Prakarana 8

Verse 133 (दोहा/सोरठा)

भुज बल रिपु दल दलमलि देखि दिवस कर अंत। कूदे जुगल बिगत श्रम आए जहँ भगवंत।।45।।

bhuja bala ripu dala dalamali dekhi divasa kara aṃta | kūde jugala bigata śrama āe jahã bhagavaṃta ||45||

Matapos durugin ang mga hanay ng kaaway sa lakas ng kanilang mga bisig, at nakitang magwakas ang araw, ang dalawa ay tumalon pabalik, nawala ang pagod, at dumating kung nasaan ang Panginoon.

Verse 134 (चौपाई)

प्रभु पद कमल सीस तिन्ह नाए। देखि सुभट रघुपति मन भाए।। राम कृपा करि जुगल निहारे। भए बिगतश्रम परम सुखारे।। गए जानि अंगद हनुमाना। फिरे भालु मर्कट भट नाना।। जातुधान प्रदोष बल पाई। धाए करि दससीस दोहाई।। निसिचर अनी देखि कपि फिरे। जहँ तहँ कटकटाइ भट भिरे।। द्वौ दल प्रबल पचारि पचारी। लरत सुभट नहिं मानहिं हारी।। महाबीर निसिचर सब कारे। नाना बरन बलीमुख भारे।। सबल जुगल दल समबल जोधा। कौतुक करत लरत करि क्रोधा।। प्राबिट सरद पयोद घनेरे। लरत मनहुँ मारुत के प्रेरे।। अनिप अकंपन अरु अतिकाया। बिचलत सेन कीन्हि इन्ह माया।। भयउ निमिष महँ अति अँधियारा। बृष्टि होइ रुधिरोपल छारा।।

prabhu pada kamala sīsa tinh nāe | dekhi subhaṭ raghupati mana bhāe || rāma kṛpā kari jugala nihāre | bhae bigataśrama parama sukhāre || gae jāni aṅgada hanumānā | phire bhālu markaṭ bhaṭ nānā || jātudhāna pradoṣa bala pāī | dhāe kari dasa-sīsa dohāī || nisicara anī dekhi kapi phire | jahã tahã kaṭakaṭāi bhaṭ bhire || dvau dala prabala pacāri-pacārī | larata subhaṭ nahiṃ mānahiṃ hārī || mahābīra nisicara saba kāre | nānā barana balīmukha bhāre || sabala jugala dala samabala jodhā | kautuka karata larata kari krodhā || prābiṭ sarada payoda ghanere | larata manahũ māruta ke prere || anipa akaṃpana aru atikāyā | bicalata sena kīnhi inh māyā || bhayau nimiṣa mãha ati ãdhiyārā | bṛṣṭi hoi rudhiropala chārā ||

Ang kanilang mga ulo ay yumuko sa mga lotus-paa ng Panginoon; nakita ang mga kampeon, ang puso ni Raghupati ay natuwa. Si Rama, sa pamamagitan ng isang mapagbigay na tingin sa dalawa, ay nagpatanggal ng kanilang pagod, at sila ay naging lubos na masaya. Alam na sina Angada at Hanuman ay umalis, ang maraming oso at unggoy na mandirigma ay bumalik. Sa takipsilim ang mga demonyo, na nakakuha ng lakas, ay tumakbo, itinatawag ang pangkat ng hari na may sampung ulo. Nakita ang pulutong ng demonyo, ang mga unggoy ay umikot; sa lahat ng dako ang mga mandirigma ay nagtagpo na may huni ng sigaw. Ang dalawang makapangyarihang hukbo ay humamon at humamon pabalik; ang mga kampeon ay nakipaglaban, tumangging tumanggap ng pagkatalo. Ang mga dakilang bayani ng demonyo ay lahat ng madilim na kulay; ang mga mukha ng unggoy ay puno ng maraming kulay. Ang magkabilang panig, pantay ang lakas, ay nakipaglaban sa poot, na para bang isang laro. Ang makapal na ulap ng taglagas ay tila nagtipon; sila ay nakipaglaban na parang tinutulak ng hangin. Si Indrajit, Akampana, at Atikaya, nakitang nayanig ang hukbo, ay gumamit ng kanilang mahika: sa isang sandali ay isang malaking kadiliman ang bumagsak, at umulan ng pagpapaulan ng dugo-yelo at alikabok.

Verse 135 (दोहा/सोरठा)

देखि निबिड़ तम दसहुँ दिसि कपिदल भयउ खभार। एकहि एक न देखई जहँ तहँ करहिं पुकार।।46।।

dekhi nibiṛ tama dasahũ disi kapidala bhayau khabhāra | ekahi eka na dekhī jahã tahã karahiṃ pukāra ||46||

Nakita ang makapal na kadiliman sa lahat ng sampung direksyon, ang pulutong ng unggoy ay nahulog sa kalituhan; walang nakakakita ng isa pa, at sa lahat ng dako ay nagtaas ng malakas na sigaw.

Verse 136 (चौपाई)

सकल मरमु रघुनायक जाना। लिए बोलि अंगद हनुमाना।। समाचार सब कहि समुझाए। सुनत कोपि कपिकुंजर धाए।। पुनि कृपाल हँसि चाप चढ़ावा। पावक सायक सपदि चलावा।। भयउ प्रकास कतहुँ तम नाहीं। ग्यान उदयँ जिमि संसय जाहीं।। भालु बलीमुख पाइ प्रकासा। धाए हरष बिगत श्रम त्रासा।। हनूमान अंगद रन गाजे। हाँक सुनत रजनीचर भाजे।। भागत पट पटकहिं धरि धरनी। करहिं भालु कपि अद्भुत करनी।। गहि पद डारहिं सागर माहीं। मकर उरग झष धरि धरि खाहीं।।

sakala maramu raghunāyaka jānā | liye boli aṅgada hanūmānā || samācāra saba kahi samujhāe | sunata kopi kapikuñjara dhāe || puni kṛpāla haṁsi cāpa caṛhāvā | pāvaka sāyaka sapadi calāvā || bhayu prakāsa katahuṁ tama nāhīṁ | gyāna udayaṁ jimi saṁsaya jāhīṁ || bhālu balīmukha pāi prakāsā | dhāe haraṣa bigata śrama trāsā || hanūmāna aṅgada rana gāje | hāṁka sunata rajanīcara bhāje || bhāgata paṭa paṭakahiṁ dhari dharanī | karahiṁ bhālu kapi adbhuta karanī || gahi pada ḍārahiṁ sāgara māhīṁ | makara uraga jhaṣa dhari-dhari khāhīṁ ||

Naintindihan ni Raghunatha ang buong kahulugan. Tinawag niya sina Angada at Hanuman at dinala sila. Ipinahayag nila ang bawat ulat at ipinaliwanag ito; narinig ito, ang mga makapangyarihang pinuno ng unggoy ay tumakbo sa poot. Ngumiti ang Mapaghabagang Panginoon, nagkabitan ng Kanyang busog, at agad na nagpapana ng isang tila-apoy na palaso. Ang liwanag ay kumalat sa lahat ng dako; walang natirang kadiliman, tulad ng pagsikat ng kaalaman at pag-alis ng mga pagdududa. Ang mga oso at matitibay na vanara, natagpuan ang sinag na iyon, ay tumakbo nang may galak, ang kanilang pagod at takot ay nawala. Sina Hanuman at Angada ay umungol sa labanan; narinig ang kanilang mga sigaw, ang mga rakshasa ay tumakas. Habang sila ay tumatakas, sila ay binugbog at itinapon sa lupa; ang mga oso at unggoy ay gumawa ng kamangha-manghang gawa. Hinuli sila sa mga paa at itinapon sa dagat, kung saan ang mga buwaya, ahas, at isda ay nahuli at kinain sila.

Verse 137 (दोहा/सोरठा)

कछु मारे कछु घायल कछु गढ़ चढ़े पराइ। गर्जहिं भालु बलीमुख रिपु दल बल बिचलाइ।।47।।

kachu māre kachu ghāyala kachu gaṛha caṛhe parāi | garjahiṁ bhālu balīmukha ripu dala bala bicalāi ||47||

Ang ilan ay natamaan, ang ilan ay nasugatan, at ang ilan ay nagpatuloy, umaakyat sa mga pader. Ang mga oso at makapangyarihang Vanara ay umungol nang malakas, ginulo ang mga hanay ng kaaway.

Verse 138 (चौपाई)

निसा जानि कपि चारिउ अनी। आए जहाँ कोसला धनी।। राम कृपा करि चितवा सबही। भए बिगतश्रम बानर तबही।। उहाँ दसानन सचिव हँकारे। सब सन कहेसि सुभट जे मारे।। आधा कटकु कपिन्ह संघारा। कहहु बेगि का करिअ बिचारा।। माल्यवंत अति जरठ निसाचर। रावन मातु पिता मंत्री बर।। बोला बचन नीति अति पावन। सुनहु तात कछु मोर सिखावन।। जब ते तुम्ह सीता हरि आनी। असगुन होहिं न जाहिं बखानी।। बेद पुरान जासु जसु गायो। राम बिमुख काहुँ न सुख पायो।।

nisā jāni kapi cāriu anī | āe jahāṁ kosalā dhanī || rāma kṛpā kari citavā sabahī | bhae bigata-śrama bānara tabahī || uhāṁ dasānana saciva haṁkāre | saba sana kahesi subhaṭa je māre || ādhā kaṭaku kapinha saṅghārā | kahahu begi kā kari'a bicārā || mālyavanta ati jaraṭha nisācara | rāvana mātu-pitā maṁtrī bara || bolā bacana nīti ati pāvana | sunahu tāta kachu mora sikhāvana || jaba te tumha sītā hari ānī | asaguna hohiṁ na jāhiṁ bakhānī || beda purāna jāsu jasu gāyo | rāma bimukha kāhūṁ na sukha pāyo ||

Alam na gabi, ang apat na dibisyon ng unggoy ay dumating kung nasaan nakatayo ang Panginoon ng Kosala. Si Rama, sa habag, ay tumingin sa kanilang lahat; agad na nawala ang pagod ng mga vanara. Doon tinawag ni Ravana ang kanyang mga ministro at sinabi sa kanila ang mga mandirigmang napatay. 'Kalahati ng ating hukbo ay winasak ng mga unggoy, sabihin ninyo agad, anong payo ang dapat nating gawin?' Si Malyavan, isang napakatandang rakshasa, isang pangunahing ministro, ang lolo sa ina ni Ravana, ay nagsalita ng mga salita ng dalisay na patakaran: 'Makinig ka, anak ko, tumanggap ng kaunting turo mula sa akin. Mula noong araw na dinala mo si Sita sa pamamagitan ng pagnanakaw, ang mga masasamang palatandaan ay lumitaw na higit sa pagkukwento. Ang kaluwalhatian na kinakanta ng mga Veda at Purana, walang tumatalikod kay Rama na nakakahanap ng kaligayahan.'

Verse 139 (दोहा/सोरठा)

हिरन्याच्छ भ्राता सहित मधु कैटभ बलवान। जेहि मारे सोइ अवतरेउ कृपासिंधु भगवान।।48(क)।। कालरूप खल बन दहन गुनागार घनबोध। सिव बिरंचि जेहि सेवहिं तासों कवन बिरोध।।48(ख)।।

hiraṇyāccha bhrātā sahita madhu kaiṭabha balavān | jehi māre soi avatareu kṛpāsiṁdhu bhagavān ||48(ka)|| kālarūpa khala-bana-dahana guṇa-āgāra ghanabodha | śiva birañci jehi sevahiṁ tāsoṁ kavan birodha ||48(kha)||

Ang pumatay kay Hiranyaksha kasama ang kanyang kapatid, at sa makapangyarihang Madhu at Kaitabha, siya ring Panginoon, ang Karagatan ng Habag, ay ngayon naibaba. Sa anyo mismo ng Panahon, ang nagsusunog sa kagubatan ng mga masasama, ang baul ng mga katangian, ang Matibay na Karunungan, Siya na sinasamba mismo nina Shiva at Brahma: sa Kanya, anong pagsalungat ang maaaring mayroon?

Verse 140 (चौपाई)

परिहरि बयरु देहु बैदेही। भजहु कृपानिधि परम सनेही।। ताके बचन बान सम लागे। करिआ मुह करि जाहि अभागे।। बूढ़ भएसि न त मरतेउँ तोही। अब जनि नयन देखावसि मोही।। तेहि अपने मन अस अनुमाना। बध्यो चहत एहि कृपानिधाना।। सो उठि गयउ कहत दुर्बादा। तब सकोप बोलेउ घननादा।। कौतुक प्रात देखिअहु मोरा। करिहउँ बहुत कहौं का थोरा।। सुनि सुत बचन भरोसा आवा। प्रीति समेत अंक बैठावा।। करत बिचार भयउ भिनुसारा। लागे कपि पुनि चहूँ दुआरा।। कोपि कपिन्ह दुर्घट गढ़ु घेरा। नगर कोलाहलु भयउ घनेरा।। बिबिधायुध धर निसिचर धाए। गढ़ ते पर्बत सिखर ढहाए।।

parihari bayaru dehu baidehī | bhajahu kṛpānidhi parama sanehī || tāke bacana bāna sama lāge | kariyā muha kari jāhi abhāge || būṛha bhaesi na ta marateuṁ tohī | aba jani nayana dekhāvasi mohī || tehi apane mana asa anumānā | badhyo cahata ehi kṛpānidhānā || so uṭhi gayau kahata durbādā | taba sakopa boleu ghananādā || kautuka prāta dekhi'ahu morā | karihauṁ bahuta kahauṁ kā thorā || suni suta bacana bharosā āvā | prīti sameta aṅka baiṭhāvā || karata bicāra bhayu bhinusārā | lāge kapi puni cahuṁ duārā || kopi kapinha durghaṭa gaṛhu gherā | nagara kolāhalu bhayu ghanerā || bibidhāyudha dhari nisicara dhāe | gaṛha te parabata sikhara ḍhahāe ||

Iwanan ang pagkapoot; ibalik si Vaidehi, at sambahin ang kayamanan ng habag, ang lubos na mapagmahal na Panginoon. Ang mga salitang iyon ay tumama na parang mga palaso; ang mukha ay nagdilim sa kahihiyan, ang hamak na tao ay umalis. 'Kung hindi ka tumanda, papatayin kita; ngayon huwag mo nang ipakita sa akin ang iyong mukha muli!' Sa kanyang sariling isip, kanyang nahinuha: 'Ang karagatan ng habag na ito ay nais ang aking kamatayan.' Tumayo siya, pumunta na nagsasalita ng mayabang; pagkatapos ay nagsalita si Ravana na may tinig ng kulog sa poot: 'Tingnan ang aking gawa sa bukang-liwayway; gagawa ako ng marami, bakit magsasabi ng kaunti?' Narinig ang mga salita ng kanyang anak, ang kanyang kumpiyansa ay bumalik; sa pagmamahal ay inupuan siya sa kanyang kandungan. Habang sila ay nagdedeliberate pa, ang bukang-liwayway ay dumating; at ang mga unggoy ay muling tumayo sa apat na pintuan. Galit na galit, ang mga unggoy ay pumalibot sa hindi matatawid na kuta; isang malaking ingay ay tumindi sa lungsod. Ang mga rakshasa ay tumakbo na may iba't ibang armas, at mula sa kuta ay ibinagsak ang mga tuktok ng bundok bilang mga misil.

Verse 141 (छंद)

ढाहे महीधर सिखर कोटिन्ह बिबिध बिधि गोला चले॥ घहरात जिमि पबिपात गर्जत जनु प्रलय के बादले॥ मर्कट बिकट भट जुटत कटत न लटत तन जर्जर भए॥ गहि सैल तेहि गढ़ पर चलावहिं जहँ सो तहँ निसिचर हए॥

ḍhāhe mahīdhara sikhara koṭinh bibidha bidhi golā cale. ghaharāta jimi pabi-pāta garjata janu pralaya ke bādale. markaṭ bikaṭ bhaṭ juṭata kaṭata na laṭata tana jarjara bhae. gahi sail tehi gaṛha para calāvahiṃ jahã so tahã nisi-cara hae.

Ibinagsak nila ang mga tuktok ng bundok sa milyon-milyon at nagpadala ng mga boulder na lumilipad sa bawat paraan. Ang pagbagsak ay umuugong na parang mga kidlat, na para bang ang mga ulap ng pagkawasak ay sumasabog. Ang mga mabangis na mandirigmang unggoy ay nagsara, pinutol at punit, ngunit hindi natinag bagaman ang kanilang mga katawan ay nagiging sira-sira. Humahawak ng mga bato, itinapon nila ang mga ito sa kuta, at ang mga demonyo ay natamaan sa lahat ng dako.

Verse 142 (दोहा/सोरठा)

मेघनाद सुनि श्रवन अस गढ़ु पुनि छेंका आइ। उतर्यो बीर दुर्ग तें सन्मुख चल्यो बजाइ।।49।।

meghanāda suni śravaṇa asa gaṛhu puni chẽkā āi. utaryo bīra durga tẽ sanmukha calyo bajāi ||49||

Narinig ito ni Meghnada at muling dumating upang siguraduhin ang kuta; ang bayani ay bumaba sa kuta at nagpatuloy sa harapan sa gitna ng ingay ng digmaan.

Verse 143 (चौपाई)

कहँ कोसलाधीस द्वौ भ्राता। धन्वी सकल लोक बिख्याता।। कहँ नल नील दुबिद सुग्रीवा। अंगद हनूमंत बल सींवा।। कहाँ बिभीषनु भ्राताद्रोही। आजु सबहि हठि मारउँ ओही।। अस कहि कठिन बान संधाने। अतिसय क्रोध श्रवन लगि ताने।। सर समुह सो छाड़ै लागा। जनु सपच्छ धावहिं बहु नागा।। जहँ तहँ परत देखिअहिं बानर। सन्मुख होइ न सके तेहि अवसर।। जहँ तहँ भागि चले कपि रीछा। बिसरी सबहि जुद्ध कै ईछा।। सो कपि भालु न रन महँ देखा। कीन्हेसि जेहि न प्रान अवसेषा।।

kahã kosalādhīsa dvau bhrātā. dhanvī sakala loka bikhyātā. kahã nala nīla dubida sugrīvā. aṅgada hanūmaṃta bala sī̃vā. kahã bibhīṣanu bhrātā-drohī. āju sabahi haṭhi māraũ ohī. asa kahi kaṭhina bāna saṃdhāne. atisaya krodha śravaṇa lagi tāne. sara samuha so chāṛai lāgā. janu sa-paccha dhāvahiṃ bahu nāgā. jahã tahã parata dekhi'ahiṃ bānara. sanmukha hoi na sake tehi avasara. jahã tahã bhāgi cale kapi rīchā. bisarī sabahi juddha kai īchā. so kapi bhālu na rana mahã dekhā. kīnhesi jehi na prāna avaseṣā.

Nasaan ang dalawang kapatid na Panginoon ng Kosala, ang mga kilalang mamamana? Nasaan sina Nala at Nila, sina Dwivida at Sugriva, sina Angada at Hanuman na sukat ng lakas? At nasaan si Vibhishana na taksil sa kapatid? Ngayon ay lilipulin ko silang lahat sa aking matibay na pasya! Kaya sinasabi ito, kanyang inilagay ang matitibay na palaso sa busog at humila ng may poot hanggang sa kanyang mga tainga. Nagsimula siyang magpalipad ng mga salvo ng palaso, parang maraming may pakpak na ahas na nagdadala. Saanman ay nakikitang nahuhulog ang mga unggoy; sa sandaling iyon ay walang makatayo sa harapan niya. Ang mga unggoy at oso ay tumakas sa lahat ng direksyon, at ang pagnanais sa digmaan ay nawala sa kanilang lahat. Walang unggoy o oso ang makikita sa larangan na hindi kanyang tinamaan nang walang natitirang hininga.

Verse 144 (दोहा/सोरठा)

दस दस सर सब मारेसि परे भूमि कपि बीर। सिंहनाद करि गर्जा मेघनाद बल धीर।।50।।

dasa-dasa sara saba māresi pare bhūmi kapi bīra. siṃha-nāda kari garjā meghanāda bala dhīra ||50||

Sa pagtama sa bawat isa sa kanila ng sampung palaso, kanyang inihiga ang mga mandirigmang unggoy sa lupa; pagkatapos ay umungol ang makapangyarihan at matibay na si Meghnada na parang huni ng leon.

Verse 145 (चौपाई)

देखि पवनसुत कटक बिहाला। क्रोधवंत जनु धायउ काला।। महासैल एक तुरत उपारा। अति रिस मेघनाद पर डारा।। आवत देखि गयउ नभ सोई। रथ सारथी तुरग सब खोई।। बार बार पचार हनुमाना। निकट न आव मरमु सो जाना।। रघुपति निकट गयउ घननादा। नाना भाँति करेसि दुर्बादा।। अस्त्र सस्त्र आयुध सब डारे। कौतुकहीं प्रभु काटि निवारे।। देखि प्रताप मूढ़ खिसिआना। करै लाग माया बिधि नाना।। जिमि कोउ करै गरुड़ सैं खेला। डरपावै गहि स्वल्प सपेला।।

dekhi pavanasuta kaṭaka bihālā. krodhavanta janu dhāyau kālā. mahāsaila eka turata upārā. ati risa meghanāda para ḍārā. āvata dekhi gayau nabha soī. ratha sārathī turaga saba khoī. bāra-bāra pacāra hanumānā. nikaṭa na āva maramu so jānā. raghupati nikaṭa gayau ghananādā. nānā bhā̃ti karesi durbādā. astra sastra āyudha saba ḍāre. kautukahī̃ prabhu kāṭi nivāre. dekhi pratāpa mūṛha khisiānā. karai lāga māyā bidhi nānā. jimi kou karai garuṛa saĩ khelā. ḍarapāvai gahi svalpa sapelā.

Nakita ang anak ng Hangin at ang kuta sa kasakunaan, si Hanuman ay nagmadali na parang Kamatayan sa poot. Kanyang agad na bunutin ang isang dakilang bundok at sa matinding galit ay itinapon ito kay Meghanada. Nakikita itong paparating, siya ay tumakas sa langit, nawawalan ng karo, kutchero, at mga kabayo. Paulit-ulit na hinamon siya ni Hanuman, ngunit ayaw niyang lumapit, na nauunawaan ang lihim. Si Meghanada na may tinig na kulog ay lumapit kay Raghupati at nagsalita ng mga insulto sa maraming paraan. Kanyang itinapon ang lahat ng uri ng armas at sandata; ang Panginoon, na parang naglalaro, ay pumutol at tumaboy sa mga ito. Nakita ang karangyaang iyon, ang hangal ay naguluhan at nagsimula ng maraming daya ng māyā. Ito ay tulad ng sinumang nagtatangkang maglaro kay Garuda, na humahawak ng maliit na ahas upang takutin siya.

Verse 146 (दोहा/सोरठा)

जासु प्रबल माया बल सिव बिरंचि बड़ छोट। ताहि दिखावइ निसिचर निज माया मति खोट।।51।।

jāsu prabala māyā-bala siva birañci baṛa choṭa | tāhi dikhāvai nisi-cara nija māyā mati khoṭa ||51||

Siya na ang makapangyarihang kapangyarihan ng Māyā ay kayang gawing makiit o maliit pa si Shiva at Brahma, sa Kanyang Panginoong iyon, sa pagkabaluktot ng kanyang sariling isip, ang gumagala sa gabi ay naghangad na ipakita ang kanyang munting ilusyon.

Verse 147 (चौपाई)

नभ चढ़ि बरष बिपुल अंगारा। महि ते प्रगट होहिं जलधारा।। नाना भाँति पिसाच पिसाची। मारु काटु धुनि बोलहिं नाची।। बिष्टा पूय रुधिर कच हाड़ा। बरषइ कबहुँ उपल बहु छाड़ा।। बरषि धूरि कीन्हेसि अँधिआरा। सूझ न आपन हाथ पसारा।। कपि अकुलाने माया देखें। सब कर मरन बना एहि लेखें।। कौतुक देखि राम मुसुकाने। भए सभीत सकल कपि जाने।। एक बान काटी सब माया। जिमि दिनकर हर तिमिर निकाया।। कृपादृष्टि कपि भालु बिलोके। भए प्रबल रन रहहिं न रोके।।

nabha caṛhi baraṣa bipula aṅgārā | mahi te pragaṭa hohiṃ jala-dhārā || nānā bhā̃ti pisāca pisācī | māru kāṭu dhuni bolahiṃ nācī || biṣṭā pūya rudhira kaca hāṛā | baraṣai kabahũ upala bahu chāṛā || baraṣi dhūri kīnhe-si ãdhiārā | sūjha na āpana hātha pasārā || kapi akulāne māyā dekheṃ | saba kara marana banā ehi lekheṃ || kautuka dekhi rāma musukāne | bhae sabhīta sakala kapi jāne || eka bāna kāṭī saba māyā | jimi dinakara hara timira nikāyā || kṛpā-dṛṣṭi kapi bhālu biloke | bhae prabala rana rahahiṃ na roke ||

Umakyat sa langit at bumuhos ang mabigat na ulan ng mga uling; mula sa lupa ay sumibol ang mga agos ng tubig. Sa maraming anyo, mga multo at babaeng multo ay sumayaw, na sumisigaw ng ingay na Tamaan! Pumutol! Ulan ng dumi, nana, dugo, buhok, at buto; minsan ay itinapon rin ang malalaking bato ng yelo. Bumagsak ang alabok at lumikha ng kadiliman na siksik, kaya't hindi makita ng isa ang kanyang sariling kamay. Ang mga unggoy, nakita ang ilusyong ito, ay nabalisa, na parang ang kamatayan ay isinulat na para sa kanilang lahat. Si Rama, na masdan ang palabas, ay ngumiti lamang, ngunit ang lahat ng unggoy ay natakot. Sa isang palaso Kanyang pinutol ang buong ilusyon, tulad ng araw na nagpapataboy sa natipong kadiliman. At nang Kanyang itapon ang Kanyang mapagpalang tingin sa mga unggoy at oso, sila ay naging matibay at hindi na mapigilan sa digmaan.

Verse 148 (दोहा/सोरठा)

आयसु मागि राम पहिं अंगदादि कपि साथ। लछिमन चले क्रुद्ध होइ बान सरासन हाथ।।52।।

āyasu māgi rāma pahiṃ aṅgadādi kapi sātha | lachimana cale kruddha hoi bāna sarāsana hātha ||52||

Sa pagkuha ng paalam kay Rama, kasama si Angada at ang iba pang mga unggoy, si Lakshmana ay nagpatuloy sa poot, busog sa kamay, mga palasong handa na.

Verse 149 (चौपाई)

छतज नयन उर बाहु बिसाला। हिमगिरि निभ तनु कछु एक लाला।। इहाँ दसानन सुभट पठाए। नाना अस्त्र सस्त्र गहि धाए।। भूधर नख बिटपायुध धारी। धाए कपि जय राम पुकारी।। भिरे सकल जोरिहि सन जोरी। इत उत जय इच्छा नहिं थोरी।। मुठिकन्ह लातन्ह दातन्ह काटहिं। कपि जयसील मारि पुनि डाटहिं।। मारु मारु धरु धरु धरु मारू। सीस तोरि गहि भुजा उपारू।। असि रव पूरि रही नव खंडा। धावहिं जहँ तहँ रुंड प्रचंडा।। देखहिं कौतुक नभ सुर बृंदा। कबहुँक बिसमय कबहुँ अनंदा।।

chataj nayana ura bāhu bisālā | himagiri nibha tanu kachu eka lālā || ihã dāsānana subhaṭ paṭhāe | nānā astra sastra gahi dhāe || bhūdhara nakha biṭapa-āyudha dhārī | dhāe kapi jaya rāma pukārī || bhire sakala jorihi sana jorī | ita uta jaya icchā nahiṃ thorī || muṭhikanha lātanha dātanha kāṭahiṃ | kapi jaya-sīla māri puni ḍāṭahiṃ || māru māru dharu dharu dharu mārū | sīsa tori gahi bhujā upārū || asi rava pūri rahī nava khaṇḍā | dhāvahiṃ jahã tahã ruṇḍa pracaṇḍā || dekhahiṃ kautuka nabha sura bṛndā | kabahũka bisamaya kabahũ anandā ||

Sa tansong-pula na mga mata, malapad na dibdib at malalaking bisig, ang kanyang katawan ay tulad ng Himalaya, na may kakaibang pamumula dito, si Ravana ay nagpadala ng kanyang mga kampeon, na nagmadali na humahawak ng iba't ibang mga sandata. Ang mga unggoy ay nagmadali rin, na humahawak ng mga bundok, kuko, at puno bilang armas, na sumisigaw ng Tagumpay kay Rama! Ang lahat ay nagbanggaan, pinagtatagpo ang lakas sa lakas; sa bawat panig ang pagnanais na manalo ay mabagsik. Sa mga kamao, sipa, at pati na rin ng mga ngipin ay pumunit sila; ang mga unggoy na matibay sa tagumpay ay tumama at muling sumigaw ng paglaban. Tamaan! Tamaan! Dakmain siya! Dakmain siya, patayin! Ang mga sigaw ay umakyat, habang ang mga ulo ay sinira at mga bisig ay pinitas. Ang ungol ay pumuno sa siyam na rehiyon; saanman ay tumatakbo ang mga ulo-ng-tronko sa kakila-kilabot na poot. Mula sa langit ang mga pulutong ng mga diyos ay nanood ng palabas, ngayon ay nagtataka, ngayon ay nagagalak.

Verse 150 (दोहा/सोरठा)

रुधिर गाड़ भरि भरि जम्यो ऊपर धूरि उड़ाइ। जनु अँगार रासिन्ह पर मृतक धूम रह्यो छाइ।।53।।

rudhira gāṛa bhari-bhari jamyo ūpara dhūri uṛāi | janu aṅgāra rāsinha para mṛtaka dhūma rahyo chāi ||53||

Ang dugo, na makapal at natipon, ay namuo nang paulit-ulit, habang ang alabok ay umikli paitaas, na parang sa mga tambak ng uling ay kumalat at tumira ang usok ng mga patay.

Verse 151 (चौपाई)

घायल बीर बिराजहिं कैसे। कुसुमित किंसुक के तरु जैसे।। लछिमन मेघनाद द्वौ जोधा। भिरहिं परसपर करि अति क्रोधा।। एकहि एक सकइ नहिं जीती। निसिचर छल बल करइ अनीती।। क्रोधवंत तब भयउ अनंता। भंजेउ रथ सारथी तुरंता।। नाना बिधि प्रहार कर सेषा। राच्छस भयउ प्रान अवसेषा।। रावन सुत निज मन अनुमाना। संकठ भयउ हरिहि मम प्राना।। बीरघातिनी छाड़िसि साँगी। तेज पुंज लछिमन उर लागी।। मुरुछा भई सक्ति के लागें। तब चलि गयउ निकट भय त्यागें।।

ghāyala bīra birājahĩ kaise | kusumita kiṁsuka ke taru jaise || lachimana meghnāda dvau jodhā | bhirahĩ parasapara kari ati krodhā || ekahi eka sakai nahĩ jītī | nisicara chala bala karai anītī || krodhavanta taba bhayu anantā | bhaṁjeu ratha sārathī turaṁtā || nānā bidhi prahāra kari seṣā | rācchasa bhayu prāna avaseṣā || rāvana suta nija mana anumānā | saṁkaṭa bhayu harihi mama prānā || bīraghātinī chāḍisi sāṅgī | teja puñja lachimana ura lāgī || muruchā bhaī sakti ke lāgẽ | taba cali gayu nikaṭa bhaya tyāgẽ ||

Gaano kahusay ang hitsura ng mga sugatang bayani, tulad ng mga puno ng palāśa na puno ng pulang bulaklak. Si Lakshman at Meghnad, ang dalawang kampeon, ay nagbanggaan sa isa't isa sa mabagsik na poot. Ang isa ay hindi makapagtagumpay sa isa; ang demonyo ay gumamit ng mapanlinlang na lakas at hindi matuwid na taktika. Pagkatapos, sa walang hanggang galit, kanyang sinira ang karo ni Lakshman at ang kutchero nang sabay-sabay. Pagkatapos ng maraming uri ng mga bugbog, ang rākṣasa ay natitira na lamang ang kakaunting buhay. Ang anak ni Ravana ay nag-isip sa kanyang sarili: Isang krisis ang dumating, kukunin niya ang aking buhay! Kanyang itinapon ang sandatang pumapatay ng bayani; isang nagniningning na masa ay tumama sa dibdib ni Lakshman. Nang ang sandatang Śakti ay tumama, si Lakshman ay nahimatay; gayunpaman ang kaaway ay sumulong, na itinatapon ang takot.

Verse 152 (दोहा/सोरठा)

मेघनाद सम कोटि सत जोधा रहे उठाइ। जगदाधार सेष किमि उठै चले खिसिआइ।।54।।

meghnāda sama koṭi sata jodhā rahe uṭhāi | jagadādhāra seṣa kimi uṭhai cale khisiāi ||54||

Kahit na daan-daang kroso ng mandirigma na tulad ni Meghnada ang nagsumikap, hindi nila kayang buhatin siya. Paano nga bang makakabuhat sa kanya si Shesha, na tagapagtangan ng mundo? Umalis silang sawi sa loob.

Verse 153 (चौपाई)

सुनु गिरिजा क्रोधानल जासू। जारइ भुवन चारिदस आसू।। सक संग्राम जीति को ताही। सेवहिं सुर नर अग जग जाही।। यह कौतूहल जानइ सोई। जा पर कृपा राम कै होई।। संध्या भइ फिरि द्वौ बाहनी। लगे सँभारन निज निज अनी।। ब्यापक ब्रह्म अजित भुवनेस्वर। लछिमन कहाँ बूझ करुनाकर।। तब लगि लै आयउ हनुमाना। अनुज देखि प्रभु अति दुख माना।। जामवंत कह बैद सुषेना। लंकाँ रहइ को पठई लेना।। धरि लघु रूप गयउ हनुमंता। आनेउ भवन समेत तुरंता।।

sunu girijā krodhānala jāsū | jārai bhuvana cāridasa āsū || saka saṅgrāma jīti ko tāhī | sevahĩ sura nara aga jaga jāhī || yaha kautūhala jānai soī | jā para kṛpā rāma kai hoī || saṁdhyā bhai phiri dvau bāhanī | lage saṁbhārana nija nija anī || byāpaka brahma ajita bhuvaneśvara | lachimana kahā̃ būjha karunākara || taba lagi lai āyu hanumāna | anuja dekhi prabhu ati dukha mānā || jāmavaṁta kaha baida suṣenā | laṅkā̃ rahai ko paṭhaī lenā || dhari laghu rūpa gayu hanumaṁtā | āneu bhavana sameta turaṁtā ||

Pakinggan mo, O Girija: ang apoy ng poot ng sinuman ay masusunog ang labing-apat na mundo sa isang iglap, siya ay makapananalo sa digmaan, at ang mga diyos, mga tao, maging ang Diyos ng Apoy at ang buong mundo ay maglilingkod sa kanya. Ang tanging taong pinagkakalooban ng biyaya ni Rama ang makauunawa sa himalang ito. Dumating ang gabi, at ang dalawang hukbo ay nagsimulang ayusin ang kanilang mga hanay. Ang lagpas-lagpasang Brahman, ang hindi natatalong Panginoon ng mga mundo, paano nga bang magtatanong ang Mapagkawanggawa, Nasaan si Lakshman? Samantala, bumalik si Hanuman, at nakita ang kanyang nakababatang kapatid, ang Panginoon ay labis na nagdamdam. Sinabi ni Jambavan, May manggagamot sa Lanka na nagngangalang Sushena, magpadala kayo sa kanya. Tumagal si Hanuman sa munting anyo, pumunta, at kaagad na dinala siya, kasama ang kanyang bahay.

Verse 154 (दोहा/सोरठा)

राम पदारबिंद सिर नायउ आइ सुषेन। कहा नाम गिरि औषधी जाहु पवनसुत लेन।।55।।

rāma padārabiṁda sira nāyu āi suṣena | kahā nāma giri auṣadhī jāhu pavanasuta lena ||55||

Dumating si Sushena at yumukod ang kanyang ulo sa mga lotus na paa ni Rama. Ipinahayag niya ang pangalan ng bundok at ng halamang gamot, Pumunta ka, O Anak ng Hangin, at dalhin mo ito.

Verse 155 (चौपाई)

राम चरन सरसिज उर राखी। चला प्रभंजन सुत बल भाषी।। उहाँ दूत एक मरमु जनावा। रावन कालनेमि गृह आवा।। दसमुख कहा मरमु तेहिं सुना। पुनि पुनि कालनेमि सिरु धुना।। देखत तुम्हहि नगरु जेहिं जारा। तासु पंथ को रोकन पारा।। भजि रघुपति करु हित आपना। छाँड़हु नाथ मृषा जल्पना।। नील कंज तनु सुंदर स्यामा। हृदयँ राखु लोचनाभिरामा।। मैं तैं मोर मूढ़ता त्यागू। महा मोह निसि सूतत जागू।। काल ब्याल कर भच्छक जोई। सपनेहुँ समर कि जीतिअ सोई।।

rāma carana sarasija ura rākhī | calā prabhañjana suta bala bhāṣī || uhā̃ dūta eka maramu janāvā | rāvana kālanemi gṛha āvā || dasamukha kahā maramu tehiṁ sunā | puni puni kālanemi siru dhunā || dekhata tumhahi nagaru jehiṁ jārā | tāsu pantha ko rokana pārā || bhaji raghupati karu hita āpanā | chā̃ḍahu nātha mṛṣā jalpanā || nīla kañja tanu suṁdara syāmā | hṛdayã rākhु locanābhirāmā || maĩ taĩ mora mūḍhatā tyāgū | mahā moha nisi sūtata jāgū || kāla byāla kara bhacchaka joī | sapanehũ samara ki jīti-a soī ||

Itinatangi ang mga lotus na paa ni Rama sa kanyang puso, ang Anak ng Hangin ay naglakbay na may matatag na pasya. Doon ay isang mensahero ang nagbunyag ng isang lihim: Si Ravana ay pumunta sa bahay ni Kalanemi. Nang marinig ang balak mula sa kanya, ang Sampung-ulo ay paulit-ulit na yinayao-yao ang ulo ni Kalanemi, na pinupush siya. Sa harap mismo ng iyong mga mata sinunog niya ang lungsod, paano makakapigil ang sinuman sa kanyang landas? Sambahin si Raghupati at hanapin ang iyong sariling kapakanan, iwanan mo, aking panginoon, ang kasinungalingang payo. Itago mo sa iyong puso ang magandang madilim na anyo, na tulad ng asul na lotus, kaakit-akit sa mga mata. Ako ay magwawakas sa aking kamangmangan, gigising mula sa gabi ng malaking delusyon, nakikita ko na ang ahas ng Kamatayan ay isang maninila, kailanman, kahit sa panaginip, ay hindi matatalo sa digmaan.