Adhyaya 58: Gajendra’s Deliverance and the Protective Power of Remembrance (Japa)

Verse 3

गजेन्द्रमोक्षणं त्वादौ शृणुष्व तदनन्तरम् सारस्वतं ततः पुण्यौ पापप्रशमनौ स्तवौ

سب سے پہلے گجیندر-موکشن (واقعہ/ستَو) سنو؛ اس کے بعد سارَسوت (بیان/ستوتی) ہے۔ پھر دو پاکیزہ ستَو ہیں جو گناہوں کا پرشمن کرتے ہیں۔

Verse 4

सर्वरत्नमयः श्रीमांस्त्रिकूटो नाम पर्वतः सुतः पर्वतराजस्य सुमेरोर्भास्करद्युतेः

تمام جواہرات سے بنا ہوا، نہایت شاندار ‘تریکوٹ’ نام کا ایک پہاڑ ہے؛ وہ پہاڑوں کے راجا سُمیرو کا فرزند ہے اور سورج کی مانند درخشاں ہے۔

Verse 5

क्षीरोदजलवीच्यग्रैर्धैतामलशिलातलः उत्थितः सागरं भित्त्वा देवर्षिगणसेवितः

خِیر-ساگر کی موجوں کی چوٹیوں سے دھلا اور روشن اس کا سنگی فرش سمندر کو چیر کر ابھرا، اور دیورشیوں کے گروہوں کی خدمت و حاضری سے معمور ہوا۔

Verse 6

अपसरोभिः परिवृतः श्रीमान् प्रस्वणाकुलः गन्धर्वैः किन्नरैर्यक्षैः सिद्धचारणपन्नगैः

وہ جلیل و مقدّس مقام ذیلی جھیلوں/آبگاہوں سے گھرا ہوا اور گونجتی آوازوں سے معمور ہے؛ اور گندھرو، کِنّروں، یکشوں، سِدھوں، چارنوں اور پَنّگوں سے بھرا ہوا ہے۔

Verse 7

विद्याधरैः सपत्नीकैः संयतैश्च तपस्विभिः वृकद्वीपिगजेन्द्रश्च वृगात्रो विराजते

وہ مقام بیویوں سمیت وِدیادھروں اور ضبطِ نفس والے تپسویوں سے آراستہ ہے؛ اور بھیڑیوں، تیندوؤں، گجندر ہاتھیوں اور ہرنوں کے ریوڑوں سے بھی درخشاں ہے۔

Verse 8

पुन्नागैः कर्णिकारैश्च बिल्वामलकपाटलैः चूतनीपकदम्बैश्च चन्दनागुरुचम्पकैः

وہ خطہ پُنّناگ اور کرنیکار، بِلو، آملک اور پاٹلا؛ چوت (آم)، نیپ اور کدمب؛ نیز چندن، اگرو اور چمپک کے درختوں سے آراستہ ہے۔

Verse 9

शालैस्तालैस्तमालैश्च सरलार्जुनपर्पटैः तथान्यैर्विविधैर्वृक्षैः सर्वतः समलङ्कृतः

وہ ہر سمت شال، تال، تمّال، سرل، ارجن اور پرپٹ کے پودوں، نیز دیگر گوناگوں درختوں سے آراستہ تھا۔

Verse 10

नानाधात्वङ्कितैः शृङ्गैः प्रस्रवद्भिः समन्ततः शोभितो रुचिरप्रख्यैस्त्रिभिर्विस्तीर्णसानुभिः

وہ متعدد رنگوں کی معدنی لکیروں سے نقش شُدہ چوٹیوں، ہر سمت بہتے چشموں کے دھاروں، اور اپنی دلکشی میں مشہور تین وسیع و کشادہ پہاڑی کاندھوں سے آراستہ تھا۔

Verse 11

मृगैः शाखामृगैः सिंदैर्मातङ्गैश्च सदामदैः जीवञ्जीवकसंघुष्टैश्चकोरशिखिनादितैः

وہ ہرنوں، شاخامِرگ (بندر)، شیروں اور ہمیشہ مست ہاتھیوں کی آوازوں سے گونجتا تھا؛ اس میں جیون جیونک پرندوں کی چہچہاہٹ اور چکوروں و موروں کی پکار بھری ہوئی تھی۔

Verse 12

तस्यैकं काञ्चनं शृङ्गं सेवते यं दिवाकरः नानापुष्पसमाकीर्णं नानागन्धाधिवासितम्

{"cosmic_form_present": false, "three_steps_described": false, "step_one_bhuloka": null, "step_two_bhuvarloka": null, "step_three_svarloka": null, "cosmic_scale_imagery": null, "universe_measurement": null}

Verse 13

द्वितीयं राजतं शृङ्गं सेवते यं निशाकरः पाण्डुराम्बुदसंकाशं तुषारचयसंनिभम्

دوسرا شِکھر چاندی کا ہے، جس کی خدمت نِشاکر (چاند) کرتا ہے؛ وہ پھیکے بادل کی مانند اور برف/پالے کے ڈھیر جیسا ہے۔

Verse 14

वज्रेन्द्रनीलवैडूर्यतेजोभिर्भासयन् दिशः तृतीयं ब्रह्मसदनं प्रकृष्टं शृङ्गमुत्तमम्

ہیرا، اِندرنیل اور ویدوریہ کی چمک سے سمتوں کو روشن کرتا ہوا تیسرا—نہایت برتر اور ممتاز شِکھر—برہما کا سدن (مسکن) ہے۔

Verse 15

न तत्कृतघ्नाः पश्यन्ति न नृशंसा न नास्तिकाः नातप्ततपसो लोके ये च पापकृतो जनाः

Those who are ungrateful (who destroy or deny benefits received) do not behold it; nor do the cruel, nor the unbelievers; nor those who have not undertaken austerities in the world; nor people who commit sinful acts.

Verse 17

कुमुदोत्पलकह्लारैः पुण्डरीकैश्च मण्डितम् कमलैः शतपत्रैश्च काञ्चनैः समलङ्कृतम्

وہ کُمُد، اُتپل، کہلار اور پُنڈریک کنولوں سے مزیّن ہے؛ اور سنہری کملوں اور شتپتر (سو پنکھڑی) کنولوں سے آراستہ ہے۔

Verse 18

पत्रैर्मरकतप्रख्यैः पुष्पैः काञ्चनसंनिभैः गुल्मैः कीचकवेणूनां समन्तात् परिवेष्टितम्

اس کے پتے زمرد کی مانند چمکتے تھے اور پھول سونے جیسے تھے؛ کیچک بانسوں کی جھاڑیوں نے اسے چاروں طرف سے گھیر رکھا تھا۔

Verse 19

तस्मिन् सरसि दुष्टात्मा विरूपो ऽन्तर्जलेशयः आसीद् ग्राहो गजेन्द्राणां रिपुराकेकरेक्षमः

In that lake there lived a wicked-souled, hideous crocodile, dwelling beneath the water—an enemy of the lordly elephants, watching for a single opportunity.

Verse 20

अथ दन्तोज्ज्वलमुखः कदाचिद् गजयूथपः मदस्रावी जलाकाङ्क्षी पादचारीव पर्वतः

پھر کسی وقت ہاتھیوں کے جھنڈ کا سردار، جس کا چہرہ دانتوں کی چمک سے روشن تھا، مستی کا رس ٹپکاتا اور پانی کا مشتاق، چلتا پھرتا پہاڑ بن کر آ پہنچا۔

Verse 21

वासयन्मदगन्धेन गिरिमैरावतोपमः गजो ह्यञ्जनसंकाशो मदाच्चलितलोचनः

مستی کی خوشبو سے پہاڑ کو معطر کرتا ہوا، ایراوت کے مانند وہ ہاتھی سرمے کی طرح سیاہ تھا؛ مستی کے سبب اس کی آنکھیں ڈول رہی تھیں۔

Verse 22

तृषितः पातुकामो ऽसौ अवतीर्णश्च तज्जलम् सलीलः पङ्कजवने यूथमध्यगतश्चरन्

پیاسا ہو کر پینے کی خواہش سے وہ اس پانی میں اترا؛ پانی سے بھرے کنول کے بن میں کھیلتا ہوا، اپنے ریوڑ کے بیچ داخل ہو کر گھومنے لگا۔

Verse 23

गृहीतस्तेन रौद्रेण ग्राहेणाव्यक्तमूर्तिना पश्यन्तीनां करेणूनां क्रोशन्तीनां च दारुणम्

["Hiraṇyākṣa tīrtha", "Suvarṇākṣa", "Virūpākṣa", "puṇyadā", "trayaḥ", "Adhyaya 56"]

Verse 25

वेष्ट्यमानः सुघोरैस्तु पाशैर्नागो दृढैस्तथा विस्फूर्य च यथाशक्ति विक्रोसंश्च महारवान्

وہ ناگ نہایت ہولناک اور مضبوط پھندوں میں سختی سے جکڑا گیا؛ اس نے پوری قوت سے تڑپ کر بلند، گونج دار دہاڑیں اور چیخیں نکالیں۔

Verse 26

व्यथितः स निरुत्साहो गृहीतो घोरकर्मणा परमापदमापन्नो मनसाचिन्तयद्धरिम्

وہ دکھ سے نڈھال اور بےہمت ہو کر اس ہولناک عامل کے قبضے میں آ گیا؛ انتہائی مصیبت میں پڑ کر اس نے دل ہی دل میں ہری کا دھیان کیا۔

Verse 27

स तु नागवरः श्रीमन् नारायणपरायणः तमेव शरणं देवं गतः सर्वात्मना तदा

اے صاحبِ جلال! وہ ناغوں میں برتر، نرائن کا سراپا وابستہ تھا؛ تب اس نے اپنے تمام وجود کے ساتھ اسی خدا کو واحد پناہ بنایا۔

Verse 28

एकात्मा निगृहीतात्मा विशुद्धेनान्तरात्मना जन्मजन्मान्तराभ्यासात् भक्तिमान् गरुडध्वजे

وہ یکسو، نفس کو قابو میں رکھنے والا اور باطن میں پاکیزہ تھا؛ جنم جنم کے مسلسل ریاض سے وہ گَرُڑ-دھوج والے پر بھکتی والا بن گیا۔

Verse 29

नान्यं देवं महादेवात् पूजयामास केशवात् मथितामृतफेनाभं शङ्खचक्रगदाधरम्

“Tell me, O twice-born, the means of release from those sinful actions that were committed in childhood; having attained this wretched womb (birth/state of existence), (I seek) liberation from that (condition).”

Verse 32

नम आद्याय बीजाय आर्षेयाय प्रवर्तिने अन्तराय चैकाय अव्यक्ताय नमो नमः

اے آدی! اے بیج (علّتِ اوّل) کے روپ! اے رِشیوں اور ویدوں سے منسوب! اے آغاز کرنے والے! اے اندرونی ساکن (انتر یامی)! اے یکتا! اے اَویَکت! تجھے بار بار نمسکار۔

Verse 33

नमो गुह्याय गूढाय गुणाय गुणवर्तिने अप्रर्क्याप्रमेयाय अतुलाय नमो नमः

اے رازدار! اے پوشیدہ! اے خود گُن اور گُنوں میں کارفرما! اے ناقابلِ ادراک و ناقابلِ پیمائش! اے بے مثال! تجھے بار بار نمسکار۔

Verse 34

नमः शिवाय शान्ताय निश्चिन्ताय यशस्विने सनातनाय पूर्वाय पुराणाय नमो नमः

اے شِو! اے پُرسکون! اے بے فکری! اے صاحبِ جلال و ناموری! اے سناتن! اے ازلی! اے قدیم (پُران)! تجھے بار بار نمسکار۔

Verse 35

नमो देवाधिदेवाय स्वभावाय नमो नमः नमो जगत्प्रतिष्ठाय गोविन्दाय नमो नमः

دیوتاؤں کے بھی ادھی دیو، اپنی ذات ہی میں بنیاد رکھنے والے پروردگار کو بار بار نمسکار۔ کائنات کے سہارے اور بنیاد گووند کو بار بار نمسکار۔

Verse 36

नमो ऽस्तु पदमनाभाय नमो योगोद्भवाय च विश्वेश्वराय देवाय शिवाय हरये नमः

پدمنابھ کو نمسکار ہو؛ یوگ سے ظہور پانے والے پروردگار کو بھی نمسکار۔ کائنات کے مالک دیو کو—شیو کو، ہری کو—نمسکار۔

Verse 37

नमो ऽस्तु तस्मै देवाय निर्गुणाय गुणात्मने नारायणाय विश्वाय देवानां परमात्मने

اُس دیو کو نمسکار—جو نرگُن ہے مگر گُنوں کی حقیقت و جان ہے۔ کُل کائنات کے روپ نارائن کو، دیوتاؤں کے پرم آتما کو نمسکار۔

Verse 38

नमो नमः कारणवामनाय नारायणायामितविक्रमाय श्रीशार्ङ्गचक्रासिगदाधराय नमो ऽस्तु तस्मै पुरुषोत्तमाय

کارن-وامن کو بار بار نمسکار؛ بے اندازہ وِکرم والے نارائن کو نمسکار۔ شری شارنگ دھنش، چکر، تلوار اور گدا دھارنے والے اُس پُروشوتم کو نمسکار۔

Verse ["Indra", "Pitṛs"]

गुह्याय वेदनिलयाय महोदराय सिंहाय दैत्यनिधनाय चतुर्भुजाय ब्रह्मेन्द्ररुद्रमुनिचारणसंस्तुताय देवोत्तमाय वरदाय नमो ऽच्युताय // वम्प्_58.39 नागेन्द्रदेहशयनासनसुप्रियाय गोक्षीरहेमशुकनीलघनोपमाय पीताम्बराय मधुकैटभनाशनाय विश्वाय चारुमुकुटाय नमो ऽजराय // वम्प्_58.40 नाभिप्रजातक्रमलस्थचतुर्मखाय श्रीरोदकार्णवनिकेतयशोधराय ना�Vamana Purana

ಇಂದ್ರತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಪಿತೃದೇವತೆಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ ನೀಡಿ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ, ಮಹಾನದಿ ಜಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ನಂತರ ಸರಯೂ ನದಿಯ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟನು.

Verse 48

कार्यं क्रिया कारणमप्रमेयं हिरण्यबाहुं वरपद्मनाभम् महाबलं वेदनिधिं सुरेशं व3जामि विष्णुं शरणं जनार्दनम्

I go for refuge to Viṣṇu, Janārdana—who is the effect, the action, and the cause; immeasurable; golden-armed; the excellent lotus-naveled one; of great might; the treasury of the Vedas; and the Lord of the gods.

Verse 54

त्रिविक्रमं त्रिलोकेशं सर्वेषां प्रपितामहम् योगात्मानं महात्मानं प्रपद्ये ऽहं जनार्दनम्

["Shiva (Śambhu)"]

Verse 57

एकाय लोकत्त्वाय परतः परमात्मने नमः सहस्रशिरसे अनन्ताय महात्मने

{"scene_description": "A devotional hymn scene: a devotee with folded hands praises Viṣṇu as the upholder of the earth, with devas sheltered behind him and fallen daityas in the distance.", "primary_figures": ["Viṣṇu (Janārdana)", "devotee (stuti-kartā)", "devas", "daityas (defeated)"], "setting": "Cosmic landscape with the earth (bhū-maṇḍala) symbolically supported; aura of protection around devas.", "color_palette": ["deep blue", "gold", "white", "emerald green", "vermillion"], "tanjore_prompt": "Tanjore painting, gold-leaf haloed Viṣṇu as Janārdana standing in samabhanga, conch and discus, earth motif at his feet, devas behind in reverence, rich temple jewelry, ornate arch, high detail, devotional stuti mood", "paharVamana Purana,58,58,VamP 58.58,tvāmeva paramaṃ devamṛṣayo vedapāragāḥ kīrtayanti ca yaṃ sarve brahmādīnāṃ parāyaṇam,त्वामेव परमं देवमृषयो वेदपारगाः कीर्तयन्ति च यं सर्वे ब्रह्मादीनां परायणम्,Saromahatmiya,Stuti,Adhyaya 58 (Title not supplied in input; within Saro-mahātmya context),58.58,tvāmeva paramaṃ devamṛṣayo vedapāragāḥ kīrtayanti ca yaṃ sarve brahmādīnāṃ parāyaṇam,tvām eva paramaṃ devaṃ ṛṣayo vedapāragāḥ kīrtayanti ca yaṃ sarve brahmādīnāṃ parāyaṇam,You alone are proclaimed as the supreme God by the seers who have crossed to the far shore of the Vedas; you are the refuge and ultimate resort of all

Verse 59

नमस्ते पुण्डरीकाक्ष भक्तानामभयप्रद सुब्रह्मण्य नमस्ते ऽस्तु त्राहि मां शरणागतम्

اے پُنڈریکاکش! بھکتوں کو بےخوفی دینے والے، آپ کو نمسکار۔ اے نہایت مبارک و نہایت مہربان—مجھے، جو پناہ لینے آیا ہوں، بچا لیجیے۔

Verse 60

पुलस्त्य उवाच भक्तिं तस्यानुसंचिन्त्य नागस्यमोघसंभवः प्रीतिमानभवद् विष्णुः शङ्खचक्रगदाधरः

Pulastya said: Reflecting upon the devotion of that Nāga, Viṣṇu—whose manifestation is unfailing—became pleased, the bearer of conch, discus, and mace.

Verse 80

य इदं शृणुयान्तित्यं प्रातरुत्थाय मानवः प्राप्नुयात् परमां सिद्धिं दुःस्वप्नस्तस्य नश्यति

["Pitṛs (ancestral deities)", "Devas (Surāḥ)", "Skanda (Kārttikeya)"]

Verse 82

एतत्पवित्रं परमं सुपुण्यं संकीर्तनीयं चरितं मुरारेः यस्मिन् किलोक्ते बहुपापबन्धनात् लभ्येत मोक्षो द्विरदेन यद्वत्

یہ نہایت پاکیزہ، بے حد پُنیہ بخش اور بلند آواز سے سنکیर्तन کے لائق—مُراری کا مقدس چرتر ہے۔ جب اسے بیان کیا جاتا ہے تو بہت سے گناہوں کے بندھنوں سے موکش ملتا ہے، جیسے دو دانتوں والے گجندر کو ملا۔

Verse 83

अजं वरेण्यं वरपद्मनाभं नारायणं ब्रह्मनिधिं सुरेशम् तं देवगुह्यं पुरुषं पुराणं वन्दाम्यहं लोकपतिं वरेण्यम्

{"syncretic_content": false, "primary_deity": "Vishnu", "secondary_deities": [], "hari_hara_unity": null, "shakti_presence": null, "theological_tradition": "vaishnava"}

Verse 84

पुलस्त्य उवाच एतत् तवोक्तं प्रवरं स्तवानां स्तवं मुरारेर्वरनागकीर्तनम् यं कीर्त्य संश्रुत्य तथा विचिन्त्य पापापनोदं पुरुषो लभेत

Narratorial voice (Purāṇic narrator) describing the pilgrim’s actions (contextually within Pulastya–Nārada style tirtha narration typical of this section).