Adhyaya 22

Verse 1

राजोवाच यदेतद्भ‍गवत आदित्यस्य मेरुं ध्रुवं च प्रदक्षिणेन परिक्रामतो राशीनामभिमुखं प्रचलितं चाप्रदक्षिणं भगवतोपवर्णितममुष्य वयं कथमनुमिमीमहीति ॥ १ ॥

Vua thưa: “Bạch ngài, ngài đã xác quyết rằng Thần Mặt Trời đi vòng quanh Dhruvaloka, đặt núi Meru và Dhruva ở bên phải. Thế nhưng đồng thời Ngài lại hướng mặt về các cung hoàng đạo và dường như để Meru cùng Dhruva ở bên trái. Làm sao chúng con có thể hợp lý mà chấp nhận rằng Ngài vừa ở bên phải vừa ở bên trái cùng một lúc?”

Verse 2

स होवाच यथा कुलालचक्रेण भ्रमता सह भ्रमतां तदाश्रयाणां पिपीलिकादीनां गतिरन्यैव प्रदेशान्तरेष्वप्युपलभ्यमानत्वादेवं नक्षत्रराशिभिरुपलक्षितेन कालचक्रेण ध्रुवं मेरुं च प्रदक्षिणेन परिधावता सह परिधावमानानां तदाश्रयाणां सूर्यादीनां ग्रहाणां गतिरन्यैव नक्षत्रान्तरे राश्यन्तरे चोपलभ्यमानत्वात् ॥ २ ॥

Śrī Śukadeva Gosvāmī đáp rõ ràng: Khi bánh xe thợ gốm quay, những con kiến nhỏ trên bánh xe cũng quay theo; nhưng ta thấy chuyển động của chúng khác với bánh xe vì lúc thì hiện ở chỗ này, lúc thì hiện ở chỗ khác. Cũng vậy, các chòm sao và cung hoàng đạo—như bánh xe của thời gian—chuyển động với Sumeru và Dhruvaloka ở bên phải, và mặt trời cùng các hành tinh khác cũng chuyển động theo. Tuy nhiên, mặt trời và các hành tinh lại được thấy ở những cung và chòm sao khác nhau vào những thời điểm khác nhau; điều này cho thấy chuyển động của chúng khác với chuyển động của hoàng đạo và chính bánh xe thời gian.

Verse 3

स एष भगवानादिपुरुष एव साक्षान्नारायणो लोकानां स्वस्तय आत्मानं त्रयीमयं कर्मविशुद्धिनिमित्तं कविभिरपि च वेदेन विजिज्ञास्यमानो द्वादशधा विभज्य षट्‌सु वसन्तादिष्वृतुषु यथोपजोषमृतुगुणान् विदधाति ॥ ३ ॥

Đấng Bhagavān, Purusha nguyên thủy ấy chính là Nārāyaṇa. Vì an lạc của các cõi và để thanh tịnh hóa nghiệp, Ngài hiện thân làm mặt trời, mang bản thể Tam Veda; rồi tự phân thành mười hai phần, lập sáu mùa bắt đầu từ xuân, an bài các phẩm tính mùa như nóng, lạnh v.v. đúng theo trật tự.

Verse 4

तमेतमिह पुरुषास्त्रय्या विद्यया वर्णाश्रमाचारानुपथा उच्चावचै: कर्मभिराम्नातैर्योगवितानैश्च श्रद्धया यजन्तोऽञ्जसा श्रेय: समधिगच्छन्ति ॥ ४ ॥

Theo tri thức Tam Veda và nề nếp varṇa-āśrama, con người với lòng tin kính thờ phụng Nārāyaṇa ngự như thần Mặt Trời—Đấng Paramātmā—bằng các nghi lễ Veda cao thấp và bằng pháp môn yoga; nhờ vậy họ dễ dàng đạt đến thiện ích tối hậu.

Verse 5

अथ स एष आत्मा लोकानां द्यावापृथिव्योरन्तरेण नभोवलयस्य कालचक्रगतो द्वादश मासान् भुङ्क्ते राशिसंज्ञान् संवत्सरावयवान्मास: पक्षद्वयं दिवा नक्तं चेति सपादर्क्षद्वयमुपदिशन्ति यावता षष्ठमंशं भुञ्जीत स वै ऋतुरित्युपदिश्यते संवत्सरावयव: ॥ ५ ॥

Thần Mặt Trời—Nārāyaṇa/Viṣṇu, linh hồn của mọi thế giới—ngự trong không gian giữa trời và đất, vận hành trên bánh xe thời gian qua mười hai tháng. Tiếp xúc với mười hai cung hoàng đạo, Ngài mang mười hai danh xưng. Tổng hợp mười hai tháng gọi là saṁvatsara (một năm). Theo lịch nguyệt, hai nửa tháng (trăng sáng và trăng tàn) hợp thành một tháng; đối với cõi Pitṛloka, đó là một ngày một đêm. Theo tính sao, một tháng bằng hai và một phần tư chòm sao. Khi mặt trời đi trong hai tháng, trọn một phần sáu của năm—gọi là mùa (ṛtu); vì thế các mùa là những chi phần của thân thể năm.

Verse 6

अथ च यावतार्धेन नभोवीथ्यां प्रचरति तं कालमयनमाचक्षते ॥ ६ ॥

Khoảng thời gian mặt trời đi hết nửa vòng trên lộ trình bầu trời được gọi là ayana (kỳ Bắc hành hoặc Nam hành).

Verse 7

अथ च यावन्नभोमण्डलं सह द्यावापृथिव्योर्मण्डलाभ्यां कार्त्स्‍न्येन स ह भुञ्जीत तं कालं संवत्सरं परिवत्सरमिडावत्सरमनुवत्सरं वत्सरमिति भानोर्मान्द्यशैघ्र्यसमगतिभि: समामनन्ति ॥ ७ ॥

Thần Mặt Trời có ba tốc độ: chậm, nhanh và trung bình. Thời gian Ngài đi trọn vòng quanh các cầu giới của trời, đất và không gian theo ba tốc độ ấy được các bậc học giả gọi bằng năm danh xưng: Saṁvatsara, Parivatsara, Iḍāvatsara, Anuvatsara và Vatsara.

Verse 8

एवं चन्द्रमा अर्कगभस्तिभ्य उपरिष्टाल्लक्षयोजनत उपलभ्यमानोऽर्कस्य संवत्सरभुक्तिं पक्षाभ्यां मासभुक्तिं सपादर्क्षाभ्यां दिनेनैव पक्षभुक्तिमग्रचारी द्रुततरगमनो भुङ्क्ते ॥ ८ ॥

Ở phía trên các tia sáng của mặt trời, cách một trăm nghìn do-tuần, là mặt trăng. Nó chuyển động nhanh hơn mặt trời: trong hai nửa tháng nó đi quãng đường tương đương một năm của mặt trời, trong hai ngày rưỡi tương đương một tháng, và trong một ngày tương đương một nửa tháng của mặt trời.

Verse 9

अथ चापूर्यमाणाभिश्च कलाभिरमराणां क्षीयमाणाभिश्च कलाभि: पितृणामहोरात्राणि पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यां वितन्वान: सर्वजीवनिवहप्राणो जीवश्चैकमेकं नक्षत्रं त्रिंशता मुहूर्तैर्भुङ्क्ते ॥ ९ ॥

Khi trăng tròn dần, phần sáng tăng lên mỗi ngày, tạo nên ban ngày cho chư thiên và ban đêm cho các pitā. Khi trăng khuyết dần, nó tạo nên ban đêm cho chư thiên và ban ngày cho các pitā. Như vậy, mặt trăng đi qua mỗi chòm sao trong ba mươi muhūrta (trọn một ngày). Vì ban rải sự mát lành như cam lộ giúp ngũ cốc sinh trưởng, thần Trăng được xem là sinh khí của mọi loài, nên gọi là Jīva.

Verse 10

य एष षोडशकल: पुरुषो भगवान्मनोमयोऽन्नमयोऽमृतमयो देवपितृमनुष्यभूतपशुपक्षिसरीसृपवीरुधां प्राणाप्यायनशीलत्वात्सर्वमय इति वर्णयन्ति ॥ १० ॥

Mặt trăng, đầy đủ mười sáu phần (kala), biểu hiện ảnh hưởng của Bhagavān, Đấng Tối Thượng. Vì là vị thần chủ quản tâm ý nên gọi là Manomaya; vì ban sức mạnh cho thảo mộc và cây cỏ nên gọi là Annamaya; và vì là nguồn sống của mọi loài nên gọi là Amṛtamaya. Nó làm hài lòng chư thiên, pitā, loài người, thú vật, chim muông, loài bò sát, cây cối và muôn loài; vì thấm khắp tất cả nên cũng được gọi là Sarvamaya.

Verse 11

तत उपरिष्टात्‌द्वि्लक्षयोजनतो नक्षत्राणि मेरुं दक्षिणेनैव कालायन ईश्वरयोजितानि सहाभिजिताष्टाविंशति: ॥ ११ ॥

Cao hơn mặt trăng hai trăm nghìn do-tuần là các sao (nakṣatra). Theo ý chí tối thượng của Đấng Tối Cao, chúng được gắn vào bánh xe thời gian và quay với núi Sumeru ở bên phải, chuyển động khác với mặt trời. Có hai mươi tám sao quan trọng, đứng đầu là Abhijit.

Verse 12

तत उपरिष्टादुशना द्विलक्षयोजनत उपलभ्यते पुरत: पश्चात्सहैव वार्कस्य शैघ्र्यमान्द्यसाम्याभिर्गतिभिरर्कवच्चरति लोकानां नित्यदानुकूल एव प्रायेण वर्षयंश्चारेणानुमीयते स वृष्टिविष्टम्भग्रहोपशमन: ॥ १२ ॥

Cao hơn nhóm sao ấy khoảng hai trăm nghìn do-tuần là sao Kim (Uśanā). Nó chuyển động gần như cùng nhịp với mặt trời: khi ở phía trước, khi ở phía sau, khi đi cùng, với các vận tốc nhanh, chậm và trung bình. Sao Kim làm tiêu giảm ảnh hưởng của những hành tinh gây trở ngại cho mưa; vì vậy sự hiện diện của nó thường đem mưa và được các bậc học giả thừa nhận là rất cát tường cho muôn loài trong vũ trụ.

Verse 13

उशनसा बुधो व्याख्यातस्तत उपरिष्टाद्विलक्षयोजनतो बुध: सोमसुत उपलभ्यमान: प्रायेण शुभकृद्यदार्काद् व्यतिरिच्येत तदातिवाताभ्रप्रायानावृष्ट्यादिभयमाशंसते ॥ १३ ॥

Sao Thủy (con của Mặt Trăng) giống như sao Kim: khi ở sau Mặt Trời, khi ở trước, khi lại đồng hành cùng Mặt Trời. Nó ở cao hơn sao Kim mười sáu lakh yojana và hầu như luôn đem điềm lành cho muôn loài; nhưng khi không đi cùng Mặt Trời, nó báo hiệu bão tố, bụi mù, mưa thất thường và mây không nước, gây cảnh đáng sợ do mưa thiếu hoặc mưa quá nhiều.

Verse 14

अत ऊर्ध्वमङ्गारकोऽपि योजनलक्षद्वितय उपलभ्यमानस्त्रिभिस्त्रिभि: पक्षैरेकैकशो राशीन्द्वादशानुभुङ्क्ते यदि न वक्रेणाभिवर्तते प्रायेणाशुभग्रहोऽघशंस: ॥ १४ ॥

Phía trên nữa là sao Hỏa (Aṅgāraka), ở cao hơn sao Thủy hai lakh yojana. Nếu không vận hành theo đường cong, nó lần lượt đi qua mười hai cung hoàng đạo, mỗi cung trong ba nửa tháng; tuy vậy, nó thường là hung tinh, báo điềm dữ, đem ảnh hưởng bất lợi về mưa và các tác động khác.

Verse 15

तत उपरिष्टाद्विलक्षयोजनान्तरगता भगवान् बृहस्पतिरेकैकस्मिन् राशौ परिवत्सरं परिवत्सरं चरति यदि न वक्र: स्यात्प्रायेणानुकूलो ब्राह्मणकुलस्य ॥ १५ ॥

Phía trên nữa, cách mười sáu lakh yojana, là sao Mộc—Bhagavān Bṛhaspati. Ngài đi trong mỗi cung hoàng đạo suốt một parivatsara; nếu chuyển động không cong, Ngài thường rất thuận lợi cho hàng Bà-la-môn và cho thế gian, làm tăng trưởng dharma và tri kiến.

Verse 16

तत उपरिष्टाद्योजनलक्षद्वयात्प्रतीयमान: शनैश्चर एकैकस्मिन् राशौ त्रिंशन्मासान् विलम्बमान: सर्वानेवानुपर्येति तावद्भ‍िरनुवत्सरै: प्रायेण हि सर्वेषामशान्तिकर: ॥ १६ ॥

Phía trên nữa (trên sao Mộc) hai lakh yojana là sao Thổ—Śanaiścara. Nó đi rất chậm, lưu lại mỗi cung ba mươi tháng và đi trọn vòng hoàng đạo trong ba mươi anuvatsara; nó thường gây bất an cho mọi loài và đem đến điềm cực kỳ bất lợi cho tình thế thế gian.

Verse 17

तत उत्तरस्माद‍ृषय एकादशलक्षयोजनान्तर उपलभ्यन्ते य एव लोकानां शमनुभावयन्तो भगवतो विष्णोर्यत्परमं पदं प्रदक्षिणं प्रक्रमन्ति ॥ १७ ॥

Về phía bắc từ đó, cách mười một lakh yojana, là bảy vị ṛṣi thánh. Luôn nghĩ đến an lạc của muôn dân trong vũ trụ, các ngài đi pradakṣiṇa, nhiễu quanh nơi tối thượng của Bhagavān Viṣṇu—Dhruvaloka, sao Bắc Cực.