Prakarana 4
यह सोपान ‘अहंकार-निवृत्ति और धर्म-प्रतिष्ठा’ का द्वार है। साधक-चित्त के भीतर ‘लंका’ रज-तम से घिरी दुर्ग-मानसिकता है; यहाँ राम-प्रताप का अर्थ बाह्य विजय नहीं, वरन् अधर्म (रावण-भाव) के गढ़ में विवेक (अंगद) और भक्ति-बल (हनुमान/कपीदल) द्वारा प्रवेश कर ‘अहं’ का मुकुट गिराना है। इस चरण में दूत-वाणी, नीति-उपदेश, और शत्रु-सभा में निर्भय सत्य—ये मुक्ति की सीढ़ी पर ‘वैराग्य-युक्त साहस’ की परीक्षा हैं।
Ang pangunahing rasa ng Laṅkā-kāṇḍa ay vīra, ngunit hindi lamang ang pagkabayani sa pakikidigma, kundi dharma-vīra, na kasama ang karuṇā (ang biyaya ni Rāma), hāsya/vinoda (ang matalim na pagtutuos nina Aṅgada at Rāvaṇa), at raudra (ang poot ng mga unggoy sa kapusungan ni Rāvaṇa). Sa bahaging ito, ang papel ni Aṅgada bilang sugo ay nagpapakita ng kagandahang-asal ng dāsya-bhakti: bagama't kayang patayin si Rāvaṇa, siya ay nagpipigil sa sarili dahil sa takot na dungisan ang karangalan ni Rāma, ang moral na dharma-śāstra ni Tulasī, na ang kapangyarihan ay mananatili sa ilalim ng pamamahala ng karakter; doon nakapagpapakita ang kagandahan ng debosyon. Ang pagmamataas ni Rāvaṇa, ang panginginig ng hukuman, at ang pagbagsak ng mga korona sa lupa ay lahat ng simbolo ng pagkaubos ng ahaṅkāra (ego). Ang payo ni Mandodarī ay ang rurok ng mapagkupkopang pamamahala: sa paggunita ng kasaysayan (Mārīca, Bāli, Khara, Dūṣaṇa), ipinapakita niya kay Rāvaṇa ang paglapit ng Panahon (kāla). Sa huli, ang payo ni Rāma at ang pagbuo ng apat na bahay ng hukbo (caturaṅga) ay nagpapabago ng līlā sa kaayusan ng dharma, na nagtuturo sa naghahangad ng mukti na kasama ng bhakti, kailangan din ang nīti, disiplina, at ang dharma ng pamayanan.
Verses
Chaupai 30.1-4
अब जनि बतबढ़ाव खल करही।सुनु मम बचन मान परिहरही।।
दसमुख मैं न बसीठीं आयउँ।अस बिचारि रघुबीर पठायउँ।।
बार बार अस कहइ कृपाला।नहिं गजारि जसु बधें सृकाला।।
मन महुँ समुझि बचन प्रभु केरे।सहेउँ कठोर बचन सठ तेरे।।
नाहिं त करि मुख भंजन तोरा।लै जातेउँ सीतहि बरजोरा।।
जानेउँ तव बल अधम सुरारी।सूनें हरि आनिहि परनारी।।
तैं निसिचर पति गर्ब बहूता।मैं रघुपति सेवक कर दूता।।
जौं न राम अपमानहि डरउँ।तोहि देखत अस कौतुक करऊँ।।
aba jani batabaṛhāva khala karahī |sunu mama bacana māna pariharahī ||
dasamukha maiṁ na basīṭhīṁ āyaũ |asa bicāri raghubīra paṭhāyaũ ||
bāra bāra asa kahai kṛpālā |nahiṁ gajāri jasu badheṁ sṛkālā ||
mana mahũ samujhi bacana prabhu kere |saheũ kaṭhora bacana saṭha tere ||
nāhiṁ ta kari mukha bhaṁjana torā |lai jāteũ sītahi barajorā ||
jāneũ tava bala adhama surārī |sūneṁ hari ānihi paranārī ||
taiṁ nisicara pati garba bahūtā |maiṁ raghupati sevaka kara dūtā ||
jauṁ na rāma apamānahi ḍaraũ |tohi dekhata asa kautuka karaū̃ ||
Ngayon, hamak, huwag nang magpasalita nang mahaba; pakinggan ang aking salita at iwanan ang iyong pagmamalaki. O may sampung ulo, hindi ako dumating bilang sugo. Pagkatapos mag-isip ng ganito, ipinadala ako ni Raghubir. Paulit-ulit sinasabi ng Maha Habagin ito: walang kaluwalhatian para sa leon, kaaway ng elepante, sa pagpatay sa jakal. Itinatanda sa isip ang mga salita ng aking Panginoon, tiniis ko ang iyong mga malalasalita, hangal. Kung hindi, sisirain ko ang iyong mga mukha at dadalhin si Sita nang pwersahan. Alam ko ang iyong lakas, hamak na kaaway ng mga diyos: dinala mo ang asawa ng iba nang wala si Hari. Ikaw, panginoon ng mga demonyo, ay napakayabang, habang ako ay alipin ng Panginoon ng mga Raghu at kanyang sugo. Kung hindi ako natatakot sa paghamak kay Rama, gagawa ako ng ganitong kapanatikan sa mismong harapan mo.
Doha 30
तोहि पटकि महि सेन हति चौपट करि तव गाउँ।तव जुबतिन्ह समेत सठ जनकसुतहि लै जाउँ।।30।।
tohi paṭaki mahi sena hati caupaṭa kari tava gāũ |tava jubatinha sameta saṭha janakasutahi lai jāũ ||30||
Itatapon kita sa lupa, papatayin ang iyong hukbo, waswasin ang iyong lungsod, at aagawin ang anak ni Janaka kasama ang iyong mga asawa, O ikaw na balakyot.
Chaupai 31.1-4
जौ अस करौं तदपि न बड़ाई।मुएहि बधें नहिं कछु मनुसाई।।
कौल कामबस कृपिन बिमूढ़ा।अति दरिद्र अजसी अति बूढ़ा।।
सदा रोगबस संतत क्रोधी।बिष्नु बिमूख श्रुति संत बिरोधी।।
तनु पोषक निंदक अघ खानी।जीवन सव सम चौदह प्रानी।।
अस बिचारि खल बधउँ न तोही।अब जनि रिस उपजावसि मोही।।
सुनि सकोप कह निसिचर नाथा।अधर दसन दसि मीजत हाथा।।
रे कपि अधम मरन अब चहसी।छोटे बदन बात बड़ि कहसी।।
कटु जल्पसि जड़ कपि बल जाकें।बल प्रताप बुधि तेज न ताकें।।
jau asa karauṁ tadapi na baṛāī |muehi badheṁ nahiṁ kachu manusāī ||
kaula kāmabasa kṛpina bimūṛhā |ati daridra ajasī ati būṛhā ||
sadā rogabasa saṁtata krodhī |biṣnu bimūkha śruti saṁta birodhī ||
tanu poṣaka niṁdaka agha khānī |jīvana sava sama caudaha prānī ||
asa bicāri khala badhaũ na tohī |aba jani risa upajāvasi mohī ||
suni sakopa kaha nisicara nāthā |adhara dasana dasi mījata hāthā ||
re kapi adhama marana aba cahasī |choṭe badana bāta baṛi kahasī ||
kaṭu jalpasi jaṛa kapi bala jākeṁ |bala pratāpa budhi teja na tākeṁ ||
Kung gagawin ko iyon, kahit na gayon ay hindi magbubunga ng kaluwalhatian; walang pagkalalaki sa pagpatay sa taong patay na. Ang sumusunod sa daan ng Kaula, alipin ng pagnanasa, makuripot, ganap na hangal, labis na dukha, may masamang pangalan, labis na matanda, laging nasa kapit ng sakit, laging galit, kalaban ni Vishnu, sumasalungat sa Veda at sa mga banal, nagpapakain lamang ng sariling katawan, maninira, minahan ng kasalanan: ang labing-apat na uri ng nilalang na ito ay parang bangkay habang buhay. Kaya ikinapit, hamak, hindi kita pinapatay. Ngayon huwag mong pukawin ang galit ko. Narinig ito ng panginoon ng mga demonyo at nagsalita sa galit, kinagat ang labi ng kanyang mga ngipin at ipinagpilipit ang kanyang mga kamay. Ikaw unggoy na hamak, ngayon gusto mo nang mamatay; malaking salita ang sinasabi mo mula sa napakaliit na bibig. Ikaw unggoy na hangal, nag-iingay ka nang mapait tungkol sa lakas ng isa na walang lakas, kaluwalhatian, karunungan, o kinang.
Doha 31(क)-(ख)
अगुन अमान जानि तेहि दीन्ह पिता बनबास।सो दुख अरु जुबती बिरह पुनि निसि दिन मम त्रास।।31(क)।।
जिन्ह के बल कर गर्ब तोहि अइसे मनुज अनेक।खाहीं निसाचर दिवस निसि मूढ़ समुझु तजि टेक।।31(ख)।।
aguna amāna jāni tehi dīnha pitā banabāsa |so dukha aru jubatī biraha puni nisi dina mama trāsa ||31(ka)||
jinha ke bala kara garba tohi aise manuja aneka |khāhīṁ nisācara divasa nisi mūṛha samujhu taji ṭeka ||31(kha)||
Naalaman siyang walang kabutihan at walang karangalan, kaya siyang ipinatapon ng kanyang ama sa gubat. Iyon ang kanyang kalungkutan, at pagkatapos ang pagkakahiwalay sa kanyang batang asawa, at bukod dito, araw at gabi, ang kanyang takot sa akin. Nagyayabang ka sa lakas ng gayong tao, ngunit maraming tao na katulad niya na nilalamon ng mga demonyo araw at gabi. Hangal, iwanan mo ang pagiging matigas ang ulo mo at maunawaan mo.
Chaupai 32.1-5
जब तेहिं कीन्ह राम कै निंदा।क्रोधवंत अति भयउ कपिंदा।।
हरि हर निंदा सुनइ जो काना।होइ पाप गोघात समाना।।
कटकटान कपिकुंजर भारी।दुहु भुजदंड तमकि महि मारी।।
डोलत धरनि सभासद खसे।चले भाजि भय मारुत ग्रसे।।
गिरत सँभारि उठा दसकंधर।भूतल परे मुकुट अति सुंदर।।
कछु तेहिं लै निज सिरन्हि सँवारे।कछु अंगद प्रभु पास पबारे।।
आवत मुकुट देखि कपि भागे।दिनहीं लूक परन बिधि लागे।।
की रावन करि कोप चलाए।कुलिस चारि आवत अति धाए।।
कह प्रभु हँसि जनि हृदयँ डेराहू।लूक न असनि केतु नहिं राहू।।
ए किरीट दसकंधर केरे।आवत बालितनय के प्रेरे।।
jaba tehiṁ kīnha rāma kai niṁdā |krodhavaṁta ati bhayau kapiṁdā ||
hari hara niṁdā sunai jo kānā |hoi pāpa goghāta samānā ||
kaṭakaṭāna kapikuṁjara bhārī |duhu bhujadaṁḍa tamaki mahi mārī ||
ḍolata dharani sabhāsada khase |cale bhāji bhaya māruta grase ||
girata sãbhāri uṭhā dasakaṁdhara |bhūtala pare mukuṭa ati suṁdara ||
kachu tehiṁ lai nija siranhi sãvāre |kachu aṁgada prabhu pāsa pabāre ||
āvata mukuṭa dekhi kapi bhāge |dinahīṁ lūka parana bidhi lāge ||
kī rāvana kari kopa calāe |kulisa cāri āvata ati dhāe ||
kaha prabhu hãsi jani hṛdayã ḍerāhū |lūka na asani ketu nahiṁ rāhū ||
e kirīṭa dasakaṁdhara kere |āvata bālitanaya ke prere ||
Nang nilait ni Ravana si Rama, ang prinsipe ng mga unggoy ay napuno ng matinding galit. Sinumang makarinig ng paninira kay Hari o kay Hara ay nagkakasala na katumbas ng pagpatay sa isang baka. Ang elepante sa mga unggoy ay nangangatog ang kanyang mga ngipin, at tumalon habang binubugbog ang lupa nang malakas gamit ang kanyang dalawang braso. Nayanig ang lupa at ang mga tagapayo ay napatid; sinaklot ng takot sila ay tumakas. Iniligpit ni Ravana ang kanyang sarili nang mahulog at bumangon, ngunit ang kanyang mga napakagandang korona ay nakalapag sa lupa. Ang ilan ay kinuha niya at inayos sa kanyang sariling ulo; ang ilan ay hinagis ni Angada patungo sa Panginoon. Nakita ang mga koronang dumarating, tumakas ang mga unggoy, inakala nila na meteor ang bumabagsak sa kalagitnaan ng araw. O baka si Ravana sa kanyang galit ay nagpadala ng apat na kidlat na nagmamadaling paparating sa kanila? Ang Panginoon ay nagsalita nang may ngiti, "Huwag kayong matakot sa inyong mga puso. Ito ay hindi meteor, hindi kidlat, hindi komet, at hindi Rahu." "Ito ang mga korona ni Ravana, na dumarating na ipinadala ni Angada, anak ni Bali."
Doha 32(क)-(ख)
तरकि पवनसुत कर गहे आनि धरे प्रभु पास।कौतुक देखहिं भालु कपि दिनकर सरिस प्रकास।।32(क)।।
उहाँ सकोपि दसानन सब सन कहत रिसाइ।धरहु कपिहि धरि मारहु सुनि अंगद मुसुकाइ।।32(ख)।।
taraki pavanasuta kara gahe āni dhare prabhu pāsa |kautuka dekhahiṁ bhālu kapi dinakara sarisa prakāsa ||32(ka)||
uhā̃ sakopi dasānana saba sana kahata risāi |dharahu kapihi dhari mārahu suni aṁgada musukāi ||32(kha)||
Ang Anak ng Hangin ay tumalon, hinawakan ang mga korona ng kanyang mga kamay, at dinala at inilagay sa harap ng Panginoon. Ang mga oso at unggoy ay pinagmasdan ang kabalaghan, sapagkat ang mga korona ay nagniningning tulad ng araw. Doon si Ravana na nagagalit ay nagsalita nang may galit sa lahat: "Huliin ninyo ang unggoy; huliin at patayin ninyo." Nang marinig ito, si Angada ay ngumiti.
Chaupai 33.1-5
एहि बिधि बेगि सूभट सब धावहु।खाहु भालु कपि जहँ जहँ पावहु।।
मर्कटहीन करहु महि जाई।जिअत धरहु तापस द्वौ भाई।।
पुनि सकोप बोलेउ जुबराजा।गाल बजावत तोहि न लाजा।।
मरु गर काटि निलज कुलघाती।बल बिलोकि बिहरति नहिं छाती।।
रे त्रिय चोर कुमारग गामी।खल मल रासि मंदमति कामी।।
सन्यपात जल्पसि दुर्बादा।भएसि कालबस खल मनुजादा।।
याको फलु पावहिगो आगें।बानर भालु चपेटन्हि लागें।।
रामु मनुज बोलत असि बानी।गिरहिं न तव रसना अभिमानी।।
गिरिहहिं रसना संसय नाहीं।सिरन्हि समेत समर महि माहीं।।
ehi bidhi begi sūbhaṭa saba dhāvahu |khāhu bhālu kapi jahã jahã pāvahu ||
markaṭahīna karahu mahi jāī |jiata dharahu tāpasa dvau bhāī ||
puni sakopa boleu jubarājā |gāla bajāvata tohi na lājā ||
maru gara kāṭi nilaja kulaghātī |bala biloki biharati nahiṁ chātī ||
re triya cora kumāraga gāmī |khala mala rāsi maṁdamati kāmī ||
sanyapāta jalpasi durbādā |bhaesi kālabasa khala manujādā ||
yāko phalu pāvahigo āgeṁ |bānara bhālu capeṭanhi lāgeṁ ||
rāmu manuja bolata asi bānī |girahiṁ na tava rasanā abhimānī ||
girihahiṁ rasanā saṁsaya nāhīṁ |siranhi sameta samara mahi māhīṁ ||
Sa ganitong paraan, kayong lahat na matatapang na mandirigma, tumakbo agad at lamunin ang mga oso at unggoy saan man ninyo sila makita. Pumunta kayo at alisin sa lupa ang mga unggoy, at dakpin nang buhay ang dalawang kapatid na ermitanyo. Pagkatapos ay nagsalita ang prinsipeng tagapagmana na si Angada na may galit: hindi ka nahihiya na nagmamayabang ka ng ganito. Pugutan mo ang iyong leeg at mamatay ka, walang hiyang sumira sa iyong sariling pamilya. Hindi ba sumasabog ang iyong puso kapag nakita mo ang kanyang lakas? O magnanakaw ng asawa ng iba, naglalakad sa masamang landas, hamak, tambak ng dumi, hangal na puno ng pagnanasa! Nagtatalak ka ng mga pagmumura na parang taong nanginginig sa lagnat. Nahulog ka na sa kapangyarihan ng Kamatayan, ikaw na masamang kumakain ng tao. Tatanggapin mo ang bunga nito sa hinaharap, kapag ang mga unggoy at oso ay sumapak at sumuntok sa iyo. Tinatawag mong tao lamang si Rama, na sinasabi ang mga salitang ito. Bakit hindi nahuhulog ang iyong dila, ikaw na hangal na mayabang? Mahuhulog ang iyong dila, walang pag-aalinlangan doon, kasama ang iyong mga ulo, sa lupa ng digmaan.
Soratha 33(क)-(ख)
सो नर क्यों दसकंध बालि बध्यो जेहिं एक सर।बीसहुँ लोचन अंध धिग तव जन्म कुजाति जड़।।33(क)।।
तब सोनित की प्यास तृषित राम सायक निकर।तजउँ तोहि तेहि त्रास कटु जल्पक निसिचर अधम।।33(ख)।।
so nara kyoṁ dasakaṁdha bāli badhyo jehiṁ eka sara |bīsahũ locana aṁdha dhiga tava janma kujāti jaṛa ||33(ka)||
taba sonita kī pyāsa tṛṣita rāma sāyaka nikara |tajaũ tohi tehi trāsa kaṭu jalpaka nisicara adhama ||33(kha)||
Bakit siya tawaging tao lamang, o Dasakanth, na pumatay kay Bali sa isang palaso? Bulag ka sa lahat ng iyong dalawampung mata. Hiya sa iyong kapanganakan, ikaw na hangal na hamak na angkan. Ang lipad ng mga palaso ni Rama ay uhaw na uhaw sa iyong dugo. Dahil lamang sa takot doon ay pinatawad kita, ikaw na mapanghusga ng mapait na dila, pinakahamak na demonyo.
Chaupai 34.1-7
मै तव दसन तोरिबे लायक।आयसु मोहि न दीन्ह रघुनायक।।
असि रिस होति दसउ मुख तोरौं।लंका गहि समुद्र महँ बोरौं।।
गूलरि फल समान तव लंका।बसहु मध्य तुम्ह जंतु असंका।।
मैं बानर फल खात न बारा।आयसु दीन्ह न राम उदारा।।
जुगति सुनत रावन मुसुकाई।मूढ़ सिखिहि कहँ बहुत झुठाई।।
बालि न कबहुँ गाल अस मारा।मिलि तपसिन्ह तैं भएसि लबारा।।
साँचेहुँ मैं लबार भुज बीहा।जौं न उपारिउँ तव दस जीहा।।
समुझि राम प्रताप कपि कोपा।सभा माझ पन करि पद रोपा।।
जौं मम चरन सकसि सठ टारी।फिरहिं रामु सीता मैं हारी।।
सुनहु सुभट सब कह दससीसा।पद गहि धरनि पछारहु कीसा।।
इंद्रजीत आदिक बलवाना।हरषि उठे जहँ तहँ भट नाना।।
झपटहिं करि बल बिपुल उपाई।पद न टरइ बैठहिं सिरु नाई।।
पुनि उठि झपटहीं सुर आराती।टरइ न कीस चरन एहि भाँती।।
पुरुष कुजोगी जिमि उरगारी।मोह बिटप नहिं सकहिं उपारी।।
mai tava dasana toribe lāyaka |āyasu mohi na dīnha raghunāyaka ||
asi risa hoti dasau mukha torauṁ |laṁkā gahi samudra mahã borauṁ ||
gūlari phala samāna tava laṁkā |basahu madhya tumha jaṁtu asaṁkā ||
maiṁ bānara phala khāta na bārā |āyasu dīnha na rāma udārā ||
jugati sunata rāvana musukāī |mūṛha sikhihi kahã bahuta jhuṭhāī ||
bāli na kabahũ gāla asa mārā |mili tapasinha taiṁ bhaesi labārā ||
sā̃cehũ maiṁ labāra bhuja bīhā |jauṁ na upāriũ tava dasa jīhā ||
samujhi rāma pratāpa kapi kopā |sabhā mājha pana kari pada ropā ||
jauṁ mama carana sakasi saṭha ṭārī |phirahiṁ rāmu sītā maiṁ hārī ||
sunahu subhaṭa saba kaha dasasīsā |pada gahi dharani pachārahu kīsā ||
iṁdrajīta ādika balavānā |haraṣi uṭhe jahã tahã bhaṭa nānā ||
jhapaṭahiṁ kari bala bipula upāī |pada na ṭarai baiṭhahiṁ siru nāī ||
puni uṭhi jhapaṭahīṁ sura ārātī |ṭarai na kīsa carana ehi bhā̃tī ||
puruṣa kujogī jimi uragārī |moha biṭapa nahiṁ sakahiṁ upārī ||
"Ako ay kayang pumira ng iyong mga ngipin, ngunit hindi ako pinag-utos ng Panginoon ng mga Raghu. Ako ay galit na galit na pipira sana ang lahat ng iyong sampung bibig, at sasaklolohan ko ang Lanka at lulubog ito sa dagat. Ang iyong Lanka ay parang bunga ng puno ng igos, at kayong lahat ay naninirahan sa loob nito na parang hindi mabilang na mga kulisap. Ako ay isang unggoy, at ang pagkain ng bungang iyon ay walang magiging pagkaantala, ngunit hindi ako pinag-utos ng mapagbigay na Rama." Nang marinig ang matalinong pagtutulad na ito, ngumiti si Ravana at nagsabi, "Hangal, saan ka natuto ng ganoong karaming kasinungalingan? Hindi kailanman nagmayabang nang ganyan si Bali. Dahil sa pakikisama sa mga asetiko, naging hambog ka na." "Ikaw na may dalawampung bisig, totoo nga akong hambog kung hindi ko pumitas ang iyong sampung dila." Naalala ang kaluwalhatian ni Rama, nagalit ang unggoy, at sa gitna ng kapulungan ay nangako at matatag na itinanim ang kanyang paa. "Hangal, kung kayang alisin mo ang aking paa, babalik si Rama, at ako ay matalo na sa taya kong si Sita." Ang may sampung ulo ay nagsabi, "Pakinggan ninyo, lahat kayong mandirigma: tangan ninyo ang unggoy sa paa at ihampas ninyo sa lupa." Si Indrajit at iba pang makapangyarihan, maraming mandirigma mula sa lahat ng dako, ay nagtindig na may galak. Sila ay sumugod nang buong lakas at maraming paraan, ngunit hindi umalis ang paa, at sila ay naupo na nang may nakayukong ulo. Muli ay nagtindig at sumugod ang mga kaaway ng mga diyos, ngunit hindi umalis ang paa ng unggoy, sa ganito ring paraan, tulad ng, O kaaway ng mga ahas, ang mga taong sumusunod sa maling landas ng yoga ay hindi makapagbunot ng puno ng kamangmangan.
Doha 34(क)-(ख)
कोटिन्ह मेघनाद सम सुभट उठे हरषाइ।झपटहिं टरै न कपि चरन पुनि बैठहिं सिर नाइ।।34(क)।।
भूमि न छाँडत कपि चरन देखत रिपु मद भाग।कोटि बिघ्न ते संत कर मन जिमि नीति न त्याग।।34(ख)।।
koṭinha meghanāda sama subhaṭa uṭhe haraṣāi |jhapaṭahiṁ ṭarai na kapi carana puni baiṭhahiṁ sira nāi ||34(ka)||
bhūmi na chā̃ḍata kapi carana dekhata ripu mada bhāga |koṭi bighna te saṁta kara mana jimi nīti na tyāga ||34(kha)||
Milyun-milyong mandirigma na katulad ni Meghanada ay nagtayo nang may galak. Sila'y sumugod sa paa ng unggoy, ngunit hindi ito umugat, at yumuko sila ng ulo at muling naupo. Ang paa ng unggoy ay hindi lumisan sa lupa, at sa pagkakita rito, ang pagmamalaki ng kaaway ay tumakas; kagaya ng isip ng banal na hindi pumabaya sa katuwiran kahit na milyun-milyong hadlang ang sumalakay.
Chaupai 35.1-7
कपि बल देखि सकल हियँ हारे।उठा आपु कपि कें परचारे।।
गहत चरन कह बालिकुमारा।मम पद गहें न तोर उबारा।।
गहसि न राम चरन सठ जाई।सुनत फिरा मन अति सकुचाई।।
भयउ तेजहत श्री सब गई।मध्य दिवस जिमि ससि सोहई।।
सिंघासन बैठेउ सिर नाई।मानहुँ संपति सकल गँवाई।।
जगदातमा प्रानपति रामा।तासु बिमुख किमि लह बिश्रामा।।
उमा राम की भृकुटि बिलासा।होइ बिस्व पुनि पावइ नासा।।
तृन ते कुलिस कुलिस तृन करई।तासु दूत पन कहु किमि टरई।।
पुनि कपि कही नीति बिधि नाना।मान न ताहि कालु निअराना।।
रिपु मद मथि प्रभु सुजसु सुनायो।यह कहि चल्यो बालि नृप जायो।।
हतौं न खेत खेलाइ खेलाई।तोहि अबहिं का करौं बड़ाई।।
प्रथमहिं तासु तनय कपि मारा।सो सुनि रावन भयउ दुखारा।।
जातुधान अंगद पन देखी।भय ब्याकुल सब भए बिसेषी।।
kapi bala dekhi sakala hiyã hāre |uṭhā āpu kapi keṁ paracāre ||
gahata carana kaha bālikumārā |mama pada gaheṁ na tora ubārā ||
gahasi na rāma carana saṭha jāī |sunata phirā mana ati sakucāī ||
bhayau tejahata śrī saba gaī |madhya divasa jimi sasi sohaī ||
siṁghāsana baiṭheu sira nāī |mānahũ saṁpati sakala gãvāī ||
jagadātamā prānapati rāmā |tāsu bimukha kimi laha biśrāmā ||
umā rāma kī bhṛkuṭi bilāsā |hoi bisva puni pāvai nāsā ||
tṛna te kulisa kulisa tṛna karaī |tāsu dūta pana kahu kimi ṭaraī ||
puni kapi kahī nīti bidhi nānā |māna na tāhi kālu niarānā ||
ripu mada mathi prabhu sujasu sunāyo |yaha kahi calyo bāli nṛpa jāyo ||
hatauṁ na kheta khelāi khelāī |tohi abahiṁ kā karauṁ baṛāī ||
prathamahiṁ tāsu tanaya kapi mārā |so suni rāvana bhayau dukhārā ||
jātudhāna aṁgada pana dekhī |bhaya byākula saba bhae biseṣī ||
Nakita ang lakas ng unggoy, lahat ay nawalan ng loob. Tumayo si Ravana mismo sa hamon ng unggoy. Hawak niya ang paa, sinabi ng anak ni Bali: 'Ang paghawak sa aking paa ay hindi ililigtas ka. Bakit, hangal, hindi ka pumunta at humawak sa mga paa ni Rama?' Ito'y narinig, bumalik si Ravana, matinding nahiya sa kanyang puso. Nawasak ang kanyang kinang at ang buong karangalan ay nawala; siya'y parang buwan sa katanghaliang-tapat. Umupo siya sa kanyang trono na nakayuko ang ulo, parang isang nawalan ng lahat ng yaman. Si Rama ang kaluluwa ng sanlibutan at panginoon ng buhay; paano makakatagpo ng kapahingahan ang naghaharap sa kanya? Uma, sa paggalaw ng kilay ni Rama, ang sansinukob ay nalikha at muling nawasak. Ginagawa niyang kidlat ang damo at damo ang kidlat; sabihin mo, paano matutupad ang panata ng kanyang sugo? Pagkatapos ay nagsalita ang unggoy ng matalinong payo sa kanya sa maraming paraan, ngunit hindi siya nakinig, sapagkat ang kanyang kamatayan ay malapit na. Matapos dungisan ang kapaligiran ng kaaway at ipahayag ang kaluwalhatian ng kanyang Panginoon, ang anak ni Haring Bali ay umalis na nagsasabi nito: 'Papatayin kita sa digmaan lamang matapos maglaro sa iyo nang paulit-ulit; anong dangal ang aanihin ko kung papatayin kita ngayon?' Mula nang patayin ng unggoy ang kanyang anak, si Ravana ay nagdalamhati sa nabalitaan. At ngayon, ang mga demonyo, nakita ang panata ni Angada, ay lalong nagingabal sa takot.
Doha 35(क)-(ख)
रिपु बल धरषि हरषि कपि बालितनय बल पुंज।पुलक सरीर नयन जल गहे राम पद कंज।।35(क)।।
साँझ जानि दसकंधर भवन गयउ बिलखाइ।मंदोदरी रावनहि बहुरि कहा समुझाइ।।35(ख)।।
ripu bala dharaṣi haraṣi kapi bālitanaya bala puṁja |pulaka sarīra nayana jala gahe rāma pada kaṁja ||35(ka)||
sā̃jha jāni dasakaṁdhara bhavana gayau bilakhāi |maṁdodarī rāvanahi bahuri kahā samujhāi ||35(kha)||
Matapos durugin ang lakas ng kaaway, si Angada na anak ni Bali at pinagmulan ng lakas ay nagalak; ang kanyang katawan ay nanginginig, ang kanyang mga mata ay napuno ng luha, at niyakap niya ang mga padma ng paa ni Rama. Naalaman na gabi na, si Ravana ay pumunta sa kanyang palasyo na may kalungkutan. Pagkatapos si Mandodari ay muling nagsalita kay Ravana at sinubukang ipaunawa sa kanya.
Chaupai 36.1-7
कंत समुझि मन तजहु कुमतिही।सोह न समर तुम्हहि रघुपतिही।।
रामानुज लघु रेख खचाई।सोउ नहिं नाघेहु असि मनुसाई।।
पिय तुम्ह ताहि जितब संग्रामा।जाके दूत केर यह कामा।।
कौतुक सिंधु नाघी तव लंका।आयउ कपि केहरी असंका।।
रखवारे हति बिपिन उजारा।देखत तोहि अच्छ तेहिं मारा।।
जारि सकल पुर कीन्हेसि छारा।कहाँ रहा बल गर्ब तुम्हारा।।
अब पति मृषा गाल जनि मारहु।मोर कहा कछु हृदयँ बिचारहु।।
पति रघुपतिहि नृपति जनि मानहु।अग जग नाथ अतुल बल जानहु।।
बान प्रताप जान मारीचा।तासु कहा नहिं मानेहि नीचा।।
जनक सभाँ अगनित भूपाला।रहे तुम्हउ बल अतुल बिसाला।।
भंजि धनुष जानकी बिआही।तब संग्राम जितेहु किन ताही।।
सुरपति सुत जानइ बल थोरा।राखा जिअत आँखि गहि फोरा।।
सूपनखा कै गति तुम्ह देखी।तदपि हृदयँ नहिं लाज बिषेषी।।
kaṁta samujhi mana tajahu kumatihī |soha na samara tumhahi raghupatihī ||
rāmānuja laghu rekha khacāī |sou nahiṁ nāghehu asi manusāī ||
piya tumha tāhi jitaba saṁgrāmā |jāke dūta kera yaha kāmā ||
kautuka siṁdhu nāghī tava laṁkā |āyau kapi keharī asaṁkā ||
rakhavāre hati bipina ujārā |dekhata tohi accha tehiṁ mārā ||
jāri sakala pura kīnhesi chārā |kahā̃ rahā bala garba tumhārā ||
aba pati mṛṣā gāla jani mārahu |mora kahā kachu hṛdayã bicārahu ||
pati raghupatihi nṛpati jani mānahu |aga jaga nātha atula bala jānahu ||
bāna pratāpa jāna mārīcā |tāsu kahā nahiṁ mānehi nīcā ||
janaka sabhā̃ aganita bhūpālā |rahe tumhau bala atula bisālā ||
bhaṁji dhanuṣa jānakī biāhī |taba saṁgrāma jitehu kina tāhī ||
surapati suta jānai bala thorā |rākhā jiata ā̃khi gahi phorā ||
sūpanakhā kai gati tumha dekhī |tadapi hṛdayã nahiṁ lāja biṣeṣī ||
Aking asawa, pag-isipan mo sa iyong isipan at iwanan mo itong masamang payo. Hindi bagay sa iyo na makipaglaban sa Panginoon ng mga Raghu. Ang nakababatang kapatid ni Rama ay gumuhit ng isang manipis na linya, at hindi mo man lang ito nakatawid: ganyan ang iyong pagkalalaki! Aking minamahal, makakapanalo ka ba sa digmaan sa kanya na ang sugo ay gumawa ng mga ganyang gawa? Sa paglukso sa karagatan na parang laro, ang leon sa mga unggoy ay dumating nang walang takot sa iyong Lanka. Pinatay niya ang mga bantay at winasak ang gubat, at sa harap mismo ng iyong mga mata ay pinatay niya si Akshaya. Sinunog niya ang buong lungsod at ginawang abo. Nasaan nga ba ang iyong kapurihan sa iyong lakas? Ngayon, aking panginoon, huwag kang magyabang nang walang laman; pagnilayan mo nang kaunti sa iyong puso ang aking sinabi. Aking panginoon, huwag mong ituring ang Panginoon ng mga Raghu bilang isang hari lamang; kilalanin mo siya bilang Panginoon ng lahat ng gumagalaw at lahat ng hindi gumagalaw, na may hindi matimbang na lakas. Alam ni Maricha ang kapangyarihan ng kanyang mga palaso, ngunit ikaw na hamak, hindi mo pinakinggan ang kanyang mga salita. Sa kapulungan ni Janaka ay may walang bilang na mga hari, at ikaw man ay naroon kasama ang iyong malawak at walang hanggang lakas. Sinira niya ang pana at pinakasalan si Janaki; bakit hindi mo siya napanalo sa digmaan noon? Ang anak ng hari ng mga diyos ay nakakaalam ng kaunti sa kanyang lakas: pinatawad niya ang buhay nito, ngunit hinuli siya at sinira ang kanyang mata. Nakita mo ang nangyari kay Shurpanakha, at gayon pa man walang anumang hiya ang iyong puso.
Doha 36
बधि बिराध खर दूषनहि लींलाँ हत्यो कबंध।बालि एक सर मारयो तेहि जानहु दसकंध।।36।।
badhi birādha khara dūṣanahi līṁlā̃ hatyo kabaṁdha |bāli eka sara mārayo tehi jānahu dasakaṁdha ||36||
Siya na pumatay kay Viradha, Khara, at Dushana, at pinatay si Kabandha na parang isang laro, at binagsak si Bali ng isang palaso: alamin mo, o Sampung-Ulo, na siya nga ay si Rama.
Chaupai 37.1-4
जेहिं जलनाथ बँधायउ हेला।उतरे प्रभु दल सहित सुबेला।।
कारुनीक दिनकर कुल केतू।दूत पठायउ तव हित हेतू।।
सभा माझ जेहिं तव बल मथा।करि बरूथ महुँ मृगपति जथा।।
अंगद हनुमत अनुचर जाके।रन बाँकुरे बीर अति बाँके।।
तेहि कहँ पिय पुनि पुनि नर कहहू।मुधा मान ममता मद बहहू।।
अहह कंत कृत राम बिरोधा।काल बिबस मन उपज न बोधा।।
काल दंड गहि काहु न मारा।हरइ धर्म बल बुद्धि बिचारा।।
निकट काल जेहि आवत साईं।तेहि भ्रम होइ तुम्हारिहि नाईं।।
jehiṁ jalanātha bãdhāyau helā |utare prabhu dala sahita subelā ||
kārunīka dinakara kula ketū |dūta paṭhāyau tava hita hetū ||
sabhā mājha jehiṁ tava bala mathā |kari barūtha mahũ mṛgapati jathā ||
aṁgada hanumata anucara jāke |rana bā̃kure bīra ati bā̃ke ||
tehi kahã piya puni puni nara kahahū |mudhā māna mamatā mada bahahū ||
ahaha kaṁta kṛta rāma birodhā |kāla bibasa mana upaja na bodhā ||
kāla daṁḍa gahi kāhu na mārā |harai dharma bala buddhi bicārā ||
nikaṭa kāla jehi āvata sāīṁ |tehi bhrama hoi tumhārihi nāīṁ ||
Siya na nagpatayo ng tulay sa panginoon ng katubigan nang madali, at ang kanyang hukbo, kasama ang Panginoon sa pinakauuna, ay nakatawid at nakahimpil sa Suvela, yaong habang bandila ng lahi ng araw na puno ng awa ay nagpadala ng isang sugo para sa ikabubuti mo. Sa gitna ng iyong kapulungan, yaong sugo ay sumira ng iyong pagmamalaki sa lakas, tulad ng isang leon sa kawan ng mga elepante. Siya na ang mga alipin ay sina Angada at Hanuman, matapang sa labanan, mga bayaning may pinakamatibay na loob, sa kanya, minamahal ko, ay tinatawag mong isang tao lamang na paulit-ulit. Inaanod ka ng walang kabuluhang kapalaluan, pagkakabit at kayabangan. Aba, panginoon ko, ginawa mong kalaban si Rama. Sa kapangyarihan ng kamatayan, walang pag-unawa na nabubuhay sa iyong isip. Ang kamatayan ay hindi kailanman nanuntok ng sinuman sa pamamagitan ng paghawak ng isang tungkod. Ninanakaw nito ang katuwiran, lakas, karunungan at kakayahang humatol ng isang tao. Kapag ang kamatayan ay lumalapit sa isang tao, panginoon ko, siya ay nahuhulog sa kamangmangan, kagaya mo.
Doha 37
दुइ सुत मरे दहेउ पुर अजहुँ पूर पिय देहु।कृपासिंधु रघुनाथ भजि नाथ बिमल जसु लेहु।।37।।
dui suta mare daheu pura ajahũ pūra piya dehu |kṛpāsiṁdhu raghunātha bhaji nātha bimala jasu lehu ||37||
Ang dalawa mong anak ay namatay at ang iyong lungsod ay nasunog; kahit ngayon, minamahal ko, iwanan mo na ang katigasan ng iyong ulo. Sambahin mo si Raghunath, Panginoon ng mga Raghu at karagatan ng habag, at kamtan mo ang walang bahid na kadakilaan, aking panginoon.
Chaupai 38.1-5
नारि बचन सुनि बिसिख समाना।सभाँ गयउ उठि होत बिहाना।।
बैठ जाइ सिंघासन फूली।अति अभिमान त्रास सब भूली।।
इहाँ राम अंगदहि बोलावा।आइ चरन पंकज सिरु नावा।।
अति आदर सपीप बैठारी।बोले बिहँसि कृपाल खरारी।।
बालितनय कौतुक अति मोही।तात सत्य कहु पूछउँ तोही।।
रावनु जातुधान कुल टीका।भुज बल अतुल जासु जग लीका।।
तासु मुकुट तुम्ह चारि चलाए।कहहु तात कवनी बिधि पाए।।
सुनु सर्बग्य प्रनत सुखकारी।मुकुट न होहिं भूप गुन चारी।।
साम दान अरु दंड बिभेदा।नृप उर बसहिं नाथ कह बेदा।।
नीति धर्म के चरन सुहाए।अस जियँ जानि नाथ पहिं आए।।
nāri bacana suni bisikha samānā |sabhā̃ gayau uṭhi hota bihānā ||
baiṭha jāi siṁghāsana phūlī |ati abhimāna trāsa saba bhūlī ||
ihā̃ rāma aṁgadahi bolāvā |āi carana paṁkaja siru nāvā ||
ati ādara sapīpa baiṭhārī |bole bihãsi kṛpāla kharārī ||
bālitanaya kautuka ati mohī |tāta satya kahu pūchaũ tohī ||
rāvanu jātudhāna kula ṭīkā |bhuja bala atula jāsu jaga līkā ||
tāsu mukuṭa tumha cāri calāe |kahahu tāta kavanī bidhi pāe ||
sunu sarbagya pranata sukhakārī |mukuṭa na hohiṁ bhūpa guna cārī ||
sāma dāna aru daṁḍa bibhedā |nṛpa ura basahiṁ nātha kaha bedā ||
nīti dharma ke carana suhāe |asa jiyã jāni nātha pahiṁ āe ||
Pinakikinggan ang mga salita ng kanyang asawang parang palaso, si Ravana ay bumangon at pumunta sa bulwagang pangkatipunan, sapagkat bukang-liwayway na. Siya'y pumunta at umupo sa kanyang trono, namaga sa kapalaluan, at nakalimutan ang lahat ng takot sa kanyang matinding kayabangan. Dito tinawag ni Rama si Angada, na dumating at yumuko ng kanyang ulo sa mga paa na parang lotus ng Panginoon. Nang may dakilang paggalang, pinaupo siya ni Rama sa kanyang tabi, at ang mahabaging Panginoon, kaaway ni Khara, ay nagsalita nang may ngiti. "Anak ni Bali, ako ay puno ng malaking pagkamangha. Sabihin mo ang katotohanan, anak ko, sapagkat ako'y nagtatanong sa iyo." "Si Ravana ay ang tanda ng korona ng lahi ng mga demonyo, at ang lakas ng kanyang braso ay walang kapantay, isang linya na iginuhit sa buong mundo." "Ipinadala mo sa akin ang apat niyang korona. Sabihin mo, anak ko, sa anong paraan mo nakuha ang mga ito?" "Pakinggan mo, O Mapanlahat na Nakakaalam, nagbibigay ng galak sa mga nagpapakumbaba: hindi iyon mga korona, kundi apat na katangian ng isang hari." "Paghihimok, kaloob, parusa, at paghahati: apat na ito, O Panginoon, ay naninirahan sa puso ng isang hari, gaya ng sinasabi ng mga Veda." "Sila ang magagandang paa ng sining ng pamamahala at katuwiran. Naalaman ito sa kanilang puso, O Panginoon, sila'y dumating sa iyo."
Doha 38(क)-(ख)
धर्महीन प्रभु पद बिमुख काल बिबस दससीस।तेहि परिहरि गुन आए सुनहु कोसलाधीस।।38(क)।।
परम चतुरता श्रवन सुनि बिहँसे रामु उदार।समाचार पुनि सब कहे गढ़ के बालिकुमार।।38(ख)।।
dharmahīna prabhu pada bimukha kāla bibasa dasasīsa |tehi parihari guna āe sunahu kosalādhīsa ||38(ka)||
parama caturatā śravana suni bihãse rāmu udāra |samācāra puni saba kahe gaṛha ke bālikumāra ||38(kha)||
Si Ravana ay walang kabanalan, nakatalikod sa mga paa ng Panginoon, at nasa kapangyarihan ng kamatayan. Iniwan siya, at ang mga katangiang ito ay dumating sa iyo; makinig ka, o Panginoon ng Kosala. Nang marinig ang napakatalinong ito, ngumiti ang mapagbigay na Rama. Pagkatapos ay isinalaysay ni Angada, anak ni Bali, ang lahat ng balita tungkol sa kuta.
Chaupai 39.1-5
रिपु के समाचार जब पाए।राम सचिव सब निकट बोलाए।।
लंका बाँके चारि दुआरा।केहि बिधि लागिअ करहु बिचारा।।
तब कपीस रिच्छेस बिभीषन।सुमिरि हृदयँ दिनकर कुल भूषन।।
करि बिचार तिन्ह मंत्र दृढ़ावा।चारि अनी कपि कटकु बनावा।।
जथाजोग सेनापति कीन्हे।जूथप सकल बोलि तब लीन्हे।।
प्रभु प्रताप कहि सब समुझाए।सुनि कपि सिंघनाद करि धाए।।
हरषित राम चरन सिर नावहिं।गहि गिरि सिखर बीर सब धावहिं।।
गर्जहिं तर्जहिं भालु कपीसा।जय रघुबीर कोसलाधीसा।।
जानत परम दुर्ग अति लंका।प्रभु प्रताप कपि चले असंका।।
घटाटोप करि चहुँ दिसि घेरी।मुखहिं निसान बजावहीं भेरी।।
ripu ke samācāra jaba pāe |rāma saciva saba nikaṭa bolāe ||
laṁkā bā̃ke cāri duārā |kehi bidhi lāgia karahu bicārā ||
taba kapīsa ricchesa bibhīṣana |sumiri hṛdayã dinakara kula bhūṣana ||
kari bicāra tinha maṁtra dṛṛhāvā |cāri anī kapi kaṭaku banāvā ||
jathājoga senāpati kīnhe |jūthapa sakala boli taba līnhe ||
prabhu pratāpa kahi saba samujhāe |suni kapi siṁghanāda kari dhāe ||
haraṣita rāma carana sira nāvahiṁ |gahi giri sikhara bīra saba dhāvahiṁ ||
garjahiṁ tarjahiṁ bhālu kapīsā |jaya raghubīra kosalādhīsā ||
jānata parama durga ati laṁkā |prabhu pratāpa kapi cale asaṁkā ||
ghaṭāṭopa kari cahũ disi gherī |mukhahiṁ nisāna bajāvahīṁ bherī ||
Nang malaman nila ang mga balita tungkol sa kaaway, tinawag ni Rama ang lahat ng kanyang mga tagapayo. "Ang Lanka ay isang kuta na may apat na tarangkahan; pag-isipan kung sa anong paraan tayo dapat kumilos." Pagkatapos ang panginoon ng mga unggoy, ang panginoon ng mga oso, at si Vibhishana, na naalaala ang pandekorasyon sa lahi ng Araw, ay nagpasya at tumibay ang plano sa kanila; bumuo sila ng apat na dibisyon ng hukbo ng mga unggoy. Nagtalaga sila ng mga heneral ayon sa nararapat; tinipon nila ang lahat ng mga tropa at kinuha sa pangangasiwa. Ipinahayag nila ang kapangyarihan ng Panginoon at nagpaalala sa lahat; narinig ito, ang mga unggoy ay umalingawngaw ng sigaw ng leon at tumakbo. Masaya, yumukod ang kanilang mga ulo sa mga paa ni Rama; hinawakan ang mga tuktok ng bundok, ang mga bayani ay lahat naglakad nang mabilis. Ang mga oso at mga panginoong unggoy ay umungal at humiyaw, na sinasabi: "Tagumpay kay Raghuvira, ang Panginoon ng Kosala!" Batid na ang Lanka ay isang napakalakas na kuta, ang mga unggoy ay nagmartsa sa kapangyarihan ng Panginoon, nang walang takot. Nagtaas sila ng malakas na ingay at pumalibot dito sa lahat ng dako; sa kanilang mga bibig ay tumunog ang mga tambol at trumpeta.
Doha 39
जयति राम जय लछिमन जय कपीस सुग्रीव।गर्जहिं सिंघनाद कपि भालु महा बल सींव।।39।।
jayati rāma jaya lachimana jaya kapīsa sugrīva |garjahiṁ siṁghanāda kapi bhālu mahā bala sīṁva ||39||
Tagumpay kay Rama, tagumpay kay Lakshmana, tagumpay kay Sugriva, ang panginoon ng mga unggoy! Ang mga unggoy at ang makapangyarihang mga oso ay umuungal ng kanilang sigaw ng leon.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में अंगद-दूत-प्रसंग और मंदोदरी-उपदेश का पाठ ‘दर्प-शमन, नीति-बुद्धि, और राम-शरणागति’ को दृढ़ करता है। विशेषतः ‘हरि-निंदा’ से विरक्ति और ‘राम-प्रताप’ पर अचल विश्वास बढ़ता है—यह मन के ‘लंका-दुर्ग’ को ढहाने का फल माना जाता है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘राम राम’ जप-संपुट प्रचलित है। दूत-धर्म/भय-निवारण हेतु कुछ परंपराओं में ‘रामदूत अतुलित बलधामा…’ (हनुमान-चालीसा-पंक्ति) को भी भाव-संपुट की तरह जोड़ा जाता है, यद्यपि यह मानस का मूल ‘सम्पुट’ नहीं।
Ask anything about Prakarana 4 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
