể các con trai của Draupadī. Theo mệnh lệnh của Dharmarāja, họ xông qua chiến địa, đánh thẳng vào Śakuni, kẻ đang ngạo mạn trong cơn cuồng loạn của chiến tranh.

Verse 39

पादाताशक्ष त्रिसाहस्रा द्रौपदेयाश्व॒ सर्वश: । रणे हाभ्यद्रवंस्ते तु शकुनिं युद्धदुर्मदम्‌

Sañjaya nói: Rồi trong trận chiến, ba nghìn bộ binh và toàn thể các con trai của Draupadī lao tới chống lại Śakuni, kẻ đã trở nên ngạo mạn trong cơn cuồng loạn của chiến tranh. Sau đó, theo lệnh Dharmarāja, bảy trăm voi chiến có quân sĩ mang cung ngồi trên lưng, năm nghìn kỵ binh, Sahadeva dũng mãnh, ba nghìn bộ binh và tất cả các con trai của Draupadī cùng ập qua chiến địa để đánh vào Śakuni.

Verse 40

ततस्तु सौबलो राजन्नभ्यतिक्रम्य पाण्डवान्‌ | जघान पृष्ठतः सेनां जयगृद्धः प्रतापवान्‌,राजन! उधर विजयाभिलाषी प्रतापी सुबलपुत्र शकुनि पाण्डवोंका उल्लंघन करके पीछेकी ओरसे उनकी सेनाका संहार कर रहा था

Sañjaya nói: Bấy giờ, tâu Đại vương, Śakuni—con của Subala—vượt qua tuyến của Pāṇḍava và tàn sát quân họ từ phía sau. Hung hãn trong uy lực và khát khao chiến thắng, hắn gieo diệt vong bằng đòn đánh lén từ hậu phương.

Verse 41

अश्वारोहास्तु संरब्धा: पाण्डवानां तरस्विनाम्‌ । प्राविशन्‌ सौबलानीकमभ्यतिक्रम्य तान्‌ रथान्‌

Sañjaya nói: Những kỵ binh nhanh nhẹn và dũng mãnh của phe Pāṇḍava, bừng bừng phẫn nộ, đã vượt qua hàng chiến xa kia và lao thẳng vào quân đội của Saubala.

Verse 42

ते तत्र सादिन: शूरा: सौबलस्य महद्‌ बलम्‌ | रणमध्ये व्यतिष्ठन्त शरवर्षैरवाकिरन्‌,वे शूरवीर घुड़सवार वहाँ जाकर रणभूमिके मध्यभागमें खड़े हो गये और शकुनिकी उस विशाल सेनापर बाणोंकी वर्षा करने लगे

Sañjaya nói: Tại đó, những kỵ binh anh hùng ấy tiến lên, đứng vững ngay giữa chiến địa, rồi trút mưa tên xuống đại quân của Saubala (Śakuni).

Verse 43

तदुद्यतगदाप्रासमकापुरुषसेवितम्‌ | प्रावर्तत महद्‌ युद्ध राजन दुर्मन्त्रिते तव

Sañjaya nói: Tâu Đại vương, vì lời mưu tính sai lầm của ngài mà trận đại chiến ấy đã khởi lên—một cuộc chiến không dành cho kẻ hèn nhát, mà cho bậc anh hùng—khi các chiến sĩ đều giương chùy và giáo, sẵn sàng giao tranh.

Verse 44

उपारमन्त ज्याशब्दा: प्रेक्षका रथिनो5भवन्‌ | न हि स्वेषां परेषां वा विशेष: प्रत्यदृश्यत

Sañjaya nói: Tiếng dây cung bỗng lặng đi, và các chiến xa trở thành kẻ đứng xem. Trong khoảnh khắc ấy, không còn thấy sự khác biệt—dù phe mình hay phe địch—ai vượt trội về dũng lực; chiến cuộc như ngưng lại trong một thế cân bằng căng thẳng.

Verse 45

शूरबाहुविसृष्टानां शक्तीनां भरतर्षभ । ज्योतिषामिव सम्पातमपश्यन्‌ कुरुपाण्डवा:

Sañjaya nói: Hỡi bậc tráng kiện nhất trong dòng Bharata, quân Kuru và Pāṇḍava nhìn thấy những ngọn lao do các dũng sĩ cánh tay lực lưỡng phóng ra lao tới—tựa như những vệt lửa sáng trên trời cùng lúc đổ dồn xuống.

Verse 46

भरतश्रेष्ठ! शूरवीरोंकी भुजाओंसे छूटी हुई शक्तियाँ शत्रुओंपर इस प्रकार गिरती थीं, मानो आकाशशसे तारे टूटकर पड़ रहे हों। कौरव-पाण्डवयोद्धाओंने इसे प्रत्यक्ष देखा था ।।

Sañjaya thưa: Ô bậc chúa tể loài người! Ở nhiều nơi, bầu trời rực rỡ lạ thường khi bị phủ kín bởi những ngọn giáo tinh sạch lao vun vút mà rơi xuống. Các chiến sĩ của cả Kaurava lẫn Pāṇḍava đều tận mắt chứng kiến: những vũ khí phóng ra từ cánh tay dũng mãnh ấy giáng lên quân thù như sao trời đứt khỏi thiên không—một cảnh tượng vừa kinh hoàng vừa uy nghi, phô bày vẻ tráng lệ tàn khốc của chiến tranh.

Verse 47

प्रासानां पततां राजन्‌ रूपमासीत्‌ समन्ततः । शलभानामिवाकाशे तदा भरतसत्तम,भरतकुलभूषण नरेश! उस समय सब ओर गिरते हुए प्रासोंका स्वरूप आकाशमें छाये हुए टिड्डीदलोंके समान जान पड़ता था

Sañjaya thưa: Ô Đại vương, khắp bốn phía, hình bóng những ngọn giáo đang rơi khi ấy trông như bầy châu chấu phủ kín bầu trời—dày đặc và ngợp mắt, ô bậc ưu tú của dòng Bharata.

Verse 48

रुधिरोक्षितसर्वाड़ा विप्रविद्धैर्नियन्तृभि: । हया: परिपतन्ति सम शतशो5थ सहसत्रश:

Sañjaya thưa: Toàn thân ngựa đẫm máu; người điều khiển bị đánh gục, rối loạn; vì thế đàn ngựa cứ ngã quỵ liên tiếp—hàng trăm rồi đến hàng nghìn.

Verse 49

सैकड़ों और हजारों घोड़े अपने घायल सवारोंके साथ सारे अंगोंमें लहूलुहान होकर धरतीपर गिर रहे थे ।।

Sañjaya thuật lại cảnh chen ép nghiền nát nơi chiến địa: nhiều chiến binh va chạm, áp sát lẫn nhau rồi bị nghiền vụn trong cuộc hỗn chiến. Thân thể rách nát, họ hiện ra trước mắt, miệng nôn ra máu—một hình ảnh cho thấy khi cuồng nộ và rối loạn lấn át tự chế, chiến tranh biến cả thân xác lẫn ý chí con người thành đổ nát.

Verse 50

ततो<5भवत्तमो घोर सैन्येन रजसा वृते । तानपाक्रमतोडद्राक्ष॑ं तस्माद्‌ देशादरिंदम

Sañjaya thưa: Rồi một màn tối kinh hoàng nổi lên khi bụi do quân đội cuốn dậy bao trùm khắp nơi. Ô Đại vương, bậc nghiền nát kẻ thù, khi ấy chúng tôi thấy nhiều chiến sĩ đang tháo chạy khỏi chốn ấy.

Verse 51

अश्वान्‌ राजन मनुष्यांश्न॒ रजसा संवृते सति । भूमौ निपतिताश्चान्ये वमनन्‍्तो रुधिरं बहु

Sañjaya said: “O King, when the battlefield was shrouded in dust, we saw many horses and men fleeing in the darkness. Others had fallen upon the earth, vomiting copious blood.”

Verse 52

केशाकेशि समालग्ना न शेकुश्रैष्टितुं नरा: । अन्योन्यमश्चपृष्ठे भ्यो विकर्षन्तो महाबला:

Sañjaya said: Many men became locked together, hair grasping hair, so tightly that they were unable even to move. And many mighty warriors, grappling with one another, dragged their opponents down from the backs of their horses—showing how the battle had sunk into brutal, close-quarters struggle where strength and rage overpowered restraint.

Verse 53

मल्ला इव समासाद्य निजषघ्नुरितरेतरम्‌ । अश्वैश्व व्यपकृष्यन्त बहवो5त्र गतासव:

Sañjaya said: Like wrestlers closing in upon one another, they struck each other down at close quarters. And many there, their lives already gone, were dragged this way and that by horses—an image of war’s brutal momentum, where valor and rage reduce bodies to burdens and the field to a spectacle of heedless destruction.

Verse 54

भूमौ निपतिताश्चान्ये बहवो विजयैषिण: । तत्र तत्र व्यदृश्यन्त पुरुषा: शूरमानिन:

Sañjaya said: Many others too, driven by the desire for victory, had fallen upon the ground. Here and there they were seen—men who had prided themselves on being heroes—now strewn across the battlefield, their boastful valor brought to a grim end.

Verse 55

बहुतेरे विजयाभिलाषी तथा अपनेको शूरवीर माननेवाले पुरुष जहाँ-तहाँ पृथ्वीपर पड़े दिखायी देते थे ।।

Sañjaya said: The earth appeared strewn everywhere with blood-soaked bodies—hundreds and then thousands—men whose arms had been severed and whose hair had been dragged out. The battlefield, once a ground for heroic ambition, now stood as a stark witness to the ruin that war brings upon those who sought victory and called themselves valiant.

Verse 56

दूरं न शक्‍यं तत्रासीद्‌ गन्तुमश्वेन केनचित्‌ । साथ्चारोहैर्हतैरश्वैरावते वसुधातले,सवारोंसहित घोड़ोंकी लाशोंसे पटे हुए भूतलपर किसीके लिये भी घोड़ेद्वारा दूरतक जाना असम्भव हो गया था

Sañjaya nói: Ở đó, không ai còn có thể cưỡi ngựa đi xa được nữa, vì mặt đất bị phủ kín bởi xác những con ngựa bị giết cùng các kỵ sĩ của chúng. Sự chen chúc và tàn sát trên chiến địa khiến ngay cả việc di chuyển cũng trở thành một cực hình, cho thấy chiến tranh không chỉ hủy diệt chiến binh mà còn phá nát cả phương tiện của trật tự, lối đi và quyền kiểm soát.

Verse 57

रुधिरोक्षितसन्नाहैरात्तशस्त्रैरुदायुधै: । नानाप्रहरणैघोरै: परस्परवधैषिभि:

Sañjaya nói: Họ đứng đó, áo giáp đẫm máu, vũ khí đã nắm chặt và giương cao—trang bị đủ thứ tên nhọn và binh khí ghê rợn—ai nấy đều nhắm đến sự diệt vong của đối phương. Cảnh tượng ấy cho thấy khi dharma bị che khuất bởi giận dữ và hiềm khích, chiến binh trở thành công cụ của cuộc tàn sát lẫn nhau, chứ không còn là người gìn giữ trật tự.

Verse 58

सुसंनिकृष्टे: संग्रामे हतभूयिष्ठसैनिकै: । योद्धाओंके कवच रक्तसे भीग गये थे। वे सब हाथोंमें अस्त्र-शस्त्र लिये धनुष उठाये नाना प्रकारके भयंकर आयुधोंद्वारा एक-दूसरेके वधकी इच्छा रखते थे। उस संग्राममें सभी योद्धा अत्यन्त निकट होकर युद्ध करते थे और उनमेंसे अधिकांश सैनिक मार डाले गये थे।।

Sañjaya nói: Trong trận chiến ấy, các chiến binh giao tranh ở cự ly cực gần, và phần lớn binh sĩ đã bị giết. Áo giáp họ đẫm máu. Tất cả nắm chặt binh khí trong tay, giương cung lên, dùng đủ thứ vũ khí ghê rợn, ai nấy đều nhắm đến cái chết của đối phương. Sau khi giao chiến trong chốc lát, hỡi bậc chúa tể loài người, con trai của Subala vẫn tiếp tục cuộc chiến.

Verse 59

षट्साहसैह्यै: शिष्टेरपायाच्छकुनिस्तत: । प्रजानाथ! शकुनि वहाँ दो घड़ी युद्ध करके शेष बचे हुए छः: हजार घुड़सवारोंके साथ भाग निकला ।। तथैव पाण्डवानीकं रुधिरेण समुक्षितम्‌

Sañjaya nói: Rồi Śakuni rút lui và bỏ chạy cùng sáu nghìn kỵ binh còn lại. Hỡi bậc chúa tể loài người, sau khi giao chiến ở đó trong chốc lát, hắn thoát đi với phần còn sót của kỵ binh mình. Cũng như thế, đạo quân Pāṇḍava cũng bị máu nhuộm đẫm.

Verse 60

अश्वारोहाश्व पाण्डूनामब्रुवन्‌ रुधिरोक्षिता:

Sañjaya nói: Những kỵ binh của Pāṇḍava, người vấy đầy máu, đã lên tiếng—tường trình thực cảnh ghê gớm của chiến địa và chuyển những tin tức khẩn cấp giữa cơn hỗn loạn của chiến tranh.

Verse 61

सुसंनिकृष्टे संग्रामे भूयिष्ठे त्यक्तजीविता: । उस समय उस निकटवर्ती महायुद्धमें प्राणोंका मोह छोड़कर जूझनेवाले पाण्डवसेनाके रक्तरंजित घुड़सवार इस प्रकार बोले-- ।।

Sañjaya nói: Khi chiến trận đã áp sát đến tầm giáp lá cà và cuộc giao tranh trở nên dữ dội nhất, những chiến binh ấy—đã gạt bỏ mọi luyến tiếc mạng sống—lên tiếng: “Ở đây không thể giao chiến bằng chiến xa; huống chi là bằng những voi trận khổng lồ!”

Verse 62

रथानेव रथा यान्तु कुञ्जरा: कुड्जरानपि | प्रतियातो हि शकुनि: स्वमनीकमवस्थित:

Sañjaya nói: “Hãy để chiến xa tiến đánh chiến xa, và voi trận đối đầu voi trận. Bởi Śakuni, con của Subala, đã quay lui và nay đứng cùng đạo quân của mình, bày trận chỉnh tề.”

Verse 63

न पुनः सौबलो राजा युद्धमभ्यागमिष्यति । 'यहाँ रथोंद्वारा भी युद्ध नहीं किया जा सकता। फिर बड़े-बड़े हाथियोंकी तो बात ही क्या है? रथ रथोंका सामना करनेके लिये जायँ और हाथी हाथियोंका। शकुनि भागकर अपनी सेनामें चला गया। अब फिर राजा शकुनि युद्धमें नहीं आयेगा” | ६१-६२ ह ।।

Sañjaya nói: “Vua xứ Saubala (Śakuni) sẽ không còn tiến ra giao chiến nữa.” Trong bầu không khí đạo lý của chiến tranh, câu ấy phơi bày sự sụp đổ của ý chí và trách nhiệm: đã rút khỏi cuộc đối đầu trực diện, Śakuni được khắc họa như kẻ khó lòng quay lại để đối mặt với hậu quả của cuộc xung đột mà chính hắn góp phần đẩy lên dữ dội.

Verse 64

सहदेवो5पि कौरव्य रजोमेघे समुत्थिते

Sañjaya nói: “Hỡi hậu duệ nhà Kuru, Sahadeva cũng vậy—khi một đám mây bụi đã bốc lên—(lao vào cuộc chiến giữa cơn hỗn mang che khuất).”

Verse 65

एकाकी प्रययौ तत्र यत्र राजा युधिष्ठिर: । कुरुनन्दन! वहाँ धूलका बादल-सा घिर आया था। उस समय सहदेव भी अकेले ही, जहाँ राजा युधिष्ठिर थे, वहीं चले गये || ६४ $ ।। ततस्तेषु प्रयातेषु शकुनि: सौबल: पुन:

Sañjaya nói: “Một mình chàng đi đến nơi vua Yudhiṣṭhira đang ở. Và khi họ đã rời đi như thế, Śakuni, con của Subala, lại (tiếp tục toan tính của mình).” Cảnh ấy nhấn mạnh sự cô độc và tính khẩn cấp sau tai biến chiến trường: từng người không có hộ vệ, vội tìm đến minh chủ và lời chỉ dẫn, trong khi kẻ mưu lược bên địch vẫn rình rập để lợi dụng cơn rối loạn.

Verse 66

तत्‌ पुनस्तुमुलं युद्ध प्राणांस्त्यक्त्वाभ्यवर्तत

Sañjaya thưa: Rồi trận chiến lại một lần nữa dâng lên thành cơn hỗn loạn kinh hoàng; các chiến sĩ—như đã vứt bỏ cả sự quý trọng đối với chính mạng sống mình—lao trở lại vào vòng chém giết.

Verse 67

ते चान्योन्यमवैक्षन्त तस्मिन्‌ वीरसमागमे

Sañjaya thưa: Trong cuộc hội tụ của các anh hùng ấy, họ nhìn nhau—đo lường sức mạnh và ý chí—trong khoảnh khắc căng như dây đàn trước khi xung trận.

Verse 68

असिभिश्किद्यमानानां शिरसां लोकसंक्षये

Sañjaya thưa: Khi những cái đầu bị gươm chém lìa, dường như chính thế gian cũng đang lao về phía diệt vong.

Verse 69

प्रादुरासीन्महान्‌ शब्दस्तालानां पततामिव । उस लोकसंहारकारी संग्राममें तलवारोंसे काटे जाते हुए मस्तक जब पृथ्वीपर गिरते थे, तब उनसे ताड़के फलोंके गिरनेकी-सी धमाकेकी आवाज होती थी ।।

Sañjaya thưa: Một tiếng gầm lớn nổi lên, như tiếng trái thốt nốt rơi phịch xuống đất. Ôi bậc chúa của loài người! Khi những thân xác không giáp—bị chém nát—đổ xuống mặt đất, cùng với những cánh tay còn cầm vũ khí và những đùi bị lìa, người ta nghe một thứ âm thanh ghê rợn, dựng tóc gáy, tiếng ‘cạch-cạch’ khô khốc.

Verse 70

सायुधानां च बाहूनामूरूणां च विशाम्पते | आसीत्‌ कटकटाशब्द: सुमहॉल्लोमहर्षण:

Sañjaya thưa: Ôi bậc chúa của muôn dân! Một tiếng va đập dữ dội, dựng tóc gáy—‘cạch-cạch’—vang lên khi những cánh tay còn mang vũ khí, những đùi, và những thân xác không giáp, bị chém lìa và nghiền nát, rơi xuống mặt đất.

Verse 71

निध्नन्तो निशितैःशस्त्रै 20 20० पुत्रान सखीनपि | योधा: परिपतन्ति सम य खगा:

Sañjaya nói: Với vũ khí sắc bén, các chiến binh chém giết cả con trai và bằng hữu của chính mình, rồi lao vào nhau—như chim sà xuống giành lấy thịt. Trong cuộc tàn sát ấy, tình thân và tình bạn bị nhấn chìm bởi cơn cuồng nộ của chiến trận; chiến địa trở thành nơi mà mọi ràng buộc đạo lý bị che khuất trước thôi thúc phải giết.

Verse 72

अन्योन्यं प्रतिसंरब्धा: समासाद्य परस्परम्‌ । अहं पूर्वमहं पूर्वमिति न्यघ्नन्‌ सहस्रश:

Sañjaya nói: Lao vào nhau trong cơn thịnh nộ, áp sát mặt đối mặt, họ bắt đầu hạ sát người đến hàng nghìn, ai nấy gào lên: “Ta trước—không, ta trước!” Trong sự mù quáng của ganh đua, trận chiến biến thành cuộc tranh giành thứ bậc, nơi giận dữ và ngã mạn đẩy cuộc tàn sát vượt khỏi mọi kiềm chế.

Verse 73

संघातेनासन भ्रष्टैर श्वारोहैर्गतासुभि: । हया: परिपतन्ति सम शतशो5थ सहसत्रश:,शत्रुओंके आघातसे प्राणशून्य होकर आसनसे भ्रष्ट हुए अश्वारोहियोंके साथ सैकड़ों और हजारों घोड़े धराशायी होने लगे

Sañjaya nói: Bị đánh gục thành từng khối dày đặc, những kỵ binh—đã tắt thở và rơi khỏi yên—đổ nhào; và cùng với họ, ngựa cũng sụp xuống, từ hàng trăm rồi đến hàng nghìn. Cảnh ấy phơi bày đà tàn nhẫn của chiến tranh: tài nghệ và dũng lực bị nuốt chửng bởi bạo lực thuần túy, và cái giá của cuộc chiến được đo bằng những sinh mạng tắt lịm trong khoảnh khắc.

Verse 74

स्फुरतां प्रतिपिष्टानामश्वानां शीघ्रगामिनाम्‌ । स्तनतां च मनुष्याणां सन्नद्धानां विशाम्पते

Sañjaya nói: “Ôi bậc chúa tể của muôn dân! Nhiều chiến mã phi nhanh—có con bị nghiền nát dưới sức ép—ngã quỵ mà vẫn co giật. Những người mặc giáp gầm vang, lao vào chỗ yếu hại của quân thù. Tiếng va chạm ghê rợn của giáo, lao và trường thương dội khắp chiến địa.”

Verse 75

शव्त्यूष्टिप्रासशब्दश्न॒ तुमुल: समपद्यत । भिन्दतां परमर्माणि राजन दुर्मन्त्रिते तव

Sañjaya nói: “Chiến địa dâng lên một tiếng ầm ghê rợn—tiếng va đập và tiếng rít của giáo, lao và trường thương. Các chiến binh đang xé toạc những yếu huyệt của quân thù, hỡi Đại vương; và tai ương này đã phát sinh từ lời mưu sai của ngài. Tiếng binh khí vang dội khắp nơi, khi người mặc giáp gầm thét mà đánh chém, còn những chiến mã phi nhanh thì ngã quỵ, quằn quại giữa cảnh chen lấn.”

Verse 76

श्रमाभिभूता: संरब्धा: श्रान्तवाहा: पिपासव: । विक्षताश्न शितै: शस्त्रैरभ्यवर्तन्त तावका:

Quân sĩ của bệ hạ bị lao lực đè nặng, lòng đầy phẫn nộ; cả xe ngựa cũng rã rời, và ai nấy đều khổ vì khát. Tứ chi họ bị vũ khí sắc bén chém rách, thương tích chằng chịt, vậy mà vẫn xông tới giao chiến.

Verse 77

मत्ता रुधिरगन्धेन बहवो<त्र विचेतस: । जघ्नु: परान्‌ स्वकांश्वैव प्राप्तान्‌ प्राप्ताननन्तरान्‌

Ở đó, vì mùi máu đang chảy nồng nặc khiến họ như say cuồng, nhiều binh sĩ đã mất hẳn sự tỉnh táo. Họ giết người không phân biệt—hễ ai lần lượt đến gần, dù là quân địch hay cả quân mình, cũng đều bị họ chém ngã.

Verse 78

बहवश्च गतप्राणा: क्षत्रिया जयगृद्धिन: । भूमावभ्यपतन्‌ राजन्‌ शरवृष्टिभिरावृता:,राजन! बहुत-से विजयाभिलाषी क्षत्रिय बाणोंकी वर्षासे आच्छादित हो प्राणोंका परित्याग करके पृथ्वीपर पड़े थे

Tâu Đại vương! Nhiều chiến sĩ Kshatriya khát khao chiến thắng đã bị mưa tên phủ kín; bỏ mạng rồi ngã gục trên mặt đất.

Verse 79

वृकगृध्रशृगालानां तुमुले मोदने5हनि । आसीद्‌ू बलक्षयो घोरस्तव पुत्रस्य पश्यत:,भेड़ियों, गीधों और सियारोंका आनन्द बढ़ानेवाले उस भयंकर दिनमें आपके पुत्रकी आँखोंके सामने कौरव-सेनाका घोर संहार हुआ

Trong ngày kinh hoàng ấy—ngày làm bầy sói, kền kền và chó rừng hả hê náo loạn—đạo quân của con trai bệ hạ đã bị tàn sát thảm khốc ngay trước mắt hắn.

Verse 80

नराश्वकायै: संछन्ना भूमिरासीद्‌ विशाम्पते । रुधिरोदकचित्रा च भीरूणां भयवर्धिनी

Tâu Chúa tể muôn dân! Mặt đất nơi chiến địa bị phủ kín bởi xác người và xác ngựa. Máu chảy như nước, loang lổ thành những vệt ghê rợn, khiến cảnh tượng ấy càng làm kẻ nhút nhát thêm kinh hãi.

Verse 81

असिशभ्रि: पट्टिशै: शूलैस्तक्षमाणा: पुन: पुनः । तावका: पाण्डवेयाश्व न न्यवर्तन्त भारत

Sañjaya nói: “Chém bổ và làm nhau trọng thương hết lần này đến lần khác bằng gươm, rìu chiến và giáo mác, cả quân của bệ hạ lẫn các con của Pāṇḍu đều không hề quay lưng rút khỏi trận chiến, hỡi Bhārata.”

Verse 82

प्रहरन्तो यथाशक्ति यावत्‌ प्राणस्य धारणम्‌ | योधा: परिपतन्ति सम वमन्तो रुधिरं व्रणै:,जबतक प्राण रहते, तबतक यथाशक्ति प्रहार करते हुए योद्धा अन्ततोगत्वा अपने घावोंसे रक्त बहाते हुए धराशायी हो जाते थे

Sañjaya nói: “Họ đánh chém hết sức mình, chừng nào sinh khí còn giữ được trong thân; rồi rốt cuộc ngã gục xuống đất, máu từ các vết thương tuôn trào.”

Verse 83

शिरो गृहीत्वा केशेषु कबन्ध: सम प्रदृश्यते । उद्यम्य च शितं खड््‌गं रुधिरेण परिप्लुतम्‌

Sañjaya nói: “Trên chiến địa ghê rợn ấy, đây đó người ta thấy những thân mình không đầu như vẫn còn sống: một tay nắm lấy đầu kẻ thù bị chém đứt, túm cả tóc, tay kia giương cao lưỡi gươm sắc đã đẫm máu.”

Verse 84

तथोत्थितेषु बहुषु कबन्धेषु नराधिप | तथा रुधिरगन्धेन योधा: कश्मलमाविशन्‌,नरेश्वर! फिर उस तरहके बहुत-से कबन्ध उठे दिखायी देने लगे तथा रुधिरकी गन्धसे प्राय: सभी योद्धाओंपर मोह छा गया था

Sañjaya nói: “Tâu đại vương, khi nhiều thân mình không đầu đứng dậy như thế, mùi máu lan khắp chiến địa; và dưới thứ tanh nồng ấy, các chiến binh bị cơn mê muội, rối loạn xâm chiếm.”

Verse 85

मन्दीभूते तत: शब्दे पाण्डवानां महद्‌ बलम्‌ | अल्पावशिष्टैस्तुरगैरभ्यवर्तत सौबल:

Khi tiếng huyên náo của trận chiến đã lắng xuống đôi phần, Śakuni—con của Subala—lại xông vào đại quân Pāṇḍava, chỉ cùng với số kỵ binh ít ỏi còn sót lại bên mình.

Verse 86

ततो<भ्यधावंस्त्वरिता: पाण्डवा जयगृद्धिनः । पदातयश्न नागाश्न सादिनश्लोद्यतायुधा:

Bấy giờ, các Pāṇḍava—nhanh như chớp và khát khao chiến thắng—liền xông thẳng lên. Bộ binh, tượng binh và kỵ binh, tất thảy đều giương vũ khí, cùng tiến một lượt, dồn ép trong một đợt công kích hiệp đồng, bị thúc đẩy bởi bổn phận nơi chiến địa và chí hướng đoạt lấy thắng lợi.

Verse 87

कोष्ठकीकृत्य चाप्येनं परिक्षिप्य च सर्वश: । शस्त्रैर्ननाविधैर्जष्नुर्युद्धपारं तितीर्षव:

Sañjaya thưa: Họ dồn ép hắn như nhốt trong một vòng vây khép kín, bao bọc bốn phía. Rồi những chiến binh quyết vượt qua dòng hiểm họa của chiến trận đã dùng đủ loại binh khí mà đánh chém, giáng xuống không ngừng.

Verse 88

त्वदीयास्तांस्तु सम्प्रेक्ष्य सर्वत: समभिद्रुतान्‌ । रथाश्वपत्तिद्विरदा: पाण्डवानभिदुद्रुवु:,पाण्डव-सैनिकोंको सब ओरसे आक्रमण करते देख आपके रथी, घुड़सवार, पैदल और हाथीसवार भी पाण्डवोंपर टूट पड़े

Sañjaya thưa: Thấy quân của ngài từ bốn phía ập tới, các chiến binh trong đạo quân của ngài—xa binh, kỵ binh, bộ binh và tượng binh—cũng lao thẳng vào các Pāṇḍava. Trận chiến phình to thành một cuộc công kích muôn dạng, nơi hàng ngũ nghiêm chỉnh và bổn phận võ sĩ thúc cả người lẫn thú xông vào chỗ chen chúc của chiến trường.

Verse 89

केचित्‌ पदातय: पद्धिर्मुष्टिभिश्व परस्परम्‌ । निजघ्नु: समरे शूरा: क्षीणशस्त्रास्ततो5पतन्‌

Có kẻ là bộ binh, những dũng sĩ giữa trận tiền, đã giáp lá cà với nhau. Khi binh khí đã mòn cạn, họ liền nện nhau bằng nắm đấm. Cứ thế đánh đến kiệt sức, họ ngã quỵ xuống mặt đất.

Verse 90

रथेभ्यो रथिन: पेतुर्द्धिपे भ्यो हस्तिसादिन: । विमानेभ्यो दिवो भ्रष्टा: सिद्धा: पुण्यक्षयादिव

Sañjaya thưa: Các chiến sĩ trên chiến xa ngã khỏi xe, và những kẻ cưỡi voi cũng rơi khỏi lưng voi. Tựa như các bậc Siddha, khi phước đức đã cạn, phải rơi khỏi cõi trời cùng những thiên xa; cũng vậy, nơi chiến địa ấy, những kẻ hùng mạnh bị quăng xuống mặt đất.

Verse 91

एवमन्योन्यमायत्ता योधा जष्नुर्महाहवे । पितृन्‌ भ्रातृन्‌ वयस्यांश्व पुत्रानपि तथा परे

Sañjaya nói: “Vì thế, trong trận đại chiến ấy, các chiến binh—ai nấy đều quyết giành phần thắng trước đối phương—đã lao vào nhau, và khi hai phe dồn ép tiến lên, họ còn giết cả cha, anh em, bạn đồng niên, và cả con trai của mình nữa.”

Verse 92

एवमासीदमर्याद युद्ध भरतसत्तम । प्रासासिबाणकलिले वर्तमाने सुदारुणे,भरतश्रेष्ठ! प्रास, खड्ग और बाणोंसे व्याप्त हुए उस अत्यन्त भयंकर रफक्षेत्रमें इस प्रकार मर्यादाशून्य युद्ध हो रहा था

Sañjaya nói: “Hỡi bậc ưu tú nhất trong dòng Bharata, trận chiến đã trở thành cuộc giao tranh không còn khuôn phép, không còn giới hạn. Trên chiến địa vô cùng kinh hoàng, nghẹt đặc và rối loạn bởi giáo, kiếm và tên, cuộc chém giết cứ thế tiếp diễn trong cảnh vô luật ấy.”

Verse 223

उल्का पेतुर्दिवो भूमावाहत्य रविमण्डलम्‌ । राजन! पर्वत और वनोंसहित पृथ्वी भयानक शब्द करती हुई डोलने लगी और आकाशसे दण्ड तथा चलते हुए काष्ठोंसहित बहुत-सी उल्काएँ सूर्यमण्डलसे टकराकर सम्पूर्ण दिशाओंमें बिखरी पड़ती थीं

Sañjaya nói: “Những thiên thạch rơi từ trời xuống đất, va chạm vào quầng đĩa mặt trời. Tâu Đại vương, mặt đất—cùng núi non và rừng thẳm—bắt đầu rung chuyển, gầm lên tiếng rợn người; và từ không trung, vô số sao băng rực lửa, kèm những vệt dài như gậy và những khối chuyển động như khúc gỗ, đâm vào đĩa mặt trời rồi vỡ tung, rải xuống khắp mọi phương.”

Verse 593

षट्साहसेहयै: शिष्टेरपायाच्छान्तवाहनम्‌ | इसी प्रकार खूनसे नहायी हुई पाण्डव-सेना भी शेष छः: हजार घुड़सवारोंके साथ युद्धसे निवृत्त हो गयी। उसके सारे वाहन थक गये थे

Sañjaya nói: “Chỉ còn lại sáu nghìn kỵ binh, đạo quân ấy rút khỏi chiến trận; mọi cỗ xe và vật kéo đều đã mỏi mệt. Cũng vậy, quân Pāṇḍava—đẫm máu—cũng lui khỏi cuộc giao tranh cùng với sáu nghìn kỵ binh còn lại, khi sự kiệt sức phủ xuống cả người lẫn ngựa.”

Verse 633

प्रययुर्यत्र पाउचाल्यो धृष्टद्युम्नो महारथ: । उनकी यह बात सुनकर द्रौपदीके पाँचों पुत्र और वे मतवाले हाथी वहीं चले गये, जहाँ पांचालराजकुमार महारथी धृष्टद्युम्न थे

Sañjaya nói: “Nghe những lời ấy, năm người con trai của Draupadī, cùng những voi chiến đang say cuồng, lập tức lên đường, đến nơi hoàng tử xứ Pāñcāla—đại xa chiến binh Dhṛṣṭadyumna—đang đóng quân.”

Verse 653

पार्श्वतो5भ्यहनत्‌ क्रुद्धो धृष्टद्युम्नस्प वाहिनीम्‌ । उन सबके चले जानेपर सुबलपुत्र शकुनि पुनः कुपित हो पार्श्रभागसे आकर धृष्टद्यम्मकी सेनाका संहार करने लगा

Sañjaya nói: Trong cơn thịnh nộ, Dhṛṣṭadyumna đánh thốc vào đạo quân đối phương từ sườn, xé toạc đội ngũ bằng một đòn quét ngang dữ dội. Giữa đà tàn khốc của chiến tranh, cuồng nộ chiến thuật thay chỗ cho sự tự chế, và chiến địa trở thành phép thử của quyền chỉ huy, lòng dũng cảm, cùng giới hạn của điều chính nghĩa giữa cảnh tàn sát.

Verse 663

तावकानां परेषां च परस्परवधैषिणाम्‌ | फिर तो परस्पर वधकी इच्छावाले आपके और शत्रुपक्षके सैनिकोंमें प्राणोंका मोह छोड़कर भयंकर युद्ध होने लगा

Sañjaya nói: Giữa quân của ngài và quân đối phương—ai nấy đều khát khao diệt trừ kẻ kia—mọi luyến tiếc mạng sống đều rơi rụng, và một cuộc tàn sát ghê rợn, giết chóc lẫn nhau, liền bùng nổ.

Verse 676

योधा: पर्यपतन्‌ राजन्‌ शतशो5थ सहसख्रश: | राजन! शूरवीरोंके उस संघर्षमें सब ओरसे सैकड़ों-हजारों योद्धा टूट पड़े और वे एक- दूसरेकी और देखने लगे

Sañjaya nói: Tâu Đại vương, trong cuộc giao tranh của các anh hùng ấy, chiến binh từ bốn phía ào đến—hàng trăm, hàng nghìn—áp sát nhau, mắt khóa chặt đối thủ, khi trận chiến siết lại thành cuộc đối đầu trực diện.