Adhyaya 63

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २३ “लोक मिलाकर कुल ४०३ श्लोक हैं।) ऑपन-साज बछ। अफि्-"ऋाज चतु:षष्टितमो<5 ध्याय: अर्जुनद्वारा अश्वत्थामाकी पराजय, कौरव-सेनामें भगदड़ एवं दुर्योधनसे प्रेरित कर्णद्वारा भार्गवास्त्रसे पांचालोंका सहार संजय उवाच द्रौणिस्तु रथवंशेन महता परिवारित: । अपतत्‌ सहसा राजन यत्र पार्थो व्यवस्थित:,संजय कहते हैं--राजन! द्रोणपुत्र अश्वत्थामा विशाल रथसेनासे घिरा सहसा वहाँ आ पहुँचा, जहाँ अर्जुन खड़े थे

Wika ni Sanjaya: O Hari, si Aśvatthāmā—anak ni Droṇa—na napalilibutan ng malaking pangkat ng mga karwaheng pandigma, ay biglang sumugod sa pook na kinaroroonan ni Pārtha (Arjuna), na nakapuwesto sa ayos ng labanan.

Verse 2

तमापतन्तं सहसा शूर: शौरिसहायवान्‌ । दधार सहसा पार्थो वेलेव मकरालयम्‌,भगवान्‌ श्रीकृष्ण जिनके सहायक थे, उन शूरवीर कुन्तीकुमार अर्जुनने सहसा अपनी ओर आते हुए अभश्व॒त्थामाको तत्काल उसी तरह रोक दिया, जैसे तटभूमि समुद्रको आगे बढ़नेसे रोकती है

Wika ni Sanjaya: Sa mismong sandaling iyon, si Pārtha (Arjuna)—ang bayani na may Śauri (Śrī Kṛṣṇa) bilang kakampi—ay biglang humarang sa sumasalakay na rumaragasa, gaya ng pampang na pumipigil sa dagat, ang tahanan ng mga makara.

Verse 3

ततः क्रुद्धो महाराज द्रोणपुत्र: प्रतापवान्‌ । अर्जुन वासुदेवं च छादयामास सायकै:,महाराज! तब क्रोधमें भरे हुए प्रतापी द्रोणपुत्रने अर्जुन और श्रीकृष्णको अपने बाणोंसे ढक दिया

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, O Hari, ang magiting na anak ni Droṇa, nag-aalab sa poot, ay nagpaulan ng mga palaso nang siksik na wari’y tinakpan niya kapwa si Arjuna at si Vāsudeva (Kṛṣṇa).

Verse 4

अवच्छन्नौ ततः कृष्णौ दृष्टवा तत्र महारथा: । विस्मयं परम॑ गत्वा प्रैक्षन्त कुरवस्तदा,उस समय उन दोनोंको बाणोंद्वारा आच्छादित हुआ देख समस्त कौरव महारथी महान्‌ आश्चर्यमें पड़कर उधर ही देखने लगे

Wika ni Sañjaya: Nang makita nilang ang dalawang Kṛṣṇa roon ay nababalot ng ulang-palaso, ang mga dakilang mandirigmang karwahero ng mga Kuru ay labis na namangha at napatitig sa dakong iyon.

Verse 5

अर्जुनस्तु ततो दिव्यमस्त्रं चक्रे हसन्निव । तदस्त्रं वारयामास ब्राह्मणो युधि भारत,भारत! तब अर्जुनने हँसते हुए-से दिव्यास्त्र प्रकट किया; परंतु ब्राह्मण अभश्वत्थामाने युद्धस्थलमें उनके उस दिव्यास्त्रका निवारण कर दिया

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, si Arjuna, na wari’y nakangiti, ay naglabas ng isang makalangit na sandata. Ngunit ang mandirigmang Brahmana sa larangan—si Aśvatthāmā—ay sumalubong at nagpawalang-bisa sa banal na sandatang iyon.

Verse 6

यद्‌ यद्धि व्याक्षिपद्‌ युद्धे पाण्डवो<5स्त्रजिघांसया । तत्‌ तदस्त्रं महेष्वासो द्रोणपुत्रो व्यशातयत्‌,रणभूमिमें पाण्डुकुमार अर्जुन अश्वत्थामाके अस्त्रोंको नष्ट करनेके लिये जो-जो अस्त्र चलाते थे, महाधनुर्धर द्रोणपुत्र अश्वत्थामा उनके उस-उस अस्त्रको काट गिराता था

Wika ni Sañjaya: Sa labanan, anumang sandatang inihagis ng Pāṇḍava (Arjuna) upang wasakin ang mga sandata ng kaaway, yaon ding sandata ay paulit-ulit na pinuputol at pinawawalang-saysay ng dakilang mamamana, ang anak ni Droṇa—si Aśvatthāmā—sa larangan.

Verse 7

अस्त्रयुद्धे ततो राजन्‌ वर्तमाने महा भये । अपश्याम रणे द्रौणिं व्यात्तानममिवान्तकम्‌,राजन्‌! इस प्रकार महाभयंकर अस्त्र-युद्ध आरम्भ होनेपर हमलोगोंने रणक्षेत्रमें द्रोणपुत्र अश्वत्थामाको मुँह बाये हुए यमराजके समान देखा था

Wika ni Sañjaya: O Hari, nang nagaganap na ang pinakakakilabot na digmaan ng mga sandata, nakita namin sa larangan ang anak ni Droṇa, si Aśvatthāmā, na nakanganga, na wari’y si Yama—ang Wakas—na dumating upang maningil ng buhay.

Verse 8

स दिश: प्रदिशश्वैव च्छादयित्वा हाुजिदह्ागै: । वासुदेवं त्रिभिर्बाणैरविध्यद्‌ दक्षिणे भुजे,उसने सीधे जानेवाले बाणोंके द्वारा सम्पूर्ण दिशाओं और कोणोंको आच्छादित करके श्रीकृष्णकी दाहिनी भुजामें तीन बाण मारे

Sabi ni Sañjaya: Sa pamamagitan ng kaniyang mabilis at tuwid na lumilipad na mga palaso, tinakpan niya ang mga panig at mga pagitan ng mga panig; at tinamaan niya si Vāsudeva (Kṛṣṇa) ng tatlong palaso sa kanang bisig—isang gawaing lalo pang nagpaalab sa bagsik ng labanan at nagpakitang maging ang tagapagmaneho ng karwahe ni Arjuna ay nasa panganib sa ilalim ng walang-awat na batas ng digmaan.

Verse 9

ततोडअर्जुनो हयान्‌ हत्वा सर्वास्तस्य महात्मन: । चकार समरे भूमिं शोणितौघतरज्ञषिणीम्‌

Sabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, si Arjuna, matapos patayin ang lahat ng kabayo ng dakilang mandirigmang iyon, ay ginawang tila lupang hinahampas at hinahagupit ng rumaragasang agos ng dugo ang larangan ng digmaan. Ipinapakita ng salaysay ang mabigat na pasaning moral ng digmaan: kahit ito’y isinasagawa bilang tungkulin, ang agarang bunga nito ay pagwasak, at ang galing ay nasusukat sa kakila-kilabot at di na maibabalik na halaga.

Verse 10

तब अर्जुनने उस महामनस्वी वीरके समस्त घोड़ोंको मारकर समरभूमिमें खूनकी नदी- सी बहा दी ।। सर्वलोकवहां रौद्रां परलोकवहां नदीम्‌ । सरथान्‌ रथिन: सर्वान्‌ पार्थचापच्युतै: शरै:

Sabi ni Sañjaya: Sa pamamagitan ng mga palasong pinakawalan mula sa busog ni Pārtha, ibinagsak ni Arjuna ang lahat ng mga mandirigmang nakasakay sa karwahe, kasama ang kanilang mga karwahe; at sa larangang iyon ay gumawa siya ng isang kakila-kilabot na “ilog ng dugo”—ilog na nag-aagaw sa tao mula sa daigdig na ito at nagdadala sa kanila tungo sa kabilang buhay. Ipinapakita ng taludtod ang nakapanghihilakbot na bigat-moral ng digmaan: ang galing at tungkulin ay isinasakatuparan sa pamamagitan ng karahasan, na ang bunga ay kamatayan at paglipat lampas sa buhay.

Verse 11

द्रौणेरपहतान्‌ संख्ये ददृशु: स च तां तथा । प्रावर्तयन्महाघोरां नदीं परवहां तदा

Sabi ni Sañjaya: Nasaksihan nila ang mga nabuwal sa siksikan ng labanan dahil sa anak ni Droṇa; at siya man, pagkakita sa kanila sa gayong kalagayan, ay noon din nagpaandar ng isang lubhang kakila-kilabot na ilog—ilog na humahakot at humahawi sa kaaway. Ipinakikita ng tagpong ito na ang lakas ng mandirigma, kapag pinatatakbo ng poot at paghihiganti, ay kayang gawing walang-humpay na agos ng pagwasak ang larangan ng digmaan, na nagdadala ng mga buhay nang walang pahinga.

Verse 12

वह रक्तमयी भयंकर सरिता परलोकवाहिनी थी और सब लोगोंको अपने प्रवाहमें बहाये लिये जाती थी। वहाँ खड़े हुए सब लोगोंने देखा कि अश्वत्थामाके सारे रथी अर्जुनके धनुषसे छूटे हुए बाणोंद्वारा युद्धभूमिमें मारे गये। स्वयं अश्वत्थामाने भी उनकी वह अवस्था देखी। उस समय उसने भी महाभयंकर परलोकवाहिनी नदी बहा दी ।। तयोस्तु व्याकुले युद्धे द्रौणे: पार्थस्य दारुणे । अमर्यादं योधयन्त: पर्यधावन्त पृष्ठत:,अश्वत्थामा और अर्जुनके उस भयंकर एवं घमासान युद्धमें सब योद्धा मर्यादारहित होकर युद्ध करते हुए आगे-पीछे सब ओर भागने लगे

Sabi ni Sañjaya: Isang kakila-kilabot na ilog na punô ng dugo—na wari’y ilog na nagdadala ng tao sa daigdig sa kabila—ang tila umagos, at hinahakot ang lahat sa kaniyang agos. Nakita ng mga nakatayo roon na ang lahat ng mga mandirigmang nakasakay sa karwahe ni Aśvatthāmā ay napatay sa larangan ng digmaan ng mga palasong pinakawalan mula sa busog ni Arjuna; at si Aśvatthāmā mismo’y nasaksihan din ang kanilang kalagayan. Noon, siya man ay nagpakawala ng isang nakapanghihilakbot na “ilog” na nagdadala ng tao sa kamatayan. Sa magulo at marahas na tunggaliang iyon sa pagitan ng anak ni Droṇa at ni Pārtha, itinapon ng mga mandirigma ang lahat ng pagpipigil at kaayusan, lumaban nang walang hangganan at nagtakbuhan sa lahat ng dako—pasulong at paurong.

Verse 13

रथैर्तताश्वसूतैश्व हतारोहैश्वन वाजिभि: । द्विरदैश्व॒ हतारोहैर्महामात्रैरहतद्विपै:,रथोंके घोड़े और सारथि मार दिये गये। घोड़ोंके सवार नष्ट हो गये। गजारोही मार डाले गये और हाथी बचे रहे एवं कहीं हाथी ही मार डाले गये तथा महावत बचे रहे। राजन! इस प्रकार समरांगणमें अर्जुनने घोर जनसंहार मचा दिया। उनके धनुषसे छूटे हुए बाणोंद्वारा मारे जाकर बहुत-से रथी धराशायी हो गये

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, sa larangan ng digmaan, ang mga palaso ni Arjuna ay nagdulot ng kakila-kilabot na paglipol. May mga karwaheng naiwan na patay ang mga kabayo at ang tagapagmaneho; sa ibang dako, ang mga mangangabayo ay pinabagsak. Sa ilang pook, napatay ang mga sakay ng elepante ngunit nabuhay ang mga dakilang mahout kasama ang kanilang mga elepante; sa iba naman, ang mga elepante ang bumagsak habang ang mga mahout ay nanatiling buhay. Kaya, sa mga palasong pinakawalan mula sa kanyang busog, maraming mandirigmang-karwahe ang tinamaan at bumagsak sa lupa.”

Verse 14

पार्थेन समरे राजन्‌ कृतो घोरो जनक्षय: । विहता रथिन: पेतु: पार्थचापच्युतै: शरै:,रथोंके घोड़े और सारथि मार दिये गये। घोड़ोंके सवार नष्ट हो गये। गजारोही मार डाले गये और हाथी बचे रहे एवं कहीं हाथी ही मार डाले गये तथा महावत बचे रहे। राजन! इस प्रकार समरांगणमें अर्जुनने घोर जनसंहार मचा दिया। उनके धनुषसे छूटे हुए बाणोंद्वारा मारे जाकर बहुत-से रथी धराशायी हो गये

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, sa labanan ay nagdulot si Pārtha (Arjuna) ng kakila-kilabot na pagkalipol ng mga tao. Tinamaan ng mga palasong pinakawalan mula sa busog ni Pārtha, maraming mandirigmang-karwahe ang bumagsak sa lupa. Ipinakikita ng tanawing ito ang madilim na halagang moral ng digmaan: kahit ipinaglalaban para sa isang layon, ang larangan ng digmaan ay nagiging pook na mabilis at walang humpay na pinapatay ang buhay ng tao.”

Verse 15

हयाश्व पर्यधावन्त मुक्तयोक्‍्त्रास्ततस्तत: । तद्‌ दृष्टवा कर्म पार्थस्य द्रौणिराहवशोभिन:,अवाकिरुत्ततो द्रौणि: समन्तान्निशितै: शरै: । घोड़ोंके बन्धन खुल गये और वे चारों ओर दौड़ लगाने लगे। युद्धमें शोभा पानेवाले अर्जुनका वह पराक्रम देखकर पराक्रमी द्रोणकुमार अश्वत्थामा तुरंत उनके पास आ गया और अपने सुवर्ण-भूषित विशाल धनुषको हिलाते हुए उसने विजयी वीरोंमें श्रेष्ठ अर्जुनको पैने बाणोंद्वारा सब ओरसे ढक दिया

Sinabi ni Sañjaya: “Ang mga kabayo, nang lumuwag ang pamatok at mga tali ng harnes, ay nagsipagtakbuhan sa lahat ng dako. Nang makita ang gawang iyon ni Pārtha (Arjuna)—na maringal sa gitna ng siksikang labanan—si Drauṇi (Aśvatthāmā), anak ni Droṇa, ay mabilis na lumapit at mula sa bawat panig ay pinaulanan si Arjuna ng matatalim na palaso, upang pigilan ang kanyang lakas sa gitna ng mga hinihingi ng digmaang may anyong matuwid ngunit mapanira.”

Verse 16

अर्जुनं जयतां श्रेष्ठ त्वरितो5भ्येत्य वीर्यवान्‌ | विधुन्वानो महच्चापं कार्तस्वरविभूषितम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “O pinakamahusay sa mga nagwawagi, ang makapangyarihang mandirigma ay nagmadaling sumugod kay Arjuna, habang inaalog ang kanyang malaking busog na pinalamutian ng kumikislap na ginto.”

Verse 17

भूयो<र्जुनं महाराज द्रौणिरायम्य पत्रिणा

Sinabi ni Sañjaya: “Muli, O dakilang Hari, ang anak ni Droṇa (Aśvatthāmā), habang hinihila ang palasong may balahibo, ay tumutok kay Arjuna.”

Verse 18

सो35तिविद्धो रणे तेन द्रोणपुत्रेण भारत,भारत! रणभूमिमें द्रोणपुत्रके द्वारा अत्यन्त घायल किये गये उदारबुद्धि गाण्डीवधारी अर्जुनने समरांगणमें बलपूर्वक बाणोंकी वर्षा करके अश्वत्थामाको ढक दिया और उसके धनुषको भी काट डाला

Wika ni Sañjaya: O Bhārata, bagaman malubhang tinusok sa labanan ng anak ni Droṇa, si Arjuna na marangal ang isip, tagapagdala ng Gāṇḍīva, ay buong-lakas na nagpaulan ng mga palaso sa larangan ng digmaan, tinakpan si Aśvatthāmā sa paningin, at pinutol pa maging ang kaniyang busog.

Verse 19

गाण्डीवधन्वा प्रसभं शरवर्षैरुदारधी: । संछाद्य समरे द्रौणिं चिच्छेदास्प च कार्मुकम्‌,भारत! रणभूमिमें द्रोणपुत्रके द्वारा अत्यन्त घायल किये गये उदारबुद्धि गाण्डीवधारी अर्जुनने समरांगणमें बलपूर्वक बाणोंकी वर्षा करके अश्वत्थामाको ढक दिया और उसके धनुषको भी काट डाला

Wika ni Sañjaya: Sa larangan ng digmaan, si Arjuna na marangal ang isip, may hawak ng Gāṇḍīva, ay buong-lakas na tinakpan ng bagyo ng mga palaso si Aśvatthāmā, anak ni Droṇa, at pinutol din ang kaniyang busog.

Verse 20

स छिन्नथन्वा परिघं वज्रस्पर्शसमं युधि । आदाय चिक्षेप तदा द्रोणपुत्र: किरीटिने,धनुष कट जानेपर द्रोणपुत्रने युद्धस्थलमें एक ऐसा परिघ हाथमें लिया, जिसका स्पर्श वज्रके समान कठोर था। उसने उस परिघको तत्काल ही किरीटधारी अर्जुनपर दे मारा

Wika ni Sañjaya: Nang maputol ang kaniyang busog, ang anak ni Droṇa ay sumunggab sa gitna ng labanan ng isang parigha—isang pamalong bakal na kasing-tigas ng kidlat sa haplos—at agad itong inihagis sa koronadong Arjuna.

Verse 21

तमापततन्तं परिघं जाम्बूनदपरिष्कृतम्‌ । चिच्छेद सहसा राजन्‌ प्रहसन्निव पाण्डव:,राजन! उस सुवर्णभूषित परिघको सहसा अपने ऊपर आते देख पाण्डुपुत्र अर्जुनने हँसते हुए-से उसके टुकड़े-टुकड़े कर दिये

Wika ni Sañjaya: O Hari, nang ang pamalong iyon—na pinalamutian ng ginto ng Jāmbūnada—ay rumagasa pababa sa kaniya, si Arjuna na Pāṇḍava, na wari’y nakangiti, ay biglang pinira-piraso iyon.

Verse 22

स पपात तदा भूमौ निकृत्त: पार्थसायकै: । विकीर्ण: पर्वतो राजन्‌ यथा वज्नेण ताडित:,नरेश्वर! जैसे वज्गका मारा हुआ पर्वत टूट-फूटकर सब ओर बिखर जाता है, उसी प्रकार अर्जुनके बाणोंसे कटा हुआ वह परिघ उस समय पृथ्वीपर गिर पड़ा

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, O Hari, ang parighang bakal na iyon, na tinapyas ng mga palaso ni Arjuna, ay bumagsak sa lupa. Wasak at nagkalat ang mga piraso, na parang bundok na tinamaan ng vajra ni Indra.

Verse 23

ततः क्रुद्धो महाराज द्रोणपुत्रो महारथ: । ऐन्द्रेण चास्त्रवेगेन बी भत्सुं समवाकिरत्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, O Hari, ang makapangyarihang mandirigmang nakasakay sa karwaheng pandigma—ang anak ni Droṇa—sa tindi ng galit ay pinaulanan si Arjuna (Bībhatsu) ng mabagsik na bugso ng sandata ni Indra.

Verse 24

महाराज! तब महारथी द्रोणपुत्रने कुपित होकर अर्जुनपर ऐन्द्रास्त्रद्वारा वेगपूर्वक बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ।। तस्येन्द्रजालावततं समीक्ष्य पार्थो राजन्‌ गाण्डिवमाददे सः । ऐन्द्रं जाल॑ प्रत्यहरत्‌ तरस्वी वरास्त्रमादाय महेन्द्रसृष्टम्‌ू,राजन! अर्जुनने अश्वत्थामाद्वारा किये हुए इन्द्रजालका विस्तार देखकर बड़े वेगसे गाण्डीव धनुष हाथमें लिया और महेन्द्रद्वारा निर्मित उत्तम अस्त्रका आश्रय लेकर उस इन्द्रजालका संहार कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, noon ang dakilang mandirigmang si Aśvatthāman, anak ni Droṇa, sa galit ay nagsimulang magpaulan ng mabilis at marahas na mga palaso laban kay Arjuna sa pamamagitan ng sandata ni Indra. Nang makita ni Pārtha ang malawak na pagkalat ng “Lambat ni Indra,” ang mahiwagang panlilinlang na nakalilito, agad niyang hinawakan ang busog na Gāṇḍīva; at sa pag-asa sa isang napakahusay na sandatang nilikha ni Mahendra, winasak ng makapangyarihan ang ilusyon na iyon.

Verse 25

विदार्य तज्जालमथेन्द्रमुक्तं पार्थस्ततो द्रौणिरथं क्षणेन । प्रच्छादयामास ततो<भ्युपेत्य द्रौणिस्तदा पार्थशराभिभूत:,इस प्रकार इन्द्रास्त्रद्वारा छोड़े गये उस बाण-जालको विदीर्ण करके अर्जुनने निकटवर्ती होकर क्षणभरमें अश्वत्थामाके रथको ढक दिया। उस समय अअभश्रत्थामा अर्जुनके बाणोंसे अभिभूत हो गया था

Sinabi ni Sañjaya: Matapos punitin ang lambat ng mga palasong pinakawalan ng sandata ni Indra, si Pārtha ay lumapit sa isang kisap at tinakpan ng sarili niyang mga palaso ang karwahe ng anak ni Droṇa, si Aśvatthāman. Noon, ang anak ni Droṇa ay nalugmok at napasailalim sa bagsik ng mga palaso ni Arjuna.

Verse 26

विगाह्[ तां पाण्डवबाणवदवृुष्टिं शरै: परं नाम ततः प्रकाश्य । शतेन कृष्णं सहसाभ्यविद्ध्यत्‌ त्रिभि: शतैरजुन क्षुद्रकाणाम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Sumugod siya sa bagyo ng mga palasong pinakawalan ng mga Pāṇḍava; saka ipinahayag ang kaniyang pinakamataas na pangalan. Pagdaka’y biglang umatake: tinamaan niya si Kṛṣṇa ng sandaang palaso at si Arjuna ng tatlongdaang maliliit ngunit matutulis na palaso.

Verse 27

तदनन्तर अभश्व॒त्थामाने अपने बाणोंद्वारा अर्जुनकी उस बाण-वर्षाका निवारण करके अपना नाम प्रकाशित करते हुए सहसा सौ बाणोंसे श्रीकृष्णको घायल कर दिया और अर्जुनपर भी तीन सौ बाणोंका प्रहार किया ।। ततोडर्जुन: सायकानां शतेन गुरो: सुतं मर्मसु निर्बिभेद । अश्वांश्व सूतं॑ च तथा धनुर्ज्या- मवाकिरतू्‌ पश्यतां तावकानाम्‌,इसके बाद अर्जुनने सौ बाणोंसे गुरुपुत्रके मर्मस्थानोंको विदीर्ण कर दिया तथा आपके पुत्रोंके देखते-देखते उसके घोड़ों, सारथि, धनुष और प्रत्यंचापर बाणोंकी झड़ी लगा दी

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, si Aśvatthāman ay sumalubong sa pag-ulan ng mga palaso ni Arjuna sa pamamagitan ng sarili niyang mga palaso, at habang ipinahahayag ang kaniyang pangalan upang ipamalas ang giting, bigla niyang sinugatan si Śrī Kṛṣṇa ng sandaang palaso at pinaulanan din si Arjuna ng tatlongdaang palaso. Pagdaka, si Arjuna naman, sa sandaang matutulis na palaso, ay tumusok sa mahahalagang bahagi ng anak ng Guro; at sa harap ng iyong mga mandirigma, tinakpan niya ng siksik na putok ng palaso ang mga kabayo, ang kutsero, ang busog, at ang bagting ng busog ni Aśvatthāman.

Verse 28

स विद्ध्वा मर्मसु द्रौर्णि पाण्डव: परवीरहा । सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत्‌,शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले पाण्डुपुत्र अर्जुनने अश्वत्थामाके मर्मस्थानोंमें चोट पहुँचाकर एक भल्लसे उसके सारथिको रथकी बैठकसे नीचे गिरा दिया

Wika ni Sañjaya: Si Arjuna, ang Pāṇḍava—tagapagpuksa ng mga kampeon ng kaaway—ay tumama kay Aśvatthāmā, anak ni Droṇa, sa mga mahalagang bahagi ng katawan. Pagkaraan, sa isang matalim na palaso, ibinagsak niya ang tagapagmaneho ng karwahe ni Aśvatthāmā mula sa upuan ng karwahe.

Verse 29

स संगृहा स्वयं वाहान्‌ कृष्णौ प्राच्छादयच्छरै: | तत्राद्भुतमपश्याम द्रौणेराशु पराक्रमम्‌

Wika ni Sañjaya: Siya mismo ang humawak sa mga kabayo, at agad niyang binaha ng mga palaso ang “dalawang Kṛṣṇa.” Doon namin nasaksihan ang isang kagila-gilalas—ang mabilis at mabagsik na giting ng anak ni Droṇa sa gitna ng labanan.

Verse 30

प्रायच्छत्तुरगान्‌ यच्च फाल्गुनं चाप्ययोधयत्‌ | यदस्य समरे राजन्‌ सर्वे योधा अपूजयन्‌

Wika ni Sañjaya: Nagkaloob siya ng mga kabayo, at nakipaglaban din kay Phālguna (Arjuna). At, O Hari, sa sagupaan na iyon, pinarangalan siya ng lahat ng mandirigma—kinilala ang kanyang galing at ang batas ng mandirigma na nagpapahalaga sa tapang kahit sa kaaway.

Verse 31

तब उसने स्वयं ही घोड़ोंकी बागडोर हाथमें लेकर श्रीकृष्ण और अर्जुनको बाणोंसे ढक दिया। वहाँ हमने द्रोणपुत्रका शीघ्र प्रकट होनेवाला वह अद्भुत पराक्रम देखा कि वह घोड़ोंको भी काबूमें रखता था और अर्जुनके साथ युद्ध भी करता था। राजन! समरांगणमें सभी योद्धाओंने उसके इस कार्यकी भूरि-भूरि प्रशंसा की ।। ततः प्रहस्य बीभत्सुद्रोणपुत्रस्य संयुगे । क्षिप्रं रश्मीनथाश्चानां क्षुरप्रैश्विच्छिदेि जय:,तदनन्तर विजयी अर्जुनने हँसकर युद्धस्थलमें द्रोणपुत्रके घोड़ोंकी बागडोरोंको क्षुपप्रोंद्वारा शीघ्रतापूर्वक काट दिया

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, si Arjuna—nakapanghihilakbot sa digmaan at laging nagwawagi—ay tumawa, at sa gitna ng sagupaan laban sa anak ni Droṇa, mabilis niyang pinutol ang mga renda ng mga kabayo sa pamamagitan ng mga palasong matalas na parang labaha.

Verse 32

प्राद्रवंस्तुरगास्ते तु शरवेगप्रपीडिता: । ततो<भूजन्निनदो घोरस्तव सैन्यस्य भारत,भारत! इसके बाद बाणोंके वेगसे अत्यन्त पीड़ित हुए उसके घोड़े वहाँसे भाग चले। उस समय वहाँ आपकी सेनामें भयंकर कोलाहल मच गया

Wika ni Sañjaya: Dahil sa hagibis na lakas ng mga palaso, ang mga kabayong iyon ay napahirapan at nagsitakbo palayo. Pagkaraan, O Bhārata, sumiklab sa iyong hukbo ang isang nakapanghihilakbot na kaguluhan.

Verse 33

पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा तव सैन्यं समाद्रवन्‌ । समन्तान्निशितान्‌ बाणान्‌ विमुज्चन्तो जयैषिण:,पाण्डव विजय पाकर आपकी सेनापर टूट पड़े और पुनः विजयकी अभिलाषा ले चारों ओरेसे पैने बाणोंका प्रहार करने लगे

Wika ni Sañjaya: Nang makamit ang bentahe ng tagumpay, sumugod ang mga Pāṇḍava sa hukbo mo. Muling uhaw sa pananaig, pinakawalan nila ang matutulis na palaso sa lahat ng dako, itinutulak ang labanan nang may di-matitinag na pasya.

Verse 34

पाण्डवैस्तु महाराज धार्तराष्ट्री महाचमू: । पुन: पुनरथो वीरैरभज्जि जितकाशिभि:,महाराज! विजयसे उल्लसित होनेवाले पाण्डवोंने दुर्योधनकी विशाल सेनामें बारंबार भगदड़ मचा दी

Wika ni Sañjaya: O Hari, ang makapangyarihang hukbo ng mga Dhārtarāṣṭra ay paulit-ulit na nabasag ng mga Pāṇḍava—mga bayani na nagliliyab ang pagnanais sa tagumpay—kaya’t sunod-sunod na pagkalat at kaguluhan ang kumalat sa malawak na hukbo ni Duryodhana.

Verse 35

पश्यतां ते महाराज पुत्राणां चित्रयोधिनाम्‌ | शकुने: सौबलेयस्य कर्णस्य च विशाम्पते,नरेश्वर! प्रजानाथ! विचित्र युद्ध करनेवाले आपके पुत्रोंके, सुबलपुत्र शकुनिके तथा कर्णके देखते-देखते यह सब हो रहा था

Wika ni Sañjaya: O dakilang Hari—panginoon ng bayan, tagapamahala ng mga tao—nagaganap ang lahat ng ito sa mismong harap ng mga mata ng iyong mga anak, mga mandirigmang sari-sari ang galing; at gayundin sa harap nina Śakuni na anak ni Subala at ni Karṇa. Habang sila’y nakatingin, unti-unting lumilitaw ang nakapanghihilakbot na takbo ng pangyayari.

Verse 36

वार्यमाणा महासेना पुत्रैस्तव जनेश्वर । न चातिष्ठत संग्रामे पीड्यमाना समन्तत:ः,जनेश्वर! सब ओरसे पीड़ित हुई आपकी विशाल सेना आपके पुत्रोंके बहुत रोकनेपर भी युद्धभूमिमें खड़ी न रह सकी

Wika ni Sañjaya: O panginoon ng mga tao, kahit paulit-ulit silang pinipigil ng iyong mga anak, ang iyong malawak na hukbo—na ginigiit at sinasalakay mula sa lahat ng panig—ay hindi nakapanatili ng tindig sa larangan ng digmaan.

Verse 37

ततो योधैर्महाराज पलायद्धिः समन्ततः । अभवद्‌ व्याकुलं भीतं पुत्राणां ते महद्‌ बलम्‌

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, O dakilang Hari, nang magsitakas ang mga mandirigma sa lahat ng panig, nayanig ang malaking lakas ng iyong mga anak—nalito at sinapian ng takot.

Verse 38

महाराज! सब ओर भागनेवाले योद्धाओंके कारण आपके पुत्रोंकी वह विशाल सेना भयभीत और व्याकुल हो उठी ।। तिष्ठ तिषछ्ठेति च ततः सूतपुत्रस्य जल्पत: । नावतिष्ठति सा सेना वध्यमाना महात्मभि:,सूतपुत्र कर्ण “ठहरो, ठहरो” की पुकार करता ही रह गया; परंतु महामनस्वी पाण्डवोंकी मार खाती हुई वह सेना किसी तरह ठहर न सकी

Sinabi ni Sanjaya: Nang sandaling iyon, kahit si Karna—anak ng tagapaghatid ng karwahe—ay patuloy na sumisigaw, “Huminto! Huminto!”, hindi pa rin tumigil ang hukbong iyon, sapagkat pinapatay at pinuputol ito ng mga Pandava na may dakilang loob. Sa pagtakbo ng mga mandirigma sa lahat ng panig, ang napakalaking hukbo ng mga anak mo ay natakot at nayanig, hindi makapanatag sa gitna ng pagpatay.

Verse 39

अथोत्क्रुष्ट महाराज पाण्डवैर्जितकाशिभि: । धार्रराष्ट्रबलं दृष्टवा विद्रुतं वै समन्‍्ततः,महाराज! दुर्योधनकी सेनाको सब ओर भागती देख विजयसे उल्लसित होनेवाले पाण्डव जोर-जोरसे सिंहनाद करने लगे

Sinabi ni Sanjaya: O Hari, nang makita ng mga Pandava—na nag-uumapaw sa tuwa dahil sa tagumpay—na ang hukbo ng mga Dhartarashtra ay tumatakas sa lahat ng dako, sila’y sumigaw nang malakas ng sigaw ng tagumpay, umuungal na parang mga leon.

Verse 40

ततो दुर्योधन: कर्णमब्रवीत्‌ प्रणयादिव । पश्य कर्ण महासेना पज्चालैरदिता भूशम्‌,उस समय दुर्योधनने कर्णसे प्रेमपूर्वक कहा--“कर्ण! देखो, पांचालोंने मेरी इस विशाल सेनाको अत्यन्त पीड़ित कर दिया है

Sinabi ni Sanjaya: Pagkaraan, kinausap ni Duryodhana si Karna na tila may mapagkalingang pagkasanay: “Tingnan mo, Karna—ang napakalaking hukbong ito’y labis na pinahirapan ng mga Panchala.”

Verse 41

त्वयि तिष्ठति संत्रासात्‌ पलायनपरायणा । एतज्ज्ञात्वा महाबाहो कुरु प्राप्तमरिंदम,“शत्रुदमन महाबाहु वीर! तुम्हारे रहते हुए भयके कारण मेरी सेना भाग रही है; यह जानकर इस समय जो कर्तव्य प्राप्त हो उसे करो

Sinabi ni Sanjaya: “Kahit nakatindig ka pa, ang aking mga kawal—dinaig ng sindak—ay nakatuon na sa pagtakas. Yamang batid mo ito, O makapangyarihang bisig, pandurog ng kaaway, gawin mo ngayon ang tungkuling dumating sa iyo sa sandaling ito.”

Verse 42

सहस्राणि च योधानां त्वामेव पुरुषोत्तम | क्रोशन्ति समरे वीर द्राव्यमाणानि पाण्डवै:

Sinabi ni Sanjaya: “O Purushottama, sa labang ito, libu-libong mandirigma—na itinataboy ng mga Pandava hanggang sa tumakas—ay sumisigaw at ikaw lamang ang tinatawag. O bayani, sa gitna ng sindak ng pagkawatak-watak, sa lakas mo sila naghahanap ng kanlungan.”

Verse 43

“पुरुषोत्तम! वीर! पाण्डवोंद्वारा खदेड़े जानेवाले सहस्रों कौरव-सैनिक समरांगणमें तुम्हें ही पुकार रहे हैं! ।। एतच्छुत्वापि राधेयो दुर्योधनवचो महान्‌ । मद्रराजमिदं वाक्यमब्रवीत्‌ प्रहसन्निव

Sinabi ni Sañjaya: “O pinakamainam sa mga tao, O bayani! Libu-libong kawal ng Kaurava na itinataboy ng mga Pāṇḍava ay tumatawag sa iyo lamang sa larangan ng digmaan!” Kahit narinig na niya ang mga salita ni Duryodhana, ang dakilang Rādheya ay nagsalita sa hari ng Madra na waring may ngiti—tanda ng panatag na loob sa gitna ng panganib.

Verse 44

महावीर राधापुत्र कर्णने दुर्योधनकी यह बात सुनकर मद्रराज शल्यसे हँसते हुए-से इस प्रकार कहा-- ।। पश्य मे भुजयोरवीर्यमस्त्राणां च जनेश्वर । अद्य हन्मि रणे सर्वान्‌ पञज्चालान्‌ पाण्डुभि: सह

Sinabi ni Sañjaya: Nang marinig ang sinabi ni Duryodhana tungkol sa makapangyarihang si Karṇa, anak ni Rādhā, ang hari ng Madra—si Śalya—ay nagsalita na waring nakangiti sa pangungutya: “O panginoon ng mga tao, masdan mo ang lakas ng aking dalawang bisig at ang aking kahusayan sa mga sandata. Ngayon sa digmaan, papatayin ko ang lahat ng Pāñcāla kasama ng mga anak ni Pāṇḍu.”

Verse 45

वाहयाश्वान्‌ नरव्याप्र भद्रेणेव न संशय: । “नरेश्वरर आज तुम मेरी दोनों भुजाओं और अस्त्रोंका बल देखो। मैं रणभूमिमें पाण्डवोंसहित समस्त पांचालोंका वध किये देता हूँ, इसमें संशय नहीं है। पुरुषसिंह! आप कल्याणचिन्तनपूर्वक ही इन घोड़ोंको आगे बढ़ाइये” ।। एवमुक्‍्त्वा महाराज सूतपुत्र: प्रतापवान्‌

“Itulak ang mga kabayo pasulong, o tigre sa mga tao—walang alinlangan. O hari, ngayong araw masdan mo ang lakas ng aking dalawang bisig at ng aking mga sandata. Sa larangan ng digmaan, papatayin ko ang lahat ng Pāñcāla kasama ng mga Pāṇḍava; walang pag-aalinlangan. O leon sa mga tao, sa hangaring mapalad, pasulungin mo ang mga kabayong ito.” Sinabi ni Sañjaya: Pagkasabi nito, ang magiting na anak ng karwahero (Karṇa)…

Verse 46

प्रगृह् विजयं वीरो धनु: श्रेष्ठ पुरातनम्‌ । सज्यं कृत्वा महाराज संगृहा[ च पुनः पुन:

Sinabi ni Sañjaya: Kinuha ng bayani, o hari, ang tanyag na busog na Vijaya—isang sinauna at dakilang sandata—at paulit-ulit niya itong inunat at hinigpitan sa pagkakahawak, muli’t muli.

Verse 47

संनिवार्य च योधान्‌ स सत्येन शपथेन च । प्रायोजयदमेयात्मा भार्गवास्त्र महाबल:

Sinabi ni Sañjaya: Matapos pigilan ang mga mandirigma, siya—na di masukat ang diwa at makapangyarihan sa sandatang Bhārgava—ay nag-utos sa kanila sa tungkulin, na itinali sa katotohanan at sa taimtim na panunumpa.

Verse 48

महाराज! ऐसा कहकर प्रतापी वीर सूतपुत्र कर्णने अपने विजय नामक श्रेष्ठ एवं पुरातन धनुषको लेकर उसपर प्रत्यंचा चढ़ायी; फिर उसे बारंबार हाथमें लेकर सत्यकी शपथ दिलाते हुए समस्त योद्धाओंको रोका। इसके बाद अमेय आत्मबलसे सम्पन्न उस महाबली वीरने भार्गवास्त्रका प्रयोग किया ।। ततो राजन्‌ सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । कोटिश श्व शरास्तीक्ष्णा निरगच्छन्‌ महामृथे

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, sa dakilang labanan na iyon, ang matutulis na palaso ay rumagasa sa di-mabilang na karamihan—libo-libo, sampu-sampung libo, at maging mga krore—na pinakawalan sa nakapanghihilakbot na lakas. Ipinapakita ng tanawing ito hindi lamang ang lawak ng giting ni Karṇa, kundi pati ang mabigat na pasaning moral ng digmaan: kapag ang pambihirang husay ay nagiging kasangkapan ng malawakang pagwasak, at ang larangan ay nalulunod sa bunga ng poot at paninindigan.

Verse 49

राजन्‌! फिर तो उस महासमरमें सहस्रों, लाखों, करोड़ों और अरबों तीखे बाण उस अस्त्रसे प्रकट होने लगे ।। ज्वलितैस्तै: शरैघोरै: कड्कबर्हिणवाजितै: । संछन्ना पाण्डवी सेना न प्राज्ञायत किज्चन,कंक और मोरकी पाँखवाले उन प्रज्वलित एवं भयंकर बाणोंद्वारा पाण्डव-सेना आच्छादित हो गयी। कुछ भी सूझ नहीं पड़ता था

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, sa dakilang labanan, mula sa sandatang iyon ay sumibol ang matutulis na palaso—libo-libo, daan-daang libo, milyon-milyon, at higit pa. Sa mga palasong nagliliyab at kakila-kilabot—may balahibo ng buwitre at palamuting balahibo ng pabo-real—nababalot nang lubos ang hukbo ng mga Pāṇḍava, kaya’t wala nang malinaw na makita. Ipinakikita nito na kapag ang lakas-mandigma ay pinalalabis nang walang pagpipigil, ang larangan ay nagiging pagkabulag at kaguluhan, at ang paghatol at makataong pagpipigil ay natatabunan ng lakas lamang.

Verse 50

हाहाकारो महानासीत्‌ पज्चालानां विशाम्पते । पीडितानां बलवता भार्गवास्त्रेण संयुगे

Sinabi ni Sañjaya: “O panginoon ng mga tao, isang malaking sigaw ng dalamhati ang umalingawngaw sa mga Pāñcāla, sapagkat sila’y labis na pinahirapan sa labanan ng makapangyarihang sandatang Bhārgava.”

Verse 51

प्रजानाथ! प्रबल भार्गवास्त्रसे समरांगणमें पीड़ित होनेवाले पांचालोंका महान्‌ हाहाकार सब ओर गूँजने लगा ।। निपतद्धिर्गजै राजन्नश्वैश्षञापि सहस्रश: | रथैश्नापि नरव्याप्र नरैश्नैव समन्‍तत:

Sinabi ni Sañjaya: O panginoon ng mga tao, habang nagngangalit sa larangan ang makapangyarihang sandatang Bhārgava, ang mga Pāñcāla na pinahihirapan ng lakas nito ay nagtaas ng isang malaking sigaw na umalingawngaw sa lahat ng dako. O Hari, ang mga elepante at kabayo ay bumagsak nang libo-libo; ang mga karwahe’y nadurog din, at ang mga tao—o tigre sa mga tao—ay nagkalat sa magkabilang panig. Ipinapakita ng talatang ito ang bigat na moral ng digmaan: kapag pinakawalan ang mga sandatang di-mapipigil, ang pagdurusa ng buong bayan ay lumalampas sa lahat ng pagkakaiba ng antas at dangal.

Verse 52

प्राकम्पत मही राजन्‌ निहतैस्तै: समन्ततः । व्याकुलं सर्वमभवत्‌ पाण्डवानां महद्‌ बलम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, yumanig ang lupa habang ang mga mandirigmang iyon ay pinapatay sa lahat ng panig. Ang malaking hukbo ng mga Pāṇḍava ay lubusang nayanig at nalugmok sa kaguluhan.”

Verse 53

राजन! गिरते हुए हाथियों, सहस्रों घोड़ों, रथों और मारे गये पैदल मनुष्योंके गिरनेसे सारी पृथ्वी सब ओर कम्पित होने लगी। पाण्डवोंकी सारी विशाल सेना व्याकुल हो गयी ।। कर्णस्त्वेको युधां श्रेष्ठो विधूम इव पावक: । दहन्‌ शत्रून्‌ नरव्याप्र शुशुभे स परंतप:,नरव्याप्र! शत्रुओंको तपानेवाला योद्धाओंमें श्रेष्ठ एकमात्र कर्ण ही धूमरहित अग्निके समान शत्रुओंको दग्ध करता हुआ शोभा पा रहा था

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, nang bumagsak ang mga elepante, nang magbagsakan ang libu-libong kabayo at mga karwaheng pandigma, at nang magsipagbagsakan ang mga napatay na kawal na naglalakad, ang buong daigdig ay nagsimulang yumanig sa lahat ng panig. Ang malawak na hukbo ng mga Pāṇḍava ay nabalisa at nagkagulo. Ngunit si Karṇa lamang—pinakamagaling sa mga mandirigma—ay nagningning na parang apoy na walang usok, sinusunog ang kanyang mga kaaway; O tigre sa mga tao, ang tagapagpasakit ng mga kaaway ay naglalagablab sa karangalan.”

Verse 54

ते वध्यमाना: कर्णेन पञज्चालाश्रेदिभि: सह । तत्र तत्र व्यमुहान्त वनदाहे यथा द्विपा:,जैसे वनमें आग लगनेपर उसमें रहनेवाले हाथी जहाँ-तहाँ दग्ध होकर मूर्च्छित हो जाते हैं, उसी प्रकार कर्णके द्वारा मारे जानेवाले पांचाल और चेदि योद्धा यत्र-तत्र मूर्च्छित होकर पड़े थे

Ang mga mandirigmang Pañcāla at Cedi na pinapatay ni Karṇa ay nangahandusay na nawalan ng ulirat sa iba’t ibang dako—gaya ng mga elepanteng nasa gubat kapag sumiklab ang sunog, napapaso at nabubuwal kung saan-saan.

Verse 55

चुक्ुशुश्व नरव्याप्र यथा व्याप्रा नरोत्तमा: । तेषां तु क्रोशतामासीद्‌ भीतानां रणमूर्थनि,पुरुषसिंह! वे श्रेष्ठ योद्धा व्याप्रोंके समान चीत्कार करते थे। राजन! युद्धके मुहानेपर भयभीत हो चिल्लाते और डरकर सब ओर भागते हुए उन सैनिकोंका महान्‌ आर्तनाद प्रलयकालमें समस्त प्राणियोंके चीत्कारके समान जान पड़ता था

Sinabi ni Sañjaya: “O tigre sa mga tao, ang mga pangunahing mandirigma ay sumigaw na parang mga umuungal na tigre. Ngunit ang mga kawal na takót, sa bungad mismo ng labanan, ay humagulhol at nagsisigaw; ang kanilang malakas na panaghoy habang nagsisitakas sa pangamba ay wari’y ang sabayang daing ng lahat ng nilalang sa oras ng pagkalusaw ng daigdig.”

Verse 56

धावतां च ततो राजंस्त्रस्तानां च समन्‍्तत:ः । आर्तनादो महांस्तत्र भूतानामिव सम्प्लवे,पुरुषसिंह! वे श्रेष्ठ योद्धा व्याप्रोंके समान चीत्कार करते थे। राजन! युद्धके मुहानेपर भयभीत हो चिल्लाते और डरकर सब ओर भागते हुए उन सैनिकोंका महान्‌ आर्तनाद प्रलयकालमें समस्त प्राणियोंके चीत्कारके समान जान पड़ता था

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, nang sila’y tumatakbo at sa takot ay nagkawatak-watak sa lahat ng dako, sumiklab doon ang isang napakalakas na daing—gaya ng panaghoy ng lahat ng nilalang sa oras ng pagkalusaw ng sansinukob. O leon sa mga tao, wari’y napuno ng sindak ang bunganga ng larangan ng digmaan, habang ang mga kawal, dinaig ng takot, ay sumisigaw at nagsisitakbo.”

Verse 57

वध्यमानांस्तु तान्‌ दृष्टवा सूतपुत्रेण मारिष । वित्रेसु: सर्वभूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि,आर्य! सूतपुत्रके द्वारा मारे जाते हुए उन योद्धाओंको देखकर समस्त प्राणी पशु-पक्षी भी भयसे थर्रा उठे

Sinabi ni Sañjaya: “O marangal na ginoo, nang makita ang mga mandirigmang iyon na pinapatay ng anak ng Sūta, ang lahat ng nilalang ay nanginig sa takot—pati yaong mga hayop at mga ibon. Ang karahasang bumalot sa larangan ng digmaan ay naging napakalubha kaya ang pangamba’y lumampas sa mga naglalaban, at yumanig sa buong daigdig ng may buhay.”

Verse 58

ते वध्यमाना: समरे सूतपुत्रेण सृज्जया: । अर्जुन वासुदेव॑ च क्रोशन्ति च मुहुर्मुहु:

Sinabi ni Sañjaya: Habang pinupuksa sa labanan ang mga Sṛñjaya ng anak ng kutsero (Karna), paulit-ulit silang sumigaw at tumawag kina Arjuna at Vāsudeva (Kṛṣṇa)—humihingi ng saklolo sa kanilang mga tagapagtanggol sa gitna ng pagpatay, kung saan sinusubok ang tapang at dharma sa bigat ng digmaan.

Verse 59

श्रुत्वा तु निनदं तेषां वध्यतां कर्णमायकै:

Sinabi ni Sañjaya: Nang marinig ang umuugong na sigawan ng mga pinabubuwal ng mga palasong may dulong bakal ni Karṇa, lalo pang lumaki ang ingay ng digmaan—hudyat ng walang tigil na pag-usad ng labanan at ng mabigat na pasaning moral ng mga buhay na napuputol.

Verse 60

अथाब्रवीद्‌ वासुदेवं कुन्तीपुत्रो धनंजय: । भार्गवास्त्रं महाघोरं दृष्टवा तत्र समीरितम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Dhanañjaya (Arjuna), anak ni Kuntī, nang makita roon na pinakikilos ang lubhang kakila-kilabot na sandatang Bhārgava, ay nagsalita kay Vāsudeva (Kṛṣṇa). Sa sandaling iyon, namalas ni Arjuna ang mapaminsalang pag-igting ng digmaan at humingi ng payo sa kanyang kutsero—ang kanyang gabay—upang salubungin ang lakas nang may pag-unawa, hindi sa sindak.

Verse 61

पश्य कृष्ण महाबाहो भार्गवास्त्रस्य विक्रमम्‌ नैतदस्त्रं हि समरे शक्‍्यं हन्तुं कथठ्चन,“महाबाहु श्रीकृष्ण! यह भार्गवास्त्रका पराक्रम देखिये। समरांगणमें किसी तरह इस अस्त्रको नष्ट नहीं किया जा सकता

Sinabi ni Sañjaya: “O Kṛṣṇa, makapangyarihang bisig! Masdan ang nakalalamang na lakas ng sandatang Bhārgava. Sa gitna ng labanan, hindi ito mapapawalang-bisa sa alinmang karaniwang paraan.”

Verse 62

सूतपुत्रं च संरब्धं पश्य कृष्ण महारणे । अन्तकप्रतिमं वीर्ये कुर्वाणं कर्म दारुणम्‌,“श्रीकृष्ण! देखिये, क्रोधमें भरा हुआ सूतपुत्र, जो पराक्रममें यमराजके समान है, महासमरमें कैसा दारुण कर्म कर रहा है

Sinabi ni Sañjaya: “O Kṛṣṇa, tumingin sa dakilang labang ito—masdan ang anak ng kutsero, nag-aalab sa poot; ang kanyang lakas ay tulad ni Antaka (Kamatayan) mismo, at gumagawa ng kakila-kilabot na gawain.”

Verse 63

इस प्रकार श्रीमह्याभारत कर्णपर्वमें युधिष्िरिका पलायनविषयक तिरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ,अभीद्ष्णं चोदयजच्नश्वान्‌ प्रेक्षते मां मुहुर्मुहुः । न च पश्यामि समरे कर्ण प्रति पलायितुम्‌ “वह निरन्तर घोड़ोंको हाँकता हुआ बारंबार मेरी ही ओर देख रहा है। समरभूमिमें कर्णके सामनेसे पलायन करना मैं उचित नहीं समझता

“Siya’y nagmamadali sa pagpapatakbo ng mga kabayo at paulit-ulit na tumitingin sa akin. Sa gitna ng labanan, hindi ko nakikitang nararapat ang tumakas sa harap ni Karṇa.”

Verse 64

जीवन प्राप्नोति पुरुष: संख्ये जयपराजयौ । मृतस्य तु हृषीकेश भड़ एव कुतो जय:,“मनुष्य जीवित रहे तो वह युद्धमें विजय और पराजय दोनों पाता है। हृषीकेश! मरे हुए मनुष्यका तो नाश ही हो जाता है; फिर उसकी विजय कहाँसे हो सकती है” इति श्रीमहा भारते कर्णपर्वणि धर्मराजशोधने चतु:षष्टितमो 5 ध्याय: इस प्रकार श्रीमह्माभारत कर्णपर्वमें युधिष्टिरकी खोजविषयक चौंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

Wika ni Sañjaya: “Hangga’t nabubuhay ang tao, sa digmaan maaari niyang danasin kapwa tagumpay at pagkatalo. Ngunit para sa patay na, O Hṛṣīkeśa, pagkapuksa na lamang ang natitira—paano pa magkakaroon ng tagumpay para sa kanya?”

Verse 65

एवमुक्तस्तु पार्थेन कृष्णो मतिमतां वरम्‌ । धनंजयमुवाचेदं प्राप्तकालमरिंदमम्‌,अर्जुनके ऐसा कहनेपर श्रीकृष्णने बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ शत्रुदमन अर्जुनसे यह समयोचित बात कही--

Nang masabi ito ni Pārtha (Arjuna), si Kṛṣṇa—pinakamataas sa mga marurunong—ay nagsalita ng mga salitang napapanahon kay Dhanañjaya, ang manlulupig ng mga kaaway.

Verse 66

कर्णेन हि दृढं राजा कुन्तीपुत्र: परिक्षित: । त॑ दृष्टवा55श्वास्प च पुन: कर्ण पार्थ वधिष्यसि,'पार्थ! कर्णने राजा युधिष्ठिरको अत्यन्त क्षत-विक्षत कर दिया है। उनसे मिलकर उन्हें धीरज बँधाकर फिर तुम कर्णका वध करना”

Wika ni Sañjaya: “Ang hari, ang anak ni Kuntī (Yudhiṣṭhira), ay malubhang nasugatan at matinding tinamaan ni Karṇa. O Pārtha, puntahan mo siya, masdan at aliwin; saka ka bumalik at patayin si Karṇa.”

Verse 67

एवमुक्त्वा पुन: प्रायाद्‌ द्रष्टमिच्छन्‌ युधिष्ठिरम्‌ । श्रमेण ग्राहयिष्यंश्व युद्धे कर्ण विशाम्पते,प्रजानाथ! ऐसा कहकर वे पुनः युधिष्ठिरसे मिलनेकी इच्छासे तथा कर्णको युद्धमें अधिक थकावट प्राप्त करानेके लिये वहाँसे चल दिये

Wika ni Sañjaya: Pagkasabi niyon, muli siyang umalis, nagnanais na makita si Yudhiṣṭhira; at sa hangaring lalo pang mapagod si Karṇa sa labanan, O panginoon ng bayan, lumisan siya mula roon.

Verse 68

ततो धनंजयो द्रष्ट राजानं बाणपीडितम्‌ । रथेन प्रययौ क्षिप्रं संग्रामात्‌ केशवाज्ञया,तत्पश्चात्‌ अर्जुन श्रीकृष्णकी आज्ञासे बाणपीड़ित राजा युधिष्ठिरको देखनेके लिये रथके द्वारा युद्धस्थलसे शीघ्रतापूर्वक गये

Wika ni Sañjaya: Noon, si Dhanañjaya (Arjuna), nang makita ang hari (Yudhiṣṭhira) na pinahihirapan ng mga palaso, ay mabilis na pinaandar ang kanyang karwahe palayo sa larangan ng digmaan, alinsunod sa utos ni Keśava (Kṛṣṇa).

Verse 69

गच्छन्नेव तु कौन्तेयो धर्मराजदिदृक्षया । सैन्यमालोकयामास नापश्यत्‌ तत्र चाग्रजम्‌,भारत! कुन्तीकुमार अर्जुनने द्रोणपुत्रके साथ युद्ध करके रणभूमिमें वज्रधारी इन्द्रके लिये भी दुःसह उस गुरुपुत्रको पराजित करनेके पश्चात्‌ जाते समय धर्मराजको देखनेकी इच्छासे सारी सेनापर दृष्टिपात किया। परंतु वहाँ कहीं भी अपने बड़े भाईको नहीं देखा

Wika ni Sañjaya: Habang papaalis ang anak ni Kuntī, sabik na makita si Dharmarāja (Yudhiṣṭhira), inilibot niya ang tingin sa buong hukbo; ngunit doon, O Bhārata, hindi niya nakita ang kanyang nakatatandang kapatid.

Verse 70

युद्ध कृत्वा तु कौन्तेयो द्रोणपुत्रेण भारत । दुःसहं वज्िणा संख्ये पराजित्य गुरो: सुतम्‌,भारत! कुन्तीकुमार अर्जुनने द्रोणपुत्रके साथ युद्ध करके रणभूमिमें वज्रधारी इन्द्रके लिये भी दुःसह उस गुरुपुत्रको पराजित करनेके पश्चात्‌ जाते समय धर्मराजको देखनेकी इच्छासे सारी सेनापर दृष्टिपात किया। परंतु वहाँ कहीं भी अपने बड़े भाईको नहीं देखा

Wika ni Sañjaya: O Bhārata, matapos makipagdigma ang anak ni Kuntī (Arjuna) sa anak ni Droṇa (Aśvatthāmā) at mapagtagumpayan sa labanan ang anak ng gurong iyon—na napakakakila-kilabot na maging si Vajrin (Indra) ay mahihirapang harapin—sa kanyang pag-alis, dahil sa pagnanais na makita si Dharmarāja, inilibot niya ang tingin sa buong hukbo; ngunit wala siyang nakita ni saan man na kanyang nakatatandang kapatid.

Verse 163

अवाकिरुत्ततो द्रौणि: समन्तान्निशितै: शरै: । घोड़ोंके बन्धन खुल गये और वे चारों ओर दौड़ लगाने लगे। युद्धमें शोभा पानेवाले अर्जुनका वह पराक्रम देखकर पराक्रमी द्रोणकुमार अश्वत्थामा तुरंत उनके पास आ गया और अपने सुवर्ण-भूषित विशाल धनुषको हिलाते हुए उसने विजयी वीरोंमें श्रेष्ठ अर्जुनको पैने बाणोंद्वारा सब ओरसे ढक दिया

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, si Aśvatthāmā, anak ni Droṇa, ay nagpaulan kay Arjuna ng mga palasong matatalim mula sa lahat ng panig. Nang lumuwag ang mga tali ng pangharness at nagsipagtilian ang mga kabayo, nagtatakbo sa iba’t ibang dako, si Aśvatthāmā—sa pagkakita sa ningning ng digmaan at lakas ni Arjuna—ay sumugod agad, inuga ang kanyang malaking busog na may palamuting ginto, at binalot sa magkabilang panig ang pinakadakila sa mga nagwaging bayani sa pamamagitan ng matutulis na palaso.

Verse 173

वक्षोदेशे भृशं पार्थ ताडयामास निर्दयम्‌ | महाराज! तदनन्तर द्रोणकुमारने धनुष खींचकर छोड़े हुए पंखयुक्त बाणसे कुन्तीकुमार अर्जुनकी छातीपर पुनः बड़े जोरसे निर्दयतापूर्वक प्रहार किया

Wika ni Sañjaya: O Pārtha, marahas at walang-awa niyang tinamaan nang ubod-lakas ang iyong dibdib.

Verse 583

प्रेतराजपुरे यद्धत्‌ प्रेतराजं विचेतस: । सूतपुत्रद्वारा समरांगणमें मारे जाते हुए सूंजय बारंबार अर्जुन और श्रीकृष्णको पुकारते थे। ठीक उसी तरह, जैसे प्रेतराजके नगरमें क्लेशसे अचेत हुए प्राणी प्रेतराजको ही पुकारते हैं

Sinabi ni Sañjaya: Gaya ng mga nilalang na walang magawa, nahihimatay sa pighati sa lungsod ni Yama—Panginoon ng Kamatayan—na si Yama lamang ang paulit-ulit na tinatawag; gayon din—sa larangan ng digmaan, nang ang anak ng tagapaghatid ng karwahe (sūta-putra) ay pinapatay, si Sañjaya ay paulit-ulit na tumawag kina Arjuna at Śrī Kṛṣṇa.

Verse 5959

कर्णके बाणोंद्वारा मारे जाते हुए उन सैनिकोंका आर्तनाद सुनकर तथा वहाँ महाभयंकर भार्गवास्त्रका प्रयोग हुआ देखकर कुन्तीपुत्र अर्जुनने भगवान्‌ श्रीकृष्णसे कहा -ए

Sinabi ni Sañjaya: Nang marinig ang daing ng mga kawal na pinapatumba ng mga palaso ni Karṇa, at nang makita na pinakawalan doon ang lubhang nakapanghihilakbot na sandatang Bhārgava, nagsalita si Arjuna—anak ni Kuntī—sa Panginoong Śrī Kṛṣṇa.