Adhyaya 116: An Exposition on the Causes of Happiness and Suffering

Verse 1

अथ सुखदुःखनिरूपणम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ मया प्रोक्तविधानॆन यस्तु कर्माणि कारयेत् ॥ तच्छृणुष्व महाभागे यो साफल्यमाप्नुयात्

Ngayon, ang pagpapaliwanag tungkol sa ligaya at pagdurusa. Si Śrī Varāha ay nagsalita: Sinumang magsagawa ng mga gawa ayon sa paraang itinuro ko—makinig ka, O mapalad—sa pamamagitan nito’y makakamtan ang ganap na bunga.

Verse 2

एकचित्तः समास्थाय अहङ्कारविवर्ज्जितः ॥ मच्चित्तसंहतॊ नित्यं क्षान्तो दान्तो जितेन्द्रियः

May iisang-tutok na isip, matatag, at walang pagmamataas; laging nakapirmi ang isip sa akin—matiisin, mapagpigil, at nagtagumpay sa mga pandama.

Verse 3

फलमूलानि शाकानि द्वादश्यां वा कदाचन ॥ पयोव्रतं च तत्काले पुनरेव निरामिषः

Sa ikalabindalawang araw, kung minsan ay (kakain) ng mga prutas, ugat, at gulay; at sa panahong iyon ay magsagawa ng panatang gatas, at muli’y manatiling walang karne.

Verse 4

षष्ठ्यष्टमी ह्यमावास्या तुभयत्र चतुर्दशी ।। मैथुनं नाभिसेवेत द्वादश्यां च तथा प्रिये

Sa ikaanim at ikawalong tithi, sa araw ng amāvāsyā, at sa ika-labing-apat sa dalawang pakpak (paglaki at pagliit ng buwan), hindi dapat makipagtalik; gayundin sa ika-labindalawa, O minamahal.

Verse 5

एवं योगविधानॆन कर्म कुर्याद् दृढव्रतः ।। पूतात्मा धर्मसंयुक्तो विष्णुलोकं तु गच्छति

Sa ganitong itinakdang disiplina, ang matatag sa panata ay dapat magsagawa ng gawain; dalisay ang loob at kaisa ng dharma, tunay ngang makararaos siya sa daigdig ni Viṣṇu.

Verse 6

न ग्लानिर्न जरा तस्य न मोहॊ रॊग एव च ।। भुजाष्टादश जायन्ते धन्वी खड्गी शरि गदी

Sa kanya ay walang panghihina, walang katandaan, walang pagkalito, at wala ring karamdaman; lilitaw ang labingwalong bisig—nagiging mamamana, mandirigmang may tabak, tagapagdala ng sibat, at tagapagdala ng gada.

Verse 7

तेषां व्युष्टिं प्रवक्ष्यामि मम कर्मसमुत्थिताम् ।। षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च

Ipahahayag ko ang kanilang tagal, na nagmumula sa aking ritwal: animnapung libong taon, at gayundin animnaraang taon.

Verse 8

ममार्चनविधिं कृत्वा मम लोके महीयते ।। दुःखमेवं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे

Matapos isagawa ang paraan ng pagsamba sa akin, siya’y pinararangalan sa aking daigdig. Ngayon ay ipaliliwanag ko ang pagdurusa sa ganitong paraan; pakinggan mo iyon, O Vasundharā (Ina ng Lupa).

Verse 9

उचितेनोपचारेण दुःखमोक्षविनाशनम् ।। अहङ्कारावृतो नित्यं नरो मोहॆन चावृतः

Sa angkop na paglilingkod at banal na pagtalima, napapawi ang pagdurusa at nakakamit ang paglaya. Gayunman, ang tao’y laging natatakpan ng pagkamakasarili at nababalot din ng kamangmangan.

Verse 10

यो न मां प्रतिपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ।। प्राप्तकाले वैश्वदेवे दृष्ट्वा चातिथिमागतं

Kung ang tao’y hindi lumalapit sa Akin, ano pa ang higit na masakit kaysa roon? At sa takdang oras ng handog na Vaiśvadeva, nang makita ang panauhing dumating…

Verse 11

अदत्त्वा तस्य यो भुङ्क्ते ततो दुःखतरं नु किम् ।। सर्वान्नानि तु सिद्धानि पाकभेदं करोति यः

Ang sinumang kumakain nang hindi muna nagbibigay sa kanya (sa panauhin)—ano pa ang higit na masakit kaysa roon? At ang sinumang, bagaman handa na ang lahat ng pagkain, ay gumagawa pa ng pagkakaiba sa pagluluto at paghahati…

Verse 12

तस्य देवा न चाश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ।। असन्तुष्टस्तु वैषम्ये परदाराभिमर्शकः

Sa gayong tao, ang mga diyos ay hindi nakikibahagi—ano pa ang higit na masakit kaysa roon? At ang taong hindi nasisiyahan, kumikiling sa di-makatarungan, at lumalapastangan sa asawa ng iba…

Verse 13

परोपतापी मन्दात्मा ततो दुःखतरं नु किम् ।। अकृत्वा पुष्कलं कर्म गृहे संवसते नरः

Ang nagpapahirap sa kapwa, mababa ang loob—ano pa ang higit na masakit kaysa roon? At ang taong, nang hindi gumagawa ng saganang mabuting gawa, ay nananatili lamang sa bahay…

Verse 14

मृत्युकालवशं प्राप्तस्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ हस्त्यश्व रथयानानि गम्यमानानि पश्यति

Napasailalim siya sa kapangyarihan ng oras ng kamatayan—ano pa ang higit na masakit kaysa rito? Nakikita niya ang mga elepante, mga kabayo, at mga karwaheng itinataboy, samantalang siya’y walang magawa.

Verse 15

धावन्त्यस्याग्रतः पृष्ठे ततो दुःखतरं नु किम् ॥ अश्नन्ति पिशितं केचित्केचिच्छालिसमन्वितम्

Sila’y tumatakbo sa unahan niya at sa likuran niya—ano pa ang higit na masakit kaysa rito? Ang ilan ay kumakain ng karne, at ang iba nama’y kumakain ng pagkain na may kasamang bigas.

Verse 16

शुष्कान्नं केचिदश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ॥ वरवस्त्रावृतां शय्यां समासेवति भूषिताम्

Ang ilan ay kumakain ng tuyong pagkain—ano pa ang higit na masakit kaysa rito? (Ang iba naman) ay nagpapakasarap sa higaan na natatakpan ng maringal na tela, pinalamutian at inayos.

Verse 17

केचित्तृणेषु शेरन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सुरूपो दृश्यते कश्चित्पुरुषश्चात्मकर्मभिः

Ang ilan ay nahihiga sa damo—ano pa ang higit na masakit kaysa rito? At may isang lalaki namang nakikitang maganda ang anyo, dahil sa lakas ng sarili niyang mga gawa.

Verse 18

केचिद्विरूपा दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्वान्कृती गुणज्ञश्च सर्वशास्त्रविशारदः

Ang ilan ay nakikitang pangit ang anyo—ano pa ang higit na masakit kaysa rito? (Ngunit) may isang taong marunong, bihasa at matagumpay, nakakikilala ng mga katangian, at dalubhasa sa lahat ng mga śāstra.

Verse 19

दरिद्रो जायते दाता ततो दुःखतरं नु किम् ॥ द्विभार्यः पुरुषो यस्तु तयोरेकां प्रशंसति

Ang mapagkaloob ay isinisilang na dukha—ano pa ang higit na masakit kaysa rito? At ang lalaking may dalawang asawa ay pinupuri lamang ang isa sa kanila.

Verse 20

एका तु दुर्भगा तत्र ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णाः सुमध्यमे

Ngunit ang isa (sa mga asawa) ay kapus-palad—ano pa ang higit na masakit kaysa rito? O may magandang baywang, may tatlong varṇa: ang brāhmaṇa, ang kṣatriya, at ang vaiśya.

Verse 21

पापकर्मरता ह्यासन्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ लब्ध्वा तु मानुषीं संज्ञां पञ्चभूत समन्विताम्

Sila nga’y nahumaling sa makasalanang gawa—ano pa ang higit na masakit kaysa rito? Pagkamit ng kalagayang-tao, na kaisa ng limang elemento,

Verse 22

मामेव न प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ एतत्ते कथितं भद्रे दुःखकर्मविनिश्चयम्

Hindi sila sumasaklolo sa akin lamang—ano pa ang higit na masakit kaysa rito? O mapalad na babae, ito’y sinabi sa iyo: ang pagtiyak sa mga gawang nagbubunga ng pagdurusa.

Verse 23

सर्वभूताहितं पापं यत्त्वया परिपृच्छितम् ॥ यच्च मां पृच्छते भद्रे शुभं कीदृशमुच्यते

Ang kasamaan na nakapipinsala sa lahat ng nilalang—na siyang iyong itinatanong; at gayundin, O mapalad, itinatanong mo sa akin kung anong uri ng ‘kabutihan’ ang tinatawag na mabuti.

Verse 24

तच्छृणुष्वानवद्याङ्गि मम कर्मविनिश्चयम् ॥ कृत्वा तु विपुलं कर्म मद्भक्तेषु निवेदयेत् ॥

Makinig ka, O walang kapintasan ang mga sangkap, sa aking tiyak na pasya ukol sa wastong gawi: matapos magsagawa ng dakilang gawaing may bisa, ialay ito sa aking mga deboto.

Verse 25

यस्य बुद्धिर्विजायेत स दुःखायोपजायते ॥ मां पूजयित्वा नैवेद्यं विशिष्टं परिकल्प्य च ॥

Ang sinumang pag-isipan ay magbunga ng gayong maling paniwala, siya’y isinisilang para sa pagdurusa. Matapos akong sambahin, maghanda rin ng natatanging handog na pagkain (naivedya).

Verse 26

शेषमन्नं समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ त्रिकालं ये प्रपद्यन्ते मयोक्तेन वसुन्धरे ॥

Pagkatapos, kinakain ang natirang pagkain; ano pa ang higit na nakapagpapabuti kaysa rito? O Vasundharā, yaong sumusunod sa aking sinabi sa tatlong panahon ng araw—ano pa ang higit na kapaki-pakinabang?

Verse 27

कृत्वा सायाह्निकं कर्म ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ देवतातिथिमर्त्यानां त्यक्त्वा चान्नं वसुन्धरे ॥

Matapos isagawa ang panggabing ritwal, ano pa ang higit na nakapagpapabuti kaysa rito? At, O Vasundharā, matapos maglaan ng pagkain para sa mga diyos, mga panauhin, at mga tao—ano pa ang higit na kapaki-pakinabang?

Verse 28

येन केनचिद्दत्तेन ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मासि मास्येकदिवसस्त्वमावास्येति योच्यते ॥

Sa anumang paraan na may maibigay, ano pa ang higit na nakapagpapabuti kaysa sa pagbibigay? Buwan-buwan ay may isang araw na tinatawag na araw ng bagong buwan (amāvāsyā).

Verse 29

पितरो यस्य तृप्यन्ति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ भोजनेषु प्रपन्नेषु यवान्नं यः प्रयच्छति ॥

Kung kanino nasisiyahan ang mga ninuno, ano pa ang higit na nagdudulot ng kaginhawahan kaysa roon? Yaong nagbibigay ng pagkaing-yawa sa mga lumalapit na humihingi ng pagkain—ano pa ang higit na kapaki-pakinabang?

Verse 30

अभिन्नमुखरागेण ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ उभयोरपि भार्यासु यस्य बुद्धिर्न नश्यति ॥

Na may di-nagbabagong anyo at kapanatagan—ano pa ang higit na nagdudulot ng kaginhawahan kaysa roon? Sa kapwa asawa, yaong ang paghatol ay hindi gumuho kundi nananatiling matatag—ano pa ang higit na kapaki-pakinabang?

Verse 31

समं पश्यति यो देवि ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अहिंसनं तु कुर्वीत विशुद्धेनान्तरात्मना ॥

O Diyosa, ang nakakakita nang may pagkakapantay-pantay—ano pa ang higit na nagdudulot ng kaginhawahan kaysa roon? Tunay, dapat isagawa ang di-pananakit, taglay ang panloob na sarili na dalisay.

Verse 32

अहिंसोपारतः शुद्धः स सुखायोपजायते ॥ परभार्यां सुरूपां तु दृष्ट्वा दृष्टिर्न चालयते ॥

Ang tumigil sa pananakit at naging dalisay ay nagiging sanhi ng kaginhawahan. Kapag nakita ang asawa ng iba, kahit maganda, hindi niya iniuuga ang tingin; nananatiling matatag ang kanyang paningin.

Verse 33

यस्य चित्तं न गच्छेतु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मौक्तिकादीनि रत्नानि तथैव कनकानि च ॥

Kung kanino hindi naliligaw ang isipan—ano pa ang higit na nagdudulot ng kaginhawahan kaysa roon? Mga perlas at iba pang hiyas, gayundin ang ginto, ay kabilang sa mga bagay na nakaaakit dito.

Verse 34

लोष्टवत्पश्यते यस्तु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मुदिते वाश्वनागेन्द्रे उभे सैन्ये पथि स्थिते ॥

Ano pang higit na kaligayahan kaysa sa taong tumitingin sa lahat na parang isang tipak ng lupa lamang? Kapag nagagalak ang panginoon ng mga kabayo at elepante, at ang dalawang hukbo’y nakahimpil sa daan na handang magsagupa, pinupuri ang gayong pagkakapantay-loob.

Verse 35

यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ लब्धेन चाप्यलब्धेन कुत्सितं कर्म गर्हयन् ॥

Ano pang higit na kaligayahan kaysa sa taong handang magbitiw maging ng buhay? Siya yaong sinisisi ang kasuklam-suklam na gawa, maging may natamong pakinabang o wala.

Verse 36

यस्तु जीवति सन्तुष्टः स सुखायोपपद्यते ॥ भर्तुस्तु वै व्रतं स्त्रीणामेवमेव वसुन्धरे ॥

Ang sinumang nabubuhay na may kasiyahan sa loob, siya’y nagiging karapat-dapat sa kaligayahan. At tunay, O Vasundharā, ang panata at tungkulin ng mga babae ay ganito: ang pagtalima na nakatuon sa asawa.

Verse 37

निगृहीतेन्द्रियः पञ्च ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ सहते चावमानं तु व्यसने न तु दुर्मनाः ॥

Ano pang higit na kaligayahan kaysa sa taong napigil ang limang pandama? Tinitiis niya ang paghamak, at sa kapahamakan ay hindi siya pinanghihinaan ng loob.

Verse 38

यस्येदं विदितं सर्वं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अकामो वा सकामो वा मम क्षेत्रे वसुंधरे ॥

Ano pang higit na kaligayahan kaysa sa taong nakaaalam ng lahat ng ito? Maging walang pagnanasa o may pagnanasa, O Vasundharā, ito’y totoo sa aking banal na nasasakupan.

Verse 39

यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मातरं पितरं चैव यः सदा पूजयेन नरः ॥

Ano pang higit na kaligayahan kaysa sa taong handang isuko ang buhay? Yaong lalaki na laging gumagalang at sumasamba sa ina at ama.

Verse 40

देवतेव सदा पश्येत् ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ ऋतुकाले तु यो गच्छेन्मासेमासे च मैथुनम् ॥

Ano pang higit na kaligayahan kaysa sa taong laging tumitingin sa kanila na parang isang diyos? At sa disiplina, yaong nakikipagtalik lamang sa panahon ng pagkamayabong, at buwan-buwan sa wastong pagitan, ay pinupuri.

Verse 41

अनन्यमानसो भूत्वा ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रयुक्तः सर्वदेवानां यो मामेवं प्रपूजयेत् ॥

Ano pang higit na kaligayahan kaysa sa pagiging iisa ang isip at puso? Yaong, na ayon sa wastong pagsamba na kinikilala sa lahat ng mga diyos, ay sumasamba sa akin sa ganitong paraan, ay pinupuri.

Verse 42

तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ एतत्ते कथितं भद्रे शुभनिर्देशनिश्चयः ॥ सर्वलोकहितार्थाय यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

Sa kanya, hindi ako nawawala, at siya rin ay hindi nawawala sa akin. Ito’y sinabi ko sa iyo, O mapalad—isang tiyak na pasyang patnubay na mapagpala—sapagkat tinatanong mo ako para sa kapakanan ng lahat ng mga daigdig.

Verse 43

यो मां नैव प्रपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सर्वाशी सर्वविक्रेता नमस्कारविवर्जितः ॥

Ano pang higit na pagdurusa kaysa sa taong hindi lumalapit at hindi sumusuko sa akin? Siya’y nagiging kumakain ng anumang bagay, nagbebenta ng anumang bagay, at walang pagyukod o pagbati ng paggalang.

Verse 44

केचिन्मूकाश्च दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्यमाने धने केचित्कृपणाः भोगवर्जिताः ॥

May ilan na nakikitang pipi—ano pa ang higit na masakit kaysa rito? Gayunman, kahit may yaman, may mga taong kuripot na nananatiling salat sa pagdanas ng ligaya.

Verse 45

यश्चात्मा वै समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रविष्टस्त्वतिथिर्यस्य निराशो यन्न गच्छति ॥

At yaong kumakain nang may wastong sukat—ano pa ang higit na masaya kaysa rito? At higit pang mapalad yaong sa whose bahay ang panauhin, pagpasok, ay hindi umaalis na bigo o walang pag-asa.

Verse 46

या तोषयति भर्तारं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ विद्यते विभवेनापि पुरुषो यस्तु पण्डितः ॥

Siya na nagpapasaya at nagpapakuntento sa kanyang asawa—ano pa ang higit na masaya kaysa rito? At kahit may kasaganaan, bihira ang taong tunay na pantas at marunong.