Adhyaya 76

Verse 1

अत--#रू- षट्सप्ततितमो< ध्याय: भीमसेनका अपने सारथि विशोकसे संवाद संजय उवाच अथ वि्विदानीं तुमुले विमर्दे द्विषद्धिरेको बहुभि: समावृतः । महारणे सारथिमित्युवाच भीमश्चमूं वाहय धार्तराष्ट्रीम्‌ू,संजय कहते हैं--राजन्‌! उस समय उस घमासान युद्धमें बहुत-से शत्रुओंद्वारा अकेले घिरे हुए भीमसेन महासमरमें अपने सारथिसे बोले--'सारथे! अब तुम रथको धृतराष्ट्रपुत्रोंकी सेनाकी ओर ले चलो

Sañjaya nói: Tâu Đại vương, khi ấy giữa cuộc hỗn chiến ầm vang và nghiền nát, Bhīmasena—dẫu đơn độc và bị nhiều kẻ thù vây quanh—đã nói với người đánh xe trên chiến trường lớn: “Này người đánh xe, hãy đưa chiến xa tiến về phía quân đội của các con Dhṛtarāṣṭra.”

Verse 2

त्वं सारथे याहि जवेन वाहै- नयाम्येतान्‌ धार्तराष्ट्रानू यमाय । संचोदितो भीमसेनेन चैवं स सारथि: पुत्रबलं त्वदीयम्‌,'सूत! तुम अपने वाहनोंद्वारा वेगपूर्वक आगे बढ़ो। जिससे इन धुृतराष्ट्रपुत्रोंको मैं यमलोक भेज सकूँ।” भीमसेनके इस प्रकार आदेश देनेपर सारथि तुरंत ही भयंकर वेगसे युक्त हो आपके पुत्रोंकी सेनाकी ओर, जिधर भीमसेन जाना चाहते थे, चल दिया। तब अन्यान्य कौरवोंने हाथी, घोड़े, रथ और पैदलोंकी विशाल सेना साथ ले सब ओरसे उनपर आक्रमण किया

Sañjaya nói: “Này người đánh xe, hãy thúc ngựa lao lên thật nhanh, để ta có thể đưa những con của Dhṛtarāṣṭra này đến cõi Yama.” Được Bhīmasena thúc giục như thế, người đánh xe lập tức phóng chiến xa với tốc độ ghê gớm về phía quân đội của con ngài, đúng theo hướng Bhīma muốn tiến.

Verse 3

प्रायात्‌ ततः सत्वरमुग्रवेगो यतो भीमस्तद्‌ बल॑ गन्तुमैच्छत्‌ । ततो<परे नागरथाश्रपत्तिभि: प्रत्युद्ययुस्तं कुरव: समन्तात्‌,'सूत! तुम अपने वाहनोंद्वारा वेगपूर्वक आगे बढ़ो। जिससे इन धुृतराष्ट्रपुत्रोंको मैं यमलोक भेज सकूँ।” भीमसेनके इस प्रकार आदेश देनेपर सारथि तुरंत ही भयंकर वेगसे युक्त हो आपके पुत्रोंकी सेनाकी ओर, जिधर भीमसेन जाना चाहते थे, चल दिया। तब अन्यान्य कौरवोंने हाथी, घोड़े, रथ और पैदलोंकी विशाल सेना साथ ले सब ओरसे उनपर आक्रमण किया

Sañjaya nói: Rồi người đánh xe của chàng lập tức thúc xe lao đi với tốc độ khủng khiếp, hướng thẳng về phía đạo quân mà Bhīma muốn tiếp cận. Khi ấy, các Kuru khác dẫn voi, chiến xa, kỵ binh và bộ binh ào ra từ mọi phía để phản kích chàng. Cảnh tượng ấy nêu bật quyết tâm dữ dội của Bhīma muốn tiễn các con trai Dhṛtarāṣṭra về cõi Yama, và nỗ lực hợp lực của phe Kuru nhằm ngăn chặn chàng giữa vòng xoáy bổn phận chiến trường và mối thù báo oán đang leo thang.

Verse 4

भीमस्य वाहाग्रयमुदारवेगं समनन्‍ततो बाणगणैर्निजषघ्नु: । तत: शरानापततो महात्मा चिच्छेद बाणैस्तपनीयपुड्खै:,वे भीमसेनके अत्यन्त वेगशाली श्रेष्ठ रथपर चारों ओरसे बाणसमूहोंद्वारा प्रहार करने लगे; परंतु महामनस्वी भीमसेनने अपने ऊपर आते हुए उन बाणोंको सुवर्णमय पंखवाले बाणोंद्वारा काट डाला

Sañjaya nói: Họ bắn vào cỗ xe chủ lực của Bhīma—đội xe chiến mã nhanh và mạnh—từ bốn phía bằng những loạt tên dày đặc. Nhưng Bhīmasena, bậc đại hồn, khi những mũi tên ấy lao tới, đã dùng chính tên của mình, gắn lông vàng, chém gãy chúng. Theo đạo lý chiến trường, câu kệ nêu bật kỹ nghệ có kỷ luật và sự tỉnh táo: dù bị vây bủa, Bhīma đáp trả bằng sự chuẩn xác được kiềm chế, chứ không bằng hoảng loạn.

Verse 5

ते वै निपेतुस्तपनीयपुड्खा द्विधा त्रिधा भीमशरैर्निकृत्ता: । ततो राजन्‌ नागरथाश्चयूनां भीमाहतानां वरराजमध्ये

Sañjaya nói: Những mũi tên gắn lông vàng ấy rơi xuống đất, bị tên của Bhīma chém gãy thành hai, thành ba đoạn. Rồi, tâu Đại vương, ngay giữa hàng ngũ các bậc vương giả ưu tú, những chiến xa và chiến sĩ bị Bhīma đánh trúng cũng đổ sụp, bị sức mạnh của chàng áp đảo. Cảnh ấy cho thấy uy lực nơi chiến trận có thể tức khắc làm tan vỡ kiêu mạn và đà tiến, nhắc các bậc quân vương rằng quyền thế mong manh giữa cuộc xung đột bị thúc đẩy bởi adharma.

Verse 6

ते वध्यमानाश्न नरेन्द्रमुख्या निर्भिद्यन्तो भीमशरप्रवेकै:

Sañjaya nói: Dẫu đang bị đánh gục, những bậc vương giả hàng đầu ấy vẫn bị những mũi tên tuyệt hảo của Bhīma xuyên thấu—một hình ảnh về công lý nghiệt ngã không ngừng của chiến trường, nơi địa vị và kiêu hãnh chẳng thể che chở ai khỏi hệ quả của chiến tranh.

Verse 7

ततो5भियाते तव सैन्ये स भीम: प्रादुश्चक्रे वेगमनन्तवेग:

Sañjaya nói: Khi quân đội của ngài tiến lên tấn công, Bhīma—kẻ có đà xung kích vô biên—bộc lộ trọn vẹn tốc lực và uy lực của mình, lao vọt ra với sức mạnh không thể cưỡng. Câu kệ nhấn mạnh rằng trong lò lửa chiến tranh, ý chí và năng lực của một chiến binh sẽ hiển lộ khi đối diện sự xâm kích.

Verse 8

यथान्तकाले क्षपयन्‌ दिधक्षु- भूतान्तकृत्‌ काल इवात्तदण्ड: | आपकी सेनाके आक्रमण करनेपर अनन्त वेगशाली भीमसेनने अपना महान्‌ वेग प्रकट किया। ठीक उसी तरह, जैसे प्रलयकालमें समस्त प्राणियोंका संहार करनेवाला काल हाथमें दण्ड लिये सबको नष्ट और दग्ध करनेकी इच्छासे असीम वेग प्रकट करता है ।। तस्यातिवेगस्य रणे5तिवेगं नाशवनुवन्‌ वारयितुं त्वदीया:

Sañjaya nói: Khi quân đội của bệ hạ ào lên tấn công, Bhīmasena bộc lộ một tốc lực vĩ đại, vô biên. Chàng tựa như Thời Gian ở cuối kiếp—kẻ gieo tử vong, tay cầm trượng—lao tới với ý chí tiêu diệt và thiêu đốt mọi loài hữu tình. Nhưng trong trận ấy, các chiến binh của bệ hạ không thể theo kịp hay ngăn chặn đà xung kích áp đảo ấy, nên không sao kiềm giữ được chàng.

Verse 9

ततो बल॑ भारत भारतानां प्रदह्ममानं समरे महात्मना

Sañjaya nói: Rồi, hỡi Bhārata, giữa chiến địa, sức mạnh của dòng Bhārata bắt đầu bị thiêu rụi—như bị lửa nuốt—bởi vị chiến sĩ đại tâm ấy.

Verse 10

ततो धीमान्‌ सारथिमब्रवीद्‌ बली स भीमसेन: पुनरेव हृष्ट:,तत्पश्चात्‌ बलवान्‌ और बुद्धिमान भीमसेन हर्षसे उललसित हो अपने सारथिसे पुन: इस प्रकार बोले--'सूत! ये जो बहुत-से रथ और ध्वज एक साथ इधर बढ़े आ रहे हैं, उन्हें पहचानो तो सही! ये अपने पक्षके हैं या शत्रुपक्षके? क्योंकि युद्ध करते समय मुझे अपने- परायेका ज्ञान नहीं रहता, कहीं ऐसा न हो कि अपनी ही सेनाको बाणोंसे आच्छादित कर डालूँ

Sañjaya nói: Bấy giờ Bhīmasena, người mạnh mẽ và sáng suốt, lại càng hân hoan, liền bảo người đánh xe: “Này Sūta! Hãy nhìn kỹ mà nhận diện những cỗ xe và cờ hiệu đang cùng lúc tiến đến từ phía này. Họ là quân ta hay quân địch? Vì khi giao chiến, ta không còn phân minh ‘ta’ với ‘người’—kẻo ta lại phủ kín chính quân mình bằng mưa tên.”

Verse 11

सूताभिजानीहि स्वकान्‌ परान्‌ वा रथान्‌ ध्वजांश्वञापतत: समेतान्‌ । युद्धवन्‌ हाहं नाभिजानामि किंचि- न्मा सैन्यं स्वं छादयिष्ये पृषत्कै:,तत्पश्चात्‌ बलवान्‌ और बुद्धिमान भीमसेन हर्षसे उललसित हो अपने सारथिसे पुन: इस प्रकार बोले--'सूत! ये जो बहुत-से रथ और ध्वज एक साथ इधर बढ़े आ रहे हैं, उन्हें पहचानो तो सही! ये अपने पक्षके हैं या शत्रुपक्षके? क्योंकि युद्ध करते समय मुझे अपने- परायेका ज्ञान नहीं रहता, कहीं ऐसा न हो कि अपनी ही सेनाको बाणोंसे आच्छादित कर डालूँ

Sañjaya nói: “Này Sūta, hãy nhận diện cho rõ—là quân ta hay quân địch—những cỗ xe và cờ hiệu đang cùng nhau lao tới. Vì trong cơn cuồng chiến, ta chẳng còn biết gì là ‘của ta’ hay ‘của họ’; kẻo ta lại phủ kín chính quân mình bằng tên.”

Verse 12

अरीन्‌ विशोकाभिनिरीक्ष्य सर्वतो मनस्तु चिन्ता प्रदुनोति मे भृशम्‌ । राजा55तुरो नागमद्‌ यत्‌ किरीटी बहूनि दुःखान्यभियातो5स्मि सूत,“विशोक! सम्पूर्ण दिशाओंमें शत्रुओंको देखकर उठी हुई चिन्ता मेरे हृदयको अत्यन्त संतप्त कर रही है; क्योंकि राजा युधिष्ठिर बाणोंके आघातसे पीड़ित हैं और किरीटधारी अर्जुन अभीतक उनका समाचार लेकर लौटे नहीं। सूत! इन सब कारणोंसे मुझे बहुत दुःख हो रहा है

Sañjaya nói: “Này Sūta, nhìn khắp bốn phương thấy quân thù, ta không thể giữ được ánh nhìn vô ưu—nỗi lo âu thiêu đốt tâm trí ta dữ dội. Vua Yudhiṣṭhira đang bị thương bởi những mũi tên, còn Arjuna đội mũ miện vẫn chưa trở về mang tin tức về người. Vì tất cả những lẽ ấy, ta bị muôn nỗi sầu khổ vây phủ.”

Verse 13

एतद्‌ दुःखं सारथे धर्मराजो यन्मां हित्वा यातवान्‌ शत्रुमध्ये । नैनं जीवं नाद्य जानाम्यजीवं बीभत्सुं वा तन्ममाद्यातिदुः:खम्‌

Sañjaya nói: “Hỡi người đánh xe! Đây chính là nỗi sầu đè nặng lên Dharmarāja: rằng ngài đã bỏ ta lại mà đi thẳng vào giữa quân thù. Ngay lúc này ta vẫn không biết Bībhatsu còn sống hay đã chết—đó là nỗi đau khôn xiết của ta hôm nay.”

Verse 14

'सारथे! पहले तो इस बातका दु:ख हो रहा है कि धर्मराज मुझे छोड़कर स्वयं ही शत्रुओंके बीचमें चले गये। पता नहीं, वे अबतक जीवित हैं या नहीं? अर्जुनका भी कोई समाचार नहीं मिला; इससे आज मुझे अधिक दु:ख है ।। सो हं द्विषत्सैन्यमुदग्रकल्पं विनाशयिष्ये परमप्रतीत: । एततन्निहत्याजिमध्ये समेतं प्रीतो भविष्यामि सह त्वयाद्य,“अच्छा, अब मैं अत्यन्त विश्वस्त होकर शत्रुओंकी प्रचण्ड सेनाका विनाश करूँगा। यहाँ एकत्र हुई इस सेनाको युद्धस्थलमें नष्ट करके मैं तुम्हारे साथ ही आज प्रसन्नताका अनुभव करूँगा

Sañjaya nói: “Hỡi người đánh xe! Trước hết ta đau đớn vì Dharmarāja đã bỏ ta lại mà một mình đi vào giữa quân thù. Ta không biết đến giờ ngài còn sống hay không. Lại chẳng có tin tức gì về Arjuna; điều ấy khiến nỗi buồn của ta hôm nay càng lớn. Vì vậy, với lòng tin vững chắc, ta sẽ tiêu diệt đạo quân địch dữ dội như bão tố. Khi đã giết tan đạo quân đang tụ hội này ngay giữa chiến địa, hôm nay ta sẽ cảm thấy nhẹ nhõm và thỏa lòng—cùng với ngươi.”

Verse 15

सर्वास्तृूणान्‌ सायकानामवेक्ष्य किं शिष्ट स्थात्‌ सायकानां रथे मे । का वा जाति: किं प्रमाणं च तेषां ज्ञात्वा व्यक्त तत्‌ समाचक्ष्व सूत,(कति वा सहस्राणि कति वा शतानि ह्याचक्ष्व मे सारथे क्षिप्रमेव ।। 'सूत! तुम मेरे रथपर रखे हुए बाणोंके सारे तरकसोंकी देख-भाल करके ठीक-ठीक समझकर मुझे स्पष्टरूपसे बताओ कि अब उनमें कितने बाण अवशिष्ट रह गये हैं? किस- किस जातिके बाण बचे हैं और उनकी संख्या कितनी है? सारथे! शीघ्र बताओ, कौन बाण कितने हजार और कितने सौ शेष हैं?”

Sañjaya nói: “Hỡi người đánh xe, hãy xem xét tất cả các ống tên trên chiến xa của ta; sau khi đã xác định thật chính xác, hãy nói rõ cho ta biết còn lại bao nhiêu mũi tên. Còn những loại nào, và số lượng ra sao? Hãy nói ngay—còn lại bao nhiêu nghìn, bao nhiêu trăm, hỡi người điều xa.”

Verse 16

विशोक उवाच सर्व विदित्वैवमहं वदामि तवार्थसिद्धिप्रदमद्य वीर ।। कैकेयकाम्बोजसुराष्ट्रबाह्लिका म्लेच्छाश्व सुह्या: परतड्रणाश्न । मद्राश्न वड़ा मगधा: कुलिन्दा आनर्तकावर्तका: पर्वतीया: ।। सर्वे गृहीतप्रवरायुधास्त्वां संख्ये समावेष्ट्य ततो विनेदु: ।।) विशोकने कहा--वीर! मैं आज सब कुछ पता लगाकर आपके मनोरथकी सिद्धि करनेवाली बात बता रहा हूँ, कैकेय, काम्बोज, सौराष्ट्र, बाह्लिक, म्लेच्छ, सुह्य, परतंगण, मद्र, वंग, मगध, कुलिन्द, आनर्त, आवर्त और पर्वतीय सभी योद्धा हाथोंमें श्रेष्ठ आयुध लिये आपको चारों ओरसे घेरकर युद्धस्थलमें शत्रुओंका सामना करनेके लिये गरज रहे हैं। षण्मार्गणानामयुतानि वीर क्षुराश्न भल्लाश्न तथायुताख्या: । नाराचानां द्वे सहस्ने च वीर त्रीण्येव च प्रदराणां सम पार्थ,वीरवर! अभी अपने पास साठ हजार मार्गण हैं, दस-दस हजार क्षुर और भल्ल हैं, दो हजार नाराच शेष हैं तथा पार्थ! तीन हजार प्रदर बाकी रह गये हैं

Viśoka nói: “Hỡi dũng sĩ, sau khi đã dò xét mọi điều, hôm nay ta sẽ nói điều giúp ngươi thành tựu ý nguyện. Các chiến binh Kaikeya, Kāmboja, Saurāṣṭra, Bāhlīka, bọn Mleccha, Suhya, Parataṅgaṇa, Madra, Vaṅga, Magadha, Kulinda, Ānarta, Āvartaka và những người miền núi—ai nấy mang vũ khí thượng hạng—đã vây quanh ngươi trên chiến địa và gầm vang, khát khao đối mặt quân thù. Và, hỡi Pārtha dũng mãnh, ngươi vẫn còn sáu vạn mũi tên; một vạn tên đầu lưỡi dao (kṣura) và một vạn bhalla; hai nghìn nārāca; cùng ba nghìn pradara còn lại.”

Verse 17

अस्त्यायुधं पाण्डवेयावशिष्टं न यद्‌ वहेच्छकटं षड्गवीयम्‌ । एतद्‌ विद्वन्‌ मुज्च सहस्रशो 5पि गदासिबाहुद्रविणं च ते5स्ति,पाण्डुनन्दन! अभी इतने आयुध शेष हैं कि छ: बैलोंसे जुता हुआ छकड़ा भी उन्हें नहीं खींच सकता। विद्वन! इन सहस्रों अस्त्रोंका आप प्रयोग कीजिये। अभी तो आपके पास बहुत-सी गदाएँ, तलवारें और बाहुबलकी सम्पत्ति हैं। इसी प्रकार बहुतेरे प्रास, मुद्गर, शक्ति और तोमर बाकी बचे हैं। आप इन आयुधोंके समाप्त हो जानेके डरमें न रहिये

Viśoka nói: “Hỡi con của Pāṇḍu, vũ khí ngươi còn lại nhiều đến nỗi một cỗ xe buộc sáu con bò cũng không chở nổi. Vì thế, hỡi bậc trí, hãy dùng chúng—dẫu dùng đến hàng nghìn. Ngươi vẫn còn kho sức mạnh: chùy và kiếm, cùng ‘tài sản’ là chính đôi tay của ngươi. Đừng lo rằng vũ khí sẽ cạn.”

Verse 18

प्रासाश्न मुद्गरा: शक्तयस्तोमराश्न मा भैषीस्त्वं सड़क्षयादायुधानाम्‌,पाण्डुनन्दन! अभी इतने आयुध शेष हैं कि छ: बैलोंसे जुता हुआ छकड़ा भी उन्हें नहीं खींच सकता। विद्वन! इन सहस्रों अस्त्रोंका आप प्रयोग कीजिये। अभी तो आपके पास बहुत-सी गदाएँ, तलवारें और बाहुबलकी सम्पत्ति हैं। इसी प्रकार बहुतेरे प्रास, मुद्गर, शक्ति और तोमर बाकी बचे हैं। आप इन आयुधोंके समाप्त हो जानेके डरमें न रहिये

Viśoka nói: “Giáo, chùy, lao và thương dài vẫn còn—đừng sợ vũ khí của ngươi sẽ cạn kiệt, hỡi con trai của Pāṇḍu. Ngay lúc này, binh khí còn lại nhiều đến nỗi một cỗ xe buộc sáu con bò cũng không thể chở nổi. Hỡi bậc trí, hãy dùng những ngàn vũ khí ấy. Ngươi vẫn còn nhiều gậy chùy và kiếm, cùng kho tàng sức mạnh nơi cánh tay mình. Cũng vậy, giáo, chùy, lao và thương dài còn dự trữ rất nhiều. Vậy chớ đứng trong lo âu rằng vũ khí sẽ hết.”

Verse 19

भीमसेन उवाच सूताद्यैनं पश्य भीमप्रयुक्ति: संछिन्दद्धि: पार्थिवानां सुवेगै: । छन्न॑ बाणैराहवं घोररूपं नष्टादित्यं मृत्युलोकेन तुल्यम्‌,भीमसेन बोले--सूत! आज इस युद्धस्थलकी ओर दृष्टिपात करो। भीमसेनके छोड़े हुए अत्यन्त वेगशाली बाणोंने राजाओंका विनाश करते हुए सारे रणक्षेत्रको आच्छादित कर दिया है, जिससे सूर्य भी अदृश्य हो गये हैं और यह भूमि यमलोकके समान भयंकर प्रतीत होती है

Bhīmasena nói: “Hỡi Sūta, hãy nhìn chiến địa này ngay bây giờ. Những mũi tên Bhīma bắn ra—lao đi với tốc độ khủng khiếp—đang chém ngã các vua chúa và phủ kín toàn bộ bãi chiến. Mặt trời cũng bị che khuất khỏi tầm mắt, và mặt đất hiện ra ghê rợn như cõi của Thần Chết.”

Verse 20

अद्यैतद्‌ वै विदितं पार्थिवानां भविष्यति हाकुमारं च सूत । निमग्नो वा समरे भीमसेन एक: कुरून्‌ वा समरे व्यजैषीत्‌,सूत! आज बच्चोंसे लेकर बूढ़ोंतक समस्त भूपालोंको यह विदित हो जायगा कि भीमसेन समरसागरमें डूब गये अथवा उन्होंने अकेले ही समस्त कौरवोंको युद्धमें जीत लिया

“Hỡi Sūta, hôm nay mọi bậc vương giả—từ trẻ thơ đến người già—sẽ biết rõ: hoặc Bhīmasena đã chìm trong biển chiến trận, hoặc một mình chàng đã chiến thắng toàn thể Kaurava trong cuộc chiến.”

Verse 21

सर्वे संख्ये कुरवो निष्पतन्तु मां वा लोका: कीर्तयन्त्वाकुमारम्‌ । सवनिकस्तानहं पातयिष्ये ते वा सर्वे भीमसेनं तुदन्तु,आज युद्धसस्‍्थलमें समस्त कौरव धराशायी हो जायँ अथवा बालकोंसे लेकर वृद्धोंतक सब लोग मुझ भीमसेनको ही रणभूमिमें गिरा हुआ बतावें! मैं अकेला ही उन समस्त कौरवोंको मार गिराऊँगा अथवा वे ही सब लोग मुझ भीमसेनको पीड़ित करें

Bhīmasena nói: “Hãy để toàn thể Kaurava ngã nhào trong trận này—hoặc để thiên hạ, từ trẻ thơ đến người già, truyền tụng rằng chính ta, Bhīmasena, đã gục trên chiến địa. Một mình ta sẽ đánh quỵ tất cả Kaurava ấy; hoặc cứ để chúng đồng loạt xông đến quấy nhiễu và hành hạ ta, Bhīmasena. Hôm nay, kết cục sẽ được định đoạt trên chiến trường.”

Verse 22

आशास्तार: कर्म चाप्युत्तमं ये तन्मे देवा: केवल साधयन्तु | आयालि्विहद्यार्जुन: शत्रुधाती शक्रस्तूर्ण यज्ञ इवोपहूत:,जो उत्तम कर्मोका उपदेश देनेवाले हैं, वे देवता-लोग मेरा केवल एक कार्य सिद्ध कर दें। जैसे यज्ञमें आवाहन करनेपर इन्द्रदेव तुरंत पदार्पण करते हैं, उसी प्रकार शत्रुघाती अर्जुन यहाँ शीघ्र ही आ पहुँचे

Bhīmasena nói: “Nguyện các thần linh—những đấng tán dương hành động cao quý và nâng đỡ những việc tối thượng—ban cho ta chỉ một điều này: xin Arjuna, kẻ diệt thù, hãy đến đây ngay lập tức. Như Indra vội đến đàn tế khi được thỉnh mời đúng nghi lễ, cũng vậy, xin Arjuna mau chóng hiện đến.”

Verse 23

(पश्यस्व पश्यस्व विशोक मे त्व॑ बल॑ परेषामभिघातभिन्नम्‌ । नानास्वरान्‌ पश्य विमुच्य सर्वे तथा द्रवन्ते बलिनो धार्तराष्ट्रा: ।।) विशोक! देखो, देखो, मेरा बल। मेरे आघातोंसे शत्रुओंकी सेना विदीर्ण हो उठी है। देखो, धृतराष्ट्रके सभी बलवान पुत्र नाना प्रकारके आर्तनाद करते हुए भागने लगे हैं। ईक्षस्वैतां भारतीं दीर्यमाणा- मेते कस्माद्‌ विद्रवन्ते नरेन्द्रा: । व्यक्त धीमान्‌ सव्यसाची नराग्रय: सैन्यं होतच्छादयत्याशु बाणै:,सारथे! इस कौरव-सेनापर तो दृष्टिपात करो। इसमें भी दरार पड़ती जा रही है। ये राजालोग क्‍यों भाग रहे हैं? इससे तो स्पष्ट जान पड़ता है कि बुद्धिमान्‌ नरश्रेष्ठ अर्जुन आ गये। वे ही अपने बाणोंद्वारा शीघ्रता-पूर्वक इस सेनाको आच्छादित कर रहे हैं

Bhīma nói: “Hãy nhìn, Viśoka—hãy nhìn sức mạnh của ta. Đạo quân địch đã bị những đòn đánh của ta nghiền nát, tan vỡ. Kìa, tất cả những người con hùng mạnh của Dhṛtarāṣṭra, kêu gào bằng muôn giọng, đang tháo chạy. Hãy đưa mắt nhìn đạo quân Kaurava này: nó đang rạn nứt ngay lúc này. Vì sao các vua ấy lại chạy? Rõ ràng là Arjuna—bậc trí giả, người đứng đầu trong hàng nam tử, cung thủ thuận cả hai tay—đã đến; chính chàng đang mau chóng phủ kín chiến địa bằng mưa tên.”

Verse 24

पश्य ध्वजांक्ष द्रवतो विशोक नागान्‌ हयान्‌ पत्तिसंघांश्व संख्ये रथान्‌ विकीर्णान्‌ शरशक्तिताडितान्‌ पश्यस्वैतान्‌ रथिनश्वैव सूत,विशोक! युद्धस्थलमें भागते हुए रथोंकी ध्वजाओं, हाथियों, घोड़ों और पैदलसमूहोंको देखो। सूत! बाणों और शक्तियोंसे प्रताड़ित होकर बिखरे पड़े हुए इन रथों और रथियोंपर भी दृष्टिपात करो

Bhīmasena nói: “Hãy nhìn, Viśoka—trong trận này, hãy nhìn những lá cờ trên các chiến xa đang tháo chạy, những voi, những ngựa, và từng khối bộ binh. Hỡi người đánh xe, hãy nhìn cả những chiến xa và các dũng sĩ xa chiến kia: bị tên và lao đánh dập, nằm rải rác tứ phía.”

Verse 25

आपूर्यते कौरवी चाप्यभीक्षणं सेना हासौ सुभृशं हन्यमाना । धनंजयस्याशनितुल्यवेगै- ग्रेस्‍्ता शरै: काउचनबर्हिबाजै:,अर्जुनके बाण वज्रके समान वेगशाली हैं। उनमें सोने और मयूरपिच्छके पंख लगे हैं। उन बाणोंद्वारा आक्रान्त हुई यह कौरव-सेना अत्यन्त मार पड़नेके कारण बारंबार आर्तनाद कर रही है

Bhīmasena nói: “Hết lần này đến lần khác, đạo quân Kaurava bị trùm lấp và áp đảo; bị đánh giết dữ dội không ngơi, nó bật lên những tiếng kêu thảm thiết. Bởi những mũi tên thượng hạng của Dhanañjaya—lao đi nhanh như sét, nạm vàng và có lông đuôi công làm cánh—đang nghiền nát nó.”

Verse 26

एते द्रवन्ति सम रथाश्वनागा: पदातिसड्घानतिमर्दयन्त: | सम्मुहमाना: कौरवा: सर्व एव द्रवन्ति नागा इव दाहभीता:,ये रथ, घोड़े और हाथी पैदलसमूहोंको कुचलते हुए भागे जा रहे हैं। प्रायः सभी कौरव अचेत-से होकर दावानलके दाहसे डरे हुए हाथियोंके समान पलायन कर रहे हैं

Bhīma nói: “Kìa—quân ấy đang tháo chạy, chiến xa, ngựa và voi rối loạn, vừa chạy vừa giẫm nát các khối bộ binh. Quả thật, toàn thể Kaurava đang rút lui trong cơn choáng váng—như đàn voi kinh hãi trước ngọn lửa rừng bùng cháy.”

Verse 27

हाहाकृताश्वैव रणे विशोक मुज्चन्ति नादान्‌ विपुलान्‌ गजेन्द्रा:,विशोक! रणभूमिमें सब ओर हाहाकार मचा हुआ है। बहुसंख्यक गजराज बड़े जोर- जोरसे चीत्कार कर रहे हैं

Bhīmasena nói: “Hỡi Viśoka, khắp chiến địa vang dậy tiếng kêu hoảng loạn. Những voi chúa to lớn, số lượng vô kể, đang rống lên dữ dội.”

Verse 28

विशोक उवाच कि भीम नैनं त्वमिहाशूणोषि विस्फारितं गाण्डिवस्यातिघोरम्‌ । क्रुद्धेन पार्थेन विकृष्पतो$द्य कच्चिन्नेमौ तव कर्णों विनष्टी,विशोकने कहा--भीमसेन! क्रोधमें भरे हुए अर्जुनके द्वारा खींचे जाते हुए गाण्डीव धनुषकी यह अत्यन्त भयंकर टंकार क्या आज आपको सुनायी नहीं दे रही है? आपके ये दोनों कान बहरे तो नहीं हो गये हैं?

Viśoka nói: “Hỡi Bhīma, ngươi không nghe thấy tại đây tiếng vang rền cực kỳ ghê gớm của cây cung Gāṇḍīva, khi hôm nay Pārtha (Arjuna) đang nổi giận kéo căng và buông bắn đó sao? Chẳng lẽ đôi tai ngươi đã hỏng rồi ư?”

Verse 29

सर्वे कामा: पाण्डव ते समृद्धा: कपिहसौ दृश्यते हस्तिसैन्ये । नीलाद घनाद्‌ विद्युतमुच्चरन्तीं तथा पश्य विस्फुरन्तीं धनुज्याम्‌

Viśoka nói: “Hỡi Pāṇḍava, mọi ước nguyện của ngươi đều đang thịnh đạt. Giữa đoàn tượng binh, lá cờ mang dấu Hanumān hiện rõ. Hãy nhìn dây cung lóe sáng—như tia chớp bật ra từ đám mây xanh thẫm—rung lên và lấp lánh khi được kéo căng.”

Verse 30

पाण्डुनन्दन! आपकी सारी कामनाएँ सफल हुईं। हाथियोंकी सेनामें अर्जुनके रथकी ध्वजाका वह वानर दिखायी दे रहा है। काले मेघसे प्रकट होनेवाली बिजलीके समान चमकती हुई गाण्डीव धनुषकी प्रत्यंचाको देखिये ।। कपिहसौ वीक्षते सर्वतो वै ध्वजाग्रमारुह् धनंजयस्य । वित्रासयन्‌ रिपुसंघान्‌ विमर्दे बिभेम्यस्मादात्मनैवाभिवीक्ष्य,अर्जुनकी ध्वजाके अग्रभागपर आरूढ़ हो वह वानर सब ओर देखता और युद्धस्थलमें शत्रुसमूहोंको भयभीत करता है। मैं स्वयं भी देखकर उससे डर रहा हूँ

“Hỡi con của Pāṇḍu, mọi hy vọng của ngươi đã kết trái. Giữa đoàn tượng binh, con khỉ trên đỉnh cờ xe của Arjuna hiện rõ. Hãy nhìn dây cung Gāṇḍīva lóe sáng như tia chớp từ mây đen. Đậu trên ngọn cờ của Dhanañjaya, con khỉ hùng mạnh ấy nhìn khắp bốn phương; giữa cuộc giao tranh, nó làm khiếp đảm các đạo quân địch. Ngay cả ta, tận mắt thấy nó, cũng bị nỗi sợ đánh úp.”

Verse 31

विभ्राजते चातिमात्र किरीटं विचित्रमेतच्च धनंजयस्य । दिवाकराभो मणिरेष दिव्यो विभ्राजते चैव किरीटसंस्थ:,धनंजयका यह विचित्र मुकुट अत्यन्त प्रकाशित हो रहा है। इस मुकुटमें लगी हुई यह दिव्य मणि दिवाकरके समान देदीप्यमान होती है

Viśoka nói: “Vương miện kỳ diệu của Dhanañjaya rực sáng khác thường. Và viên bảo châu thần đặt trên vương miện ấy bừng cháy như mặt trời.”

Verse 32

पाश्वें भीम॑ पाण्डुरा भ्रप्रकाशं पश्यस्व शड्खं देवदत्तं सुधोषम्‌ | अभीषुहस्तस्य जनार्दनस्य विगाहमानस्य चमूं परेषाम्‌,वीर! अर्जुनके पार्श्वभागमें श्वेत बादलके समान प्रकाशित होनेवाला और गम्भीर घोष करनेवाला देवदत्त नामक भयानक शंख रखा हुआ है, उसपर दृष्टिपात कीजिये। साथ ही हाथोंमें घोड़ोंकी बागडोर लिये शत्रुओंकी सेनामें घुसे जाते हुए भगवान्‌ श्रीकृष्णकी बगलमें सूर्यके समान प्रकाशमान चक्र विद्यमान है, जिसकी नाभिमें वज्र और किनारेके भागोंमें छुरे लगे हुए हैं। भगवान्‌ केशवका वह चक्र उनका यश बढ़ानेवाला है। सम्पूर्ण यदुवंशी सदा उसकी पूजा करते हैं। आप उस चक्रको भी देखिये

Viśoka nói: “Hỡi Bhīma dũng mãnh, hãy nhìn bên cạnh Arjuna: chiếc tù và mang tên Devadatta, sáng như mây trắng và vang lên tiếng trầm hùng cát tường. Và hãy nhìn Janārdana (Kṛṣṇa) tay cầm dây cương, lao thẳng vào quân trận địch—bên Người là chiếc đĩa (cakra) rực như mặt trời, vũ khí làm rạng danh Keśava và được toàn dòng Yadu tôn thờ.”

Verse 33

रविप्रभं वज्नाभ क्षुरान्तं पाश्वें स्थितं पश्य जनार्दनस्य । चक्र यशोवर्धनं केशवस्य सदार्चितं यदुभि: पश्य वीर,वीर! अर्जुनके पार्श्वभागमें श्वेत बादलके समान प्रकाशित होनेवाला और गम्भीर घोष करनेवाला देवदत्त नामक भयानक शंख रखा हुआ है, उसपर दृष्टिपात कीजिये। साथ ही हाथोंमें घोड़ोंकी बागडोर लिये शत्रुओंकी सेनामें घुसे जाते हुए भगवान्‌ श्रीकृष्णकी बगलमें सूर्यके समान प्रकाशमान चक्र विद्यमान है, जिसकी नाभिमें वज्र और किनारेके भागोंमें छुरे लगे हुए हैं। भगवान्‌ केशवका वह चक्र उनका यश बढ़ानेवाला है। सम्पूर्ण यदुवंशी सदा उसकी पूजा करते हैं। आप उस चक्रको भी देखिये

Hỡi dũng sĩ, hãy nhìn đĩa luân của Janārdana ở bên hông Ngài—rực sáng như mặt trời, tâm như lôi chùy, và vành sắc bén như lưỡi dao. Hãy chiêm ngưỡng bánh vũ khí của Keśava, kẻ làm tăng danh tiếng của Ngài, luôn được dòng Yādava tôn thờ—hãy nhìn cả luân ấy nữa.

Verse 34

महाद्विपानां सरलद्रुमोपमा: करा निकृत्ता: प्रपतन्त्यमी क्षुरै: । किरीटिना तेन पुन: ससादिन: शरैनिकृत्ता: कुलिशैरिवाद्रय:,अर्जुनके छुरनामक बाणोंसे कटे हुए ये बड़े-बड़े हाथियोंके शुण्डदण्ड देवदारुके समान गिर रहे हैं। फिर उन्हीं किरीटीके बाणोंसे छिन्न-भिन्न हो वज्रके मारे हुए पर्वतोंके समान वे हाथी सवारोंसहित धराशायी हो रहे हैं

Những chi trước như vòi của voi lớn, ví như những cây thông cao, đang bị những mũi tên sắc như dao chém đứt và rơi xuống đất. Rồi lại bị mũi tên của Kirīṭin đánh trúng lần nữa, bầy voi cùng kỵ sĩ sụp đổ, tan nát như núi bị lôi chùy bổ vỡ.

Verse 35

तथैव कृष्णस्य च पाउ्चजन्यं महाहमेतं द्विजराजवर्णम्‌ । कौन्तेय पश्योरसि कौस्तुभं च जाज्वल्यमानं विजयां स्रजं च,कुन्तीनन्दन! भगवान्‌ श्रीकृष्णके इस बहुमूल्य पांचजन्य शंखको जो चन्द्रमाके समान श्वेतवर्ण है, देखिये। साथ ही उनके वक्ष:स्थलपर अपनी प्रभासे प्रज्वलित होनेवाली कौस्तुभमणि तथा वैजयन्ती मालापर भी दृष्टिपात कीजिये

Hãy nhìn cũng vậy ốc Pāñcajanya của Kṛṣṇa—hùng vĩ, trắng như vầng trăng. Hỡi con của Kuntī, hãy nhìn viên ngọc Kaustubha trên ngực Ngài, bừng cháy bằng chính ánh sáng của nó, và cả vòng hoa Vaijayantī—vòng hoa chiến thắng—nữa.

Verse 36

ध्रुवं रथाग्रय: समुपैति पार्थों विद्रावयन्‌ सैन्यमिदं परेषाम्‌ । सिता भ्रवर्णरसितप्रयुक्ति- हयैर्महाहैं रथिनां वरिष्ठ:,निश्चय ही रथियोंमें श्रेष्ठ कुन्तीनन्दन अर्जुन शत्रुओंकी सेनाको खदेड़ते हुए इधर ही आ रहे हैं। सफेद बादलोंके समान श्वेत कान्तिवाले उनके महामूल्यवान्‌ अश्व श्यामसुन्दर श्रीकृष्णद्वारा संचालित हो रहे हैं

Quả thật Pārtha (Arjuna), bậc nhất trong hàng chiến xa, đang tiến về phía này, xua quân địch tan tác. Những tuấn mã thượng hạng của chàng—trắng và rạng rỡ như mây nhạt—đang được Śrī Kṛṣṇa, Đấng Shyāmasundara, điều khiển đầy điêu luyện.

Verse 37

रथान्‌ हयान्‌ पत्तिगणांश्व सायकै- विंदारितान्‌ पश्य पतन्त्यमी यथा । तवानुजेनामरराजतेजसा महावनानीव सुपर्णवायुना,देखिये, जैसे गरुड़के पंखसे उठी हुई वायुके द्वारा बड़े-बड़े जंगल धराशायी हो जाते हैं, उसी प्रकार देवराज इन्द्रके तुल्य तेजस्वी आपके छोटे भाई अर्जुन बाणोंद्वारा शत्रुओंके रथों, घोड़ों और पैदलसमूहोंको विदीर्ण कर रहे हैं और वे सब-के-सब पृथ्वीपर गिरते जा रहे हैं

Hãy nhìn kìa—những chiến xa, ngựa và đoàn bộ binh bị mũi tên xé nát đang ngã rạp xuống đất. Như những khu rừng lớn bị cơn gió do Suparṇa (Garuḍa) vỗ cánh quật đổ, em trai của ngươi là Arjuna—rực rỡ như Indra, vua chư thiên—cũng đang dùng tên phá tan quân địch như thế.

Verse 38

चतुः:शतान्‌ पश्य रथानिमान्‌ हतान्‌ सवाजिसूतान्‌ समरे किरीटिना । महेषुभि: सप्तशतानि दन्तिनां पदातिसादींश्व॒ रथाननेकश:

Hãy nhìn bốn trăm chiến xa này nằm tan nát—cùng với ngựa và người đánh xe—đều bị Kirīṭin (Arjuna) giết trên chiến địa. Và bằng những mũi tên hùng mạnh, chàng còn quật ngã bảy trăm voi, cùng vô số bộ binh, và nhiều chiến xa khác nữa.

Verse 39

वह देखिये, किरीटधारी अर्जुनने समरांगणमें सारथि और घोड़ोंसहित इन चार सौ रथियोंको मार डाला तथा अपने विशाल बाणोंद्वारा सात सौ हाथियों, बहुत-से पैदलों, घुड़सवारों और अनेकानेक रथोंका संहार कर डाला ।। अयं समभ्येति तवान्तिकं बली निघ्नन्‌ कुरूंश्रित्र इव ग्रहो<र्जुन: । समृद्धकामो5सि हतास्तवाहिता बल॑ तवायुश्न चिराय वर्धताम्‌,विचित्र ग्रहके समान ये बलवान्‌ अर्जुन कौरवोंका संहार करते हुए आपके निकट आ रहे हैं। अब आपकी कामना सफल हुई। आपके शत्रु मारे गये। इस समय चिरकालके लिये आपका बल और आयु बढ़े

Hãy nhìn: Arjuna, bậc dũng mãnh đội mũ miện (Kirīṭin), đã giết bốn trăm chiến xa này giữa chiến trường, cả người đánh xe lẫn ngựa. Và bằng những mũi tên lớn lao, chàng đã tàn sát bảy trăm voi, vô số bộ binh, kỵ binh, cùng muôn vàn chiến xa. Nay Arjuna hùng cường đang tiến sát đến ngài, chém giết quân Kuru trên đường như một vì tinh tú kỳ diệu vận hành theo quỹ đạo. Ước nguyện của ngài đã thành—kẻ thù của ngài đã bị diệt. Nguyện cho sức mạnh và thọ mệnh của ngài tăng trưởng lâu dài.

Verse 40

भीमसेन उवाच ददानि ते ग्रामवरांक्षतुर्दश प्रियाख्याने सारथे सुप्रसन्न: । दासीशतं चापि रथांश्व विंशतिं यदर्जुनं वेदयसे विशोक,भीमसेनने कहा--विशोक! तुम अर्जुनके आनेका समाचार सुना रहे हो। सारथे! इस प्रिय संवादसे मुझे बड़ी प्रसन्नता हुई है; अतः मैं तुम्हें चौदह बड़े-बड़े गाँवकी जागीर देता हूँ। साथ ही सौ दासियाँ तथा बीस रथ तुम्हें पारितोषिक रूपमें प्राप्त होंगे

Bhīmasena nói: “Hỡi người đánh xe, kẻ mang tin mừng—lời báo của ngươi khiến ta vô cùng hoan hỷ. Vì ngươi đã cho ta hay, hỡi Viśoka, rằng Arjuna đã đến, ta ban cho ngươi mười bốn ngôi làng tốt đẹp. Cùng với đó, hãy nhận một trăm tỳ nữ và hai mươi chiến xa làm phần thưởng.”

Verse 53

घोरो निनादः प्रबभौ नरेन्द्र वज्ाहतानामिव पर्वतानाम्‌ | वे सोनेकी पाँखवाले बाण भीमसेनके बाणोंसे दो-दो तीन-तीन टुकड़ोंमें कटकर गिर गये। राजन! नरेन्द्र! तत्पश्चात्‌ श्रेष्ठ रजाओंकी मण्डलीमें भीमसेनके द्वारा मारे गये हाथियों, रथों, घोड़ों और पैदल युवकोंका भयंकर आर्तनाद प्रकट होने लगा, मानो वच्रके मारे हुए पहाड़ फट पड़े हों

Sañjaya thưa: Tâu đại vương, một tiếng gầm rợn người bùng lên—như núi non nứt toác khi bị sét đánh. Trong hội trận của các bậc vương giả ấy, khi những mũi tên của Bhīmasena quật ngã voi, chiến xa, ngựa và bộ binh, tiếng kêu thảm thiết lan khắp hàng ngũ, vang dội như dấu ấn của sức mạnh không gì cưỡng nổi.

Verse 66

भीम॑ समनन्‍्तात्‌ समरे5 भ्यरोहन्‌ वृक्ष शकुन्ता इव जातपक्षा: | जैसे जिनके पंख निकल आये हैं, वे पक्षी सब ओरसे उड़कर किसी वृक्षपर चढ़ बैठते हैं, उसी प्रकार भीमसेनके उत्तम बाणोंसे आहत और विदीर्ण होनेवाले प्रधान-प्रधान नरेश समरांगणमें सब ओरसे भीमसेनपर ही चढ़ आये

Sañjaya thưa: Như đàn chim non vừa mọc cánh bay về từ bốn phía rồi đậu lên một thân cây, cũng vậy trên chiến địa ấy, các bậc vương giả hàng đầu—bị những mũi tên tuyệt hảo của Bhīmasena làm trọng thương và xé rách—đã từ mọi hướng áp sát Bhīma, toan hợp lực vùi lấp chàng.

Verse 76

इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि भीमसेनविशोकसंवादे षट्सप्ततितमो<ध्याय: ।। ७६ || इस प्रकार श्रीमह्ााभारत कर्णपर्वमें भीमसेन और विशोकका संवादविषयक छिह्त्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

Như vậy, trong Thánh sử Mahābhārata, thuộc phần Karṇa Parva, chương thứ bảy mươi sáu—nói về cuộc đối thoại giữa Bhīmasena và Viśoka—đã kết thúc. (Đây là lời kết chương, ghi dấu sự hoàn tất của chương.)

Verse 86

व्यात्ताननस्यापततो यथैव कालस्य काले हरत: प्रजा वै । अत्यन्त वेगशाली भीमसेनके महान्‌ वेगको आपके सैनिक रणभूमिमें रोक न सके। जैसे प्रलयकालमें मुँह बाकर आक्रमण करनेवाले प्रजासंहारकारी कालके वेगको कोई नहीं रोक सकता

Sañjaya thưa: Quân sĩ của bệ hạ không thể ngăn nổi đà xung kích dữ dội của Bhīmasena trên chiến địa—cũng như không ai có thể kìm hãm sức mạnh của Thời Gian khi đến giờ tận diệt, nó há miệng rộng mà tiến lên để cướp đi muôn loài.

Verse 96

भीत॑ं दिशो5कीर्यत भीमनुन्नं महानिलेना भ्रगणा यथैव । भारत! तदनन्तर समरांगणमें महामना भीमसेनके द्वारा दग्ध होती हुई कौरव-सेना भयभीत हो सम्पूर्ण दिशाओंमें बिखर गयी। जैसे आँधी बादलोंको छिन्न-भिन्न कर देती है, उसी प्रकार भीमसेनने आपके सैनिकोंको मार भगाया था

Sañjaya thưa: Hỡi Bhārata! Sau đó, trên chiến địa, đạo quân Kaurava bị Bhīmasena—bậc đại tâm—thiêu đốt như bởi sức công phá của chàng, kinh hoàng mà tán loạn khắp bốn phương. Như cơn cuồng phong xé tan từng khối mây, Bhīmasena cũng đã phá vỡ hàng ngũ và xua quân của bệ hạ tháo chạy.