Srimad Bhagavatam — Panchama Skandha, Shloka 2
Kāla-cakra and the Motions of the Sun, Moon, Stars, and Grahas
Bhāgavata Jyotiṣa Framework
स होवाच यथा कुलालचक्रेण भ्रमता सह भ्रमतां तदाश्रयाणां पिपीलिकादीनां गतिरन्यैव प्रदेशान्तरेष्वप्युपलभ्यमानत्वादेवं नक्षत्रराशिभिरुपलक्षितेन कालचक्रेण ध्रुवं मेरुं च प्रदक्षिणेन परिधावता सह परिधावमानानां तदाश्रयाणां सूर्यादीनां ग्रहाणां गतिरन्यैव नक्षत्रान्तरे राश्यन्तरे चोपलभ्यमानत्वात् ॥ २ ॥
sa hovāca yathā kulāla-cakreṇa bhramatā saha bhramatāṁ tad-āśrayāṇāṁ pipīlikādīnāṁ gatir anyaiva pradeśāntareṣv apy upalabhyamānatvād evaṁ nakṣatra-rāśibhir upalakṣitena kāla-cakreṇa dhruvaṁ meruṁ ca pradakṣiṇena paridhāvatā saha paridhāvamānānāṁ tad-āśrayāṇāṁ sūryādīnāṁ grahāṇāṁ gatir anyaiva nakṣatrāntare rāśy-antare copalabhyamānatvāt.
Śrī Śukadeva Gosvāmī đáp rõ ràng: Khi bánh xe thợ gốm quay, những con kiến nhỏ trên bánh xe cũng quay theo; nhưng ta thấy chuyển động của chúng khác với bánh xe vì lúc thì hiện ở chỗ này, lúc thì hiện ở chỗ khác. Cũng vậy, các chòm sao và cung hoàng đạo—như bánh xe của thời gian—chuyển động với Sumeru và Dhruvaloka ở bên phải, và mặt trời cùng các hành tinh khác cũng chuyển động theo. Tuy nhiên, mặt trời và các hành tinh lại được thấy ở những cung và chòm sao khác nhau vào những thời điểm khác nhau; điều này cho thấy chuyển động của chúng khác với chuyển động của hoàng đạo và chính bánh xe thời gian.
FAQs
This verse describes kāla-cakra as a cosmic “wheel” marked by nakṣatras and rāśis, revolving around Dhruva and Meru, by which the planets’ motions are perceived as they pass through different constellations and zodiac signs.
He uses it to illustrate relative perception: a small being resting on a rotating system appears to move differently depending on viewpoint—similarly, planetary motion is perceived in relation to the larger rotating framework of time and celestial markers.
It encourages humility about perception: what we “see” can depend on the larger framework we stand on—so one should seek the Bhagavatam’s higher, time-transcending perspective and anchor the mind in devotion rather than shifting appearances.