Adhyaya 15

Verse 1

नफमशा (0) असऔ मनन पज्चदशो< ध्याय: शल्यके साथ भीमसेनका युद्ध तथा शल्यकी पराजय धृतराष्ट्र रवाच बहूनि सुविचित्राणि द्वन्द्ययुद्धानि संजय । त्वयोक्तानि निशम्माहं स्पृहयामि सचक्षुषाम्‌

Wika ni Dhṛtarāṣṭra: “Sañjaya, inilarawan mo ang napakaraming pambihirang mga tunggaliang isang laban sa isa. Sa pakikinig sa iyong salaysay, ako’y napapagnasa sa magandang kapalaran ng mga taong may paningin pa.”

Verse 2

आश्चर्यभूतं लोकेषु कथयिष्यन्ति मानवा: । कुरूणां पाण्डवानां च युद्ध देवासुरोपमम्‌,देवताओं और असुरोंके समान इस कौरव-पाण्डव-युद्धको संसारके मनुष्य अत्यन्त आश्चर्यकी वस्तु बतायेंगे

Sabi ni Sañjaya: “Sa mga daigdig, sasabihin ng mga tao na ito’y isang kababalaghan—ang digmaan ng mga Kuru at mga Pāṇḍava, na wari’y labanan ng mga diyos at mga asura.”

Verse 3

न हि मे तृप्तिरस्तीह शृण्वतो युद्धमुत्तमम्‌ । तस्मादातायनेरयुद्धं सौभद्रस्थ च शंस मे

Sabi ni Sañjaya: “Kahit naririnig ko rito, hindi pa rin ako nasisiyahan sa napakahusay na salaysay ng digmaan. Kaya isalaysay mo sa akin nang malinaw ang labanan ni Śalya, anak ni Ātāyana, at ni Saubhadra (Abhimanyu).”

Verse 4

संजय उवाच सादितं प्रेक्ष्य यन्तारं शल्य: सर्वायसीं गदाम्‌ | समुत्क्षिप्प नदन्‌ क्रुद्ध: प्रचस्कन्द रथोत्तमात्‌

Sabi ni Sañjaya: “Nang makita ni Śalya na nabuwal ang kanyang tagapagmaneho ng karwahe, sumiklab ang kanyang poot. Dinampot niya ang isang pamalong lubos na bakal, itinaas ito, at umungal sa galit; saka siya lumundag mula sa napakahusay na karwahe.”

Verse 5

संजयने कहा--राजन्‌! राजा शल्य अपने सारथिको मारा गया देख कुपित हो उठे और पूर्णतः लोहेकी बनी हुई गदा उठाकर गर्जते हुए अपने उत्तम रथसे कूद पड़े ।।

Sabi ni Sañjaya: “O Hari, nang makita ni Haring Śalya na napatay ang kanyang tagapagmaneho, sumiklab ang kanyang galit. Umuungal, dinampot niya ang malaking pamalong purong bakal at lumundag mula sa kanyang napakahusay na karwahe. Nang makita siyang sumasalakay na parang naglalagablab na apoy ng pagkalipol at parang si Kamatayan na may hawak na pamalong parusa, si Bhīmasena, tangan ang sarili niyang dambuhalang pamalo, ay sumugod sa kanya nang ubod ng bilis.”

Verse 6

सौभद्रो5प्यशनिप्रख्यां प्रगृह्ा महतीं गदाम्‌ । एह्टोहीत्यब्रवीच्छल्यं यत्नाद्‌ भीमेन वारित:

Wika ni Sañjaya: Si Abhimanyu, anak ni Subhadrā, ay sumulong din, buhat ang isang dambuhalang pamalo na wari’y kidlat. Sumigaw siya, “Halika! Halika!”, at hinamon si Śalya. Ngunit si Bhīmasena, sa matinding pagsisikap, ay pinigil siya—ipinapahiwatig na kahit sa nag-aalab na digmaan, ang tapang ay dapat pasunurin sa disiplina at wastong kaayusan ng labanan.

Verse 7

वारयित्वा तु सौभद्रं भीमसेन: प्रतापवान्‌ । शल्यमासाद्य समरे तस्थौ गिरिरिवाचल:,सुभद्राकुमार अभिमन्युको रोककर प्रतापी भीमसेन राजा शल्यके पास जा पहुँचे और समरभूमिमें पर्वतके समान अविचल भावसे खड़े हो गये

Wika ni Sañjaya: Matapos pigilan si Saubhadra (Abhimanyu), ang makapangyarihang si Bhīmasena ay lumapit kay Śalya sa larangan at tumindig na matatag, di matinag na parang bundok—hudyat ng di-natitinag na pasya sa gitna ng kaguluhan ng digmaan at ng tungkuling harapin ang mabagsik na kaaway nang walang pag-urong.

Verse 8

तथैव मद्रराजो5पि भीम॑ दृष्टवा महाबलम्‌ | ससाराभिमुखस्तूर्ण शार्दूल इव कुज्जरम्‌,इसी प्रकार मद्रराज शल्य भी महाबली भीमसेनको देखकर तुरंत उन्हींकी ओर बढ़े, मानो सिंह किसी गजराजपर आक्रमण कर रहा हो

Wika ni Sañjaya: Gayon din, ang hari ng Madra na si Śalya, nang makita ang napakalakas na si Bhīma, ay biglang sumugod nang tuwiran at mabilis, na parang tigre na dumadamba sa elepante. Ipinakikita ng taludtod ang matinding diwang mandirigma at mabangis na bugso ng mga kampeon na humahanap ng karapat-dapat na katunggali sa digmaan.

Verse 9

ततस्तूर्यनिनादाश्न शड्खानां च सहस्रश: । सिंहनादाश्न संजज्ञुभेरीणां च महास्वना:

Wika ni Sañjaya: Pagdaka, umalingawngaw ang pagputok ng mga trumpeta ng digmaan at ang ingay ng libu-libong kabibe. Umangat ang mga sigaw na parang ungol ng leon ng mga bayani, at ang malalim na dagundong ng malalaking tambol ay kumalat sa lahat ng dako—isang nakapanghihilakbot na bugso ng sigla sa pakikidigma na nagpapalakas ng loob, ngunit nagbabadya rin ng napakalawak na karahasang malapit nang sumiklab.

Verse 10

पश्यतां शतशो हाासीदन्योन्यमभिधावताम्‌ । पाण्डवानां कुरूणां च साधु साध्विति नि:स्वन:,एक दूसरेकी ओर दौड़ते हुए सैकड़ों दर्शकों, कौरवों और पाण्डवोंके साधुवादका महान्‌ शब्द वहाँ सब ओर गूँजने लगा

Wika ni Sañjaya: Habang sila’y nagsasalpukan at nagtatakbuhan tungo sa isa’t isa sa harap ng daan-daang nanonood, umalingawngaw mula sa kapwa Pāṇḍava at Kuru ang malakas na sigaw ng papuri—“Magaling! Magaling!”—na kumalat sa lahat ng dako. Ipinahihiwatig ng tagpong ito na sa gitna ng dilim ng digmaan, pinupuri pa rin sa hayag ang giting at husay sa pakikidigma, kahit ng magkalabang panig.

Verse 11

न हि मद्राधिपादन्य: सर्वराजसु भारत | सोदुमुत्सहते वेगं भीमसेनस्य संयुगे,भरतनन्दन! समस्त राजाओंमें मद्रराज शल्यके सिवा दूसरा कोई ऐसा नहीं था, जो युद्धमें भीमसेनके वेगको सहनेका साहस कर सके

Wika ni Sañjaya: “O Bhārata, sa lahat ng mga hari, wala nang iba kundi si Śalya, panginoon ng Madra, ang may lakas-loob na tiisin ang rumaragasang pagsalakay ni Bhīmasena sa labanan, O ligaya ng angkan ng Bharata.”

Verse 12

तथा मद्राधिपस्यापि गदावेगं महात्मन: । सोढुमुत्सहते लोके युधि को<5न्यो वृकोदरात्‌,इसी प्रकार संसारमें भीमसेनके सिवा दूसरा कौन ऐसा वीर है, जो युद्धमें महामनस्वी मद्रराज शल्यकी गदाके वेगको सह सकता है

Wika ni Sañjaya: “Gayon din, sa mundong ito—sa gitna ng digmaan—sino pa, maliban kay Vṛkodara (Bhīma), ang makatatagal sa rumaragasang lakas ng pamalo (gada) ni Śalya, ang dakilang-loob na panginoon ng Madra?”

Verse 13

पट्टै्जाम्बूनदैर्बद्धा बभूव जनहर्षणी । प्रजज्वाल तदा5<5विद्धा भीमेन महती गदा

Wika ni Sañjaya: “Nabigkis ng mga plakang ginto ng Jāmbūnada, ang dakilang gada ay naging kagalakan ng mga mandirigma. Nang ito’y paikutin at itulak ni Bhīma, nagliyab itong parang apoy—nagpasiklab ng tuwa at sigla ng pakikidigma sa puso ng mga bayani.”

Verse 14

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणाभिषेकपर्वमें अभिमन्युका पराक्रमविषयक चौदहवाँ अध्याय पूरा हुआ

Wika ni Sañjaya: “At gayon nga, habang ito’y dumaraan sa bawat landas at umiikot sa lahat ng itinakdang anyo ng pakikipagtuos sa gada, ang gada ni Haring Śalya ay kumikislap na parang malaking kidlat, at nagmistulang maringal.”

Verse 15

तौ वृषाविव नर्दन्तौ मण्डलानि विचेरतु: । आवर्तितगदाशूज्रावुभौ शल्यवृकोदरौ,इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि शल्यापयाने पठचदशो<ध्याय: ।।

Wika ni Sañjaya: “Umuungal na parang dalawang dambuhalang toro, si Śalya at si Vṛkodara ay umikot sa isa’t isa. Kapwa sila mabilis at kakila-kilabot, umiikot ang kanilang mga gada habang naghahanap ng siwang upang makapanaig sa hampas.”

Verse 16

वे शल्य और भीमसेन दोनों गदारूप सींगोंको घुमा-घुमाकर साँड़ोंकी भाँति गरजते हुए पैंतरे बदल रहे थे ।।

Sinabi ni Sañjaya: Si Śalya at si Bhīmasena, iniikot-ikot ang kanilang mga gada na wari’y dalawang torong may sungay, umuungal at nagpapalit ng tindig, umiikot upang makakuha ng bentahe. Sa kanilang paikot na hakbang at sa paghawak at paghagupit ng gada, ang labanan ng dalawang lalaking tila mga leon ay waring pantay ang lakas at galing.

Verse 17

ताडिता भीमसेनेन शल्यस्य महती गदा । साग्निज्वाला महारीद्रा तदा तूर्णमशीर्यत,उस समय भीमसेनकी गदासे टकराकर शल्यकी विशाल एवं महाभयंकर गदा आगकी चिनगारियाँ छोड़ती हुई तत्काल छिन्न-भिन्न होकर बिखर गयी

Sinabi ni Sañjaya: Nang tamaan ni Bhīmasena, ang napakalaki at nakapanghihilakbot na gada ni Śalya—na nagbubuga ng mga kislap na parang apoy—ay agad na nabasag at nagkalat.

Verse 18

तथैव भीमसेनस्य द्विषताभिहता गदा । वर्षाप्रदोषे खद्योतैर्व॒तो वृक्ष इवाबभौ

Sinabi ni Sañjaya: Gayundin, ang gada ni Bhīmasena, kapag sumasalpok sa kaaway, ay nagningning habang nagbubuga ng mga kislap—gaya ng punongkahoy sa dapithapon ng tag-ulan na napapaligiran ng kumikislap na alitaptap.

Verse 19

गदा क्षिप्ता तु समरे मद्रराजेन भारत | व्योम दीपयमाना सा ससूजे पावकं मुहुः,भारत! तब मद्रराज शल्यने समरभूमिमें दूसरी गदा चलायी, जो आकाशको प्रकाशित करती हुई बारंबार अंगारोंकी वर्षा कर रही थी

Sinabi ni Sañjaya: O Bhārata, sa gitna ng labanan ay inihagis ng hari ng Madra na si Śalya ang isang gada. Habang naglalagablab sa himpapawid, pinagliwanag nito ang kalangitan at paulit-ulit na wari’y nagbubuhos ng mga kislap na parang apoy.

Verse 20

तथैव भीमसेनेन द्विषते प्रेषिता गदा । तापयामास तत्‌ सैन्यं महोल्का पतती यथा

Sinabi ni Sañjaya: Gayundin, ang gadang inihagis ni Bhīmasena sa kaaway ay nagsimulang magsunog at magpasakit sa hukbo ng Kaurava, na parang isang dambuhalang bulalakaw na bumabagsak mula sa langit.

Verse 21

ते गदे गदिनां श्रेष्ठौ समासाद्य परस्परम्‌ । श्वसन्त्यौ नागकन्ये वा ससृजाते विभावसुम्‌

Wika ni Sañjaya: Ang dalawang pamalo—na hawak ng mga pangunahing mandirigmang bihasa sa pamalo—ay nagsalpukan nang harapan. Sa pagbangga, wari’y sumisitsit na parang mga dalagang ahas at nagbubuga ng apoy, lalo pang pinatindi ang nakapanghihilakbot na tanawin ng labanan at ang pagkapuksa na isinilang ng galit na sagupaan.

Verse 22

नखैरिव महाव्याप्रौ दनतैरिव महागजौ । तौ विचेरतुरासाद्य गदाग्रया भ्यां परस्परम्‌

Wika ni Sañjaya: Gaya ng dalawang mababangis na tigre na sumusugod gamit ang mga kuko, o dalawang dambuhalang elepante na sumusuwag gamit ang mga pangil, nagsalubong at nag-ikot si Bhīmasena at Śalya, at bawat isa’y humahampas sa kabila gamit ang unahang bahagi ng pamalo—larawan ng bagsik ng digmaan, kung saan lakas at paninindigan, hindi panghihikayat, ang nagpapasya sa sandali.

Verse 23

ततो गदाग्राभिहतौ क्षणेन रुधिरोक्षितौ | ददृशाते महात्मानौ किंशुकाविव पुष्पितौ

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, sa isang kisapmata, nang tamaan ng unahang bahagi ng pamalo, ang dalawang dakilang mandirigmang marangal ay nakita na basang-basa sa dugo, na wari’y dalawang punong kiṃśuka (palāśa) na namumulaklak nang sagana. Ipinapakita ng taludtod ang malagim na kabalintunaan ng digmaan: ang mukhang “pamumulaklak” na ganda ay sa katotohanan ang matingkad na pula ng dugong dumanak.

Verse 24

शुश्रुवे दिक्षु सर्वासु तयो: पुरुषसिंहयो: । गदाभिघातसंह्ाद: शक्राशनिरवोपम:,उन दोनों पुरुषसिंहोंकी गदाओंके टकरानेका शब्द इन्द्रके वजकी गड़गड़ाहटके समान सम्पूर्ण दिशाओंमें सुनायी देता था

Wika ni Sañjaya: Sa lahat ng dako ay narinig ang dumadagundong na ingay ng mga hampas ng pamalo habang ang dalawang lalaking tulad ng leon ay nagsasalpukan—gaya ng alingawngaw ng kulog ng vajra ni Indra. Pinatitingkad ng taludtod ang bigat ng tunggalian: hindi lamang ito ingay ng katawan, kundi tanda ng lakas ng digmaan na lumalaganap sa buong daigdig sa paligid nila.

Verse 25

गदया मद्रराजेन सव्यदक्षिणमाहत: । नाकम्पत तदा भीमो भिद्यमान इवाचल:,उस समय मद्रराजकी गदासे बायें-दायें चोट खाकर भी भीमसेन विचलित नहीं हुए। जैसे पर्वत वजका आघात सहकर भी अविचलभावसे खड़ा रहता है

Wika ni Sañjaya: Tinamaan sa kaliwa at sa kanan ng pamalo ng hari ng Madra, hindi man lamang natinag si Bhīma. Kahit binubugbog, nanatili siyang matatag na parang bundok na di nayayanig—patunay ng tibay ng mandirigma sa gitna ng dahas ng labanan.

Verse 26

तथा भीमगदावेगैस्ताड्यमानो महाबल: । धैर्यान्मद्राधिपस्तस्थौ वजैर्गिरिरिवाहत:,इसी प्रकार भीमसेनकी गदाके वेगसे आहत होकर महाबली मद्रराज वज्राघातसे पीड़ित पर्वतकी भाँति धैर्यपूर्वक खड़े रहे

Sinabi ni Sañjaya: Tinamaan ng rumaragasang lakas ng pamalo (gada) ni Bhīma, ang makapangyarihang hari ng Madra ay hindi natinag; sa tibay ng loob at matatag na tapang, tumindig siyang parang bundok na binabayo ng mga kidlat na vajra.

Verse 27

आपेततुर्महावेगौ समुच्छितगदावुभौ । पुनरन्तरमार्गस्थौ मण्डलानि विचेरतु:,वे दोनों महावेगशाली वीर गदा उठाये एक-दूसरेपर टूट पड़े। फिर अन्तर्मार्गमें स्थित हो मण्डलाकार गतिसे विचरने लगे

Sinabi ni Sañjaya: Ang dalawang bayani, tangan ang mga pamalo at taglay ang matinding lakas, ay sumugod sa isa’t isa. Pagkaraan, pumuwesto sila sa loob ng malapít na saklaw at nagsimulang umikot na parang singsing, sinusukat ang siwang at tiyempo.

Verse 28

अथाप्लुत्य पदान्यष्टौ संनिपत्य गजाविव । सहसा लोहदण्डाभ्यामन्योन्यमभिजष्नतु:,तत्पश्चात्‌ आठ पग चलकर दोनों दो हाथियोंकी भाँति परस्पर टूट पड़े और सहसा लोहेके डंडोंसे एक-दूसरेको मारने लगे

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, lumundag sila pasulong ng walong hakbang at nagsalpukan na parang dalawang nagngangalit na elepante; at bigla, nag-umpisa silang maghampasan ng mga pamalong bakal.

Verse 29

तौ परस्परवेगाच्च गदाभ्यां च भूशाहतौ । युगपत पेततुर्वीरौ क्षिताविन्द्रध्वजाविव,वे दोनों वीर परस्परके वेगसे और गदाओंद्वारा अत्यन्त घायल हो दो इन्द्रध्वजोंके समान एक ही समय पृथ्वीपर गिर पड़े

Sinabi ni Sañjaya: Dahil sa lakas ng salpukan ng isa’t isa at sa hagupit ng mga pamalo, ang dalawang bayani—malubhang sugatan—ay sabay na bumagsak sa lupa, na parang dalawang bandila ni Indra na gumuho sa iisang sandali.

Verse 30

ततो विह्वलमान त॑ नि:श्वसन्तं पुन: पुन: । शल्यमभ्यपतत्‌ तूर्ण कृतवर्मा महारथ:,उस समय शल्य अत्यन्त विह्लल होकर बारंबार लम्बी साँस खींच रहे थे। इतनेहीमें महारथी कृतवर्मा तुरंत राजा शल्यके पास आ पहुँचा

Sinabi ni Sañjaya: Noon, si Śalya ay nanghihina at paulit-ulit na humihinga nang malalim. Sa sandaling iyon, ang dakilang mandirigmang karwahe na si Kṛtavarmā ay mabilis na sumugod palapit sa kanya.

Verse 31

दृष्टवा चैनं महाराज गदयाभिनिपीडितम्‌ । विचेष्टन्तं यथा नागं मूर्च्छयाभिपरिप्लुतम्‌,महाराज! आकर उसने देखा कि राजा शल्य गदासे पीड़ित एवं मूच्छासे अचेत हो आहत हुए नागकी भाँति छटपटा रहे हैं

Wika ni Sañjaya: “O dakilang hari, nang makita nilang siya’y dinurog ng pamalo—nagpupumiglas na parang ahas, nilamon at nilubog ng pagkahimatay—nasaksihan ng mga mandirigma ang mabagsik na bunga ng hampas na iyon.”

Verse 32

ततः स्वरथमारोप्य मद्राणामधिपं रणे । अपोवाह रणात्‌ तूर्ण कृतवर्मा महारथ:,यह देख महारथी कृतवर्मा युद्धस्थलमें मद्रराज शल्यको अपने रथपर बिठाकर तुरंत ही रणभूमिसे बाहर हटा ले गया

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, sa gitna ng labanan, isinakay ng dakilang mandirigmang karwaheng si Kṛtavarmā ang panginoon ng Madra na si Śalya sa sarili niyang karwahe at mabilis na inilayo mula sa larangan ng digmaan.

Verse 33

क्षीबवद्‌ विह्नललो वीरो निमेषात्‌ पुनरुत्थित: । भीमो<पि सुमहाबाहुर्गदापाणिरदृश्यत

Wika ni Sañjaya: Gaya ng lasing na natitigilan at umiindayog, ang bayani ay muling tumindig sa kisap-mata. At si Bhīma rin, ang makapangyarihang bisig, ay nakita na nakatayo, tangan ang pamalo sa kanyang kamay.

Verse 34

ततो मद्राधिपं दृष्टवा तव पुत्रा: पराड्मुखम्‌ । सनागपत्त्यश्वरथा: समकम्पन्त मारिष,आर्य! उस समय मद्रराज शल्यको युद्धसे विमुख हुआ देख हाथी, घोड़े, रथ और पैदल-सेनाओंसहित आपके सारे पुत्र भयसे काँप उठे

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, nang makita nilang ang panginoon ng Madra na si Śalya ay tumalikod sa labanan, ang mga anak mo—kasama ang kanilang mga elepante, kawal-lakad, kabayo, at mga karwahe—ay nanginig sa takot.

Verse 35

ते पाण्डवैर््यमानास्तावका जितकाशिभि: । भीता दिशो<न्वपद्यन्त वातनुन्ना घना इव

Wika ni Sañjaya: Sa pag-uusig at pagtulak pabalik ng mga Pāṇḍava na nagliliwanag sa tagumpay, ang iyong mga kawal ay natakot at nagsitakas sa lahat ng dako, na parang mga ulap na itinataboy at pinaghihiwa-hiwalay ng hangin.

Verse 36

निर्जित्य धार्तराष्ट्रांस्तु पाण्डवेया महारथा: । व्यरोचन्त रणे राजन्‌ दीप्यमाना इवाग्नय:,राजन्‌! इस प्रकार आपके पुत्रोंकी जीतकर महारथी पाण्डव प्रज्वलित अग्नियोंकी भाँति रणक्षेत्रमें प्रकाशित होने लगे

Wika ni Sañjaya: O Hari, matapos mapagtagumpayan ang mga anak ni Dhṛtarāṣṭra, ang mga dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe ng mga Pāṇḍava ay nagningning sa labanan, O Hari, na parang naglalagablab na apoy—larawang nagpapakita na ang tagumpay sa digmaan ay nagiging lantad na lakas at sigla, bagaman nananatiling mabigat sa dharma at mapanira ang tunggalian.

Verse 37

सिंहनादान्‌ भृशं चक्र: शड्खान्‌ द्मुश्न हर्षिता: । भेरीक्ष वादयामासुर्मुदड्भां श्षानके: सह

Wika ni Sañjaya: Sa galak at tuwa, paulit-ulit silang nagpaalingawngaw ng sigaw na tila ungol ng leon at humihip ng maraming kabibe; at sabay-sabay din nilang pinatunog ang mga tambol—kettledrum, mṛdaṅga, at ānaka. Ipinahihiwatig ng tagpong ito ang sinadyang pag-alab ng diwang mandirigma at ang pagkakaisang-loob bago ang nalalapit na sagupaan.