Adhyaya 149

Verse 1

/ ऑपन-- माल छा जि: सप्तचत्वारिशर्दाधिकशततमोब ध्याय: अर्जुनके बाणोंसे कृपाचार्यका मूर्च्छित होना

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Nang mapatay na ni Savyasācin Arjuna ang bayaning hari ng Sindhu (Jayadratha), ano ang ginawa noon ng aking mga anak? Isalaysay mo sa akin iyan, Sanjaya.”

Verse 2

संजय उवाच सैन्धवं निहतं दृष्टवा रणे पार्थेन भारत । अमर्षवशमापन्न: कृप: शारद्वतस्तत:

Sinabi ni Sanjaya: “O Bhārata, nang makita niyang napatay sa labanan ni Pārtha (Arjuna) si Saindhava, si Kṛpa, anak ni Śaradvat, ay sinakmal ng matinding poot. Dahil sa galit, nagpaulan siya ng mabagsik na mga palaso at tinangkang tabunan si Arjuna sa larangan—isang biglaang bugso ng marahas na pagganti na isinilang mula sa dalamhati at sugatang dangal.”

Verse 3

महता शरवर्षेण पाण्डवं समवाकिरत्‌ । द्रौणिश्चवाभ्यद्रवद्‌ राजन्‌ रथमास्थाय फाल्गुनम्‌

Sinabi ni Sanjaya: “O Hari, sa pamamagitan ng napakalakas na pag-ulan ng mga palaso, lubos niyang tinabunan ang Pāṇḍava (Arjuna). At, O pinuno, si Aśvatthāmā, anak ni Droṇa, ay sumakay rin sa kanyang karwahe at sumugod nang tuwiran kay Phālguna (Arjuna).”

Verse 4

तावेतौ रथिनां श्रेष्ठी रथाभ्यां रथसत्तमौ | उभावुभयतस्ती ६णैर्विशिखैरभ्यवर्षताम्‌,रथियोंमें श्रेष्ठ वे दोनों महारथी दो दिशाओंसे आकर अर्जुनपर पैने बाणोंकी वर्षा करने लगे

Sinabi ni Sanjaya: Ang dalawang iyon—pinakamahuhusay sa mga mandirigmang nakakarwahe, mga dakilang bayani—ay lumapit sakay ng kani-kanilang karwahe at, mula sa magkabilang panig, pinaulanan si Arjuna ng matutulis na palaso.

Verse 5

स तथा शरवर्षाभ्यां सुमहद्भ्यां महाभुज: । पीड्यमान: परामार्तिमगमद्‌ रथिनां वर:,इस प्रकार दो दिशाओंसे होनेवाली उस भारी बाणवर्षसे पीड़ित हो रथियोंमें श्रेष्ठ महाबाहु अर्जुन अत्यन्त व्यथित हो उठे

Sinabi ni Sañjaya: Kaya nga, nang salakayin siya ng napakalakas na ulang ng mga palaso mula sa dalawang panig, si Arjuna na may dakilang bisig—pinakamahusay sa mga mandirigmang nasa karwahe—ay napasailalim sa matinding pagdiin at nalugmok sa sukdulang dalamhati.

Verse 6

सो<जिधघांसुर्गुरुं संख्ये गुरोस्तनयमेव च । चकाराचार्यकं तत्र कुन्तीपुत्रो धनंजय:,वे युद्धस्थलमें गुरु तथा गुरुपुत्रका वध करना नहीं चाहते थे। अतः कुन्तीपुत्र धनंजयने वहाँ अपने आचार्यका सम्मान किया

Sinabi ni Sañjaya: Si Arjuna, anak ni Kuntī, ay hindi nagnanais pumatay sa kanyang guro sa labanan, ni sa anak ng guro. Kaya sa mismong larangan ng digmaan, kumilos siya nang may paggalang na nararapat sa isang ācārya, pinangangalagaan ang bigkis ng guro at alagad kahit sa gitna ng digmaan.

Verse 7

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य द्रौणे: शारद्वतस्य च । मन्दवेगानिषूंस्ताभ्यामजिघांसुरवासृजत्‌

Sinabi ni Sañjaya: Sa pamamagitan ng sarili niyang mga sandata, sinalag ni Arjuna ang mga pana nina Aśvatthāmā, anak ni Droṇa, at ni Kṛpa Śāradvata. At dahil hindi niya sila nais patayin, pinakawalan niya laban sa dalawa ang mga palasong may pigil na lakas—hudyat ng sinadyang pagpipigil sa gitna ng bangis ng digmaan.

Verse 8

ते चापि भृशमभ्यघ्नन्‌ विशिखा: पार्थचोदिता: । बहुत्वात्‌ तु परामार्ति शराणां तावगच्छताम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga palasong iyon, na pinakawalan sa utos ni Arjuna, ay tumama sa kanila nang paulit-ulit at napakalakas. At dahil sa labis na dami ng mga palaso, kapwa sila malubhang nasugatan at dumanas ng matinding sakit.

Verse 9

जयद्रथके कटे हुए मस्तकका उसके पिताकी गोदमें गिरना अथ शारद्वतो राजन्‌ कौन्तेयशरपीडित: । अवासीददू रथोपस्थे मूर्च्छाीम भिजगाम ह

Sinabi ni Sañjaya: “Pagkaraan, O Hari, si Kṛpa Śāradvata, na pinahirapan ng mga palaso ng anak ni Kuntī (Arjuna), ay lumubog sa upuan ng karwahe at nawalan ng malay.”

Verse 10

विह्वलं तमभिज्ञाय भर्तारें शरपीडितम्‌ । हतो<यमिति च ज्ञात्वा सारथिस्तमपावहत्‌,अपने स्वामीको बाणोंसे पीड़ित एवं विह्लल जानकर और उन्हें मरा हुआ समझकर सारथि रणभूमिसे दूर हटा ले गया

Sinabi ni Sañjaya: Nang maunawaan niyang ang kanyang panginoon ay nalilito at matinding pinahihirapan ng mga palaso, at inakalang napatay na, inihatid siya ng tagapagmaneho ng karwahe palayo sa larangan ng digmaan—isang gawaing bunga ng takot na paghatol at tapat na pag-aalala sa gitna ng kaguluhan ng labanan.

Verse 11

तस्मिन्‌ भग्ने महाराज कृपे शारद्वते युधि । अश्वत्थामाप्यपायासीत्‌ पाण्डवेयाद्‌ रथान्तरम्‌

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, nang si Kṛpa, anak ni Śaradvat, ay napaurong sa labang iyon at umurong mula sa pakikipaglaban, si Aśvatthāmā man ay lumihis—iniwan ang mandirigmang Pāṇḍava (si Arjuna)—at nagtungo upang harapin ang ibang mandirigmang nakasakay sa karwahe.

Verse 12

दृष्टवा शारद्वतं पार्थों मूर्च्छितं शरपीडितम्‌ । रथ एव महेष्वास: सकृप॑ पर्यदेवयत्‌

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita ni Pārtha (Arjuna), ang dakilang mamamana, si Śāradvata (Kṛpa) na nakahandusay na walang malay at pinahihirapan ng mga palaso, siya’y nanaghoy para sa kanya mula sa kanyang karwahe.

Verse 13

अश्रुपूर्णमुखो दीनो वचन चेदमब्रवीत्‌ । कृपाचार्यको बाणोंसे पीड़ित एवं मूर्च्छिंत देखकर महाधनुर्धर कुन्तीकुमार अर्जुन दयावश रथपर बैठे-बैठे ही विलाप करने लगे। उनके मुखपर आँसुओंकी धारा बह रही थी। वे दीनभावसे इस प्रकार कहने लगे-- ।।

Sinabi ni Sañjaya: Basang-basa ng luha ang kanyang mukha at bagsak ang loob, sinabi niya ang mga salitang ito. Nang makita iyon, ang lubhang marunong na kṣattā (tagapamahalang pangloob ng palasyo) ay nagsalita sa hari tungkol sa malagim na tanawing nagaganap sa digmaan.

Verse 14

कुलान्तकरणे पापे जातमात्रे सुयोधने । नीयतां परलोकाय साध्वयं कुलपांसन:

Sinabi ni Sañjaya: «Ang makasalanang ito—si Suyodhana—na isinilang upang magdala ng kapahamakan sa angkan, sana’y noong kapapanganak pa lamang ay ipinadala na sa kabilang daigdig. Tunay, siya ang kahihiyan at alikabok ng kanyang pamilya.»

Verse 15

अस्माद्धि कुरुमुख्यानां महदुत्पत्स्यते भसम्‌ । “जिस समय कुलान्तकारी पापी दुर्योधनका जन्म हुआ था

Wika ni Sañjaya: “Mula sa kanya (Duryodhana), sisibol ang isang napakalaking kapahamakan—gaya ng abo—para sa mga pinakadakila sa angkan ng Kuru.” Inaalaala ng taludtod ang naunang babala ni Vidura kay Dhṛtarāṣṭra: na ang mismong pagsilang ni Duryodhana ay tanda na ng pagwasak sa matatanda at mga pinuno ng Kuru. Ngayon, habang lumilitaw ang bunga ng digmaan, nakikitang nagkatotoo ang payong iyon ng nagsasalita ng katotohanan—isang panaghoy na ang adharma ng iisang tagapagmana ay kayang lamunin ang buong lahi.

Verse 16

तत्कृते हाद्य पश्यामि शरतल्पगतं गुरुम्‌ । धिगस्तु क्षात्रमाचारं धिगस्तु बलपौरुषम्‌

Wika ni Sañjaya: “Dahil sa kanya, ngayong araw ay nasasaksihan ko ang aking iginagalang na guro na nakahimlay sa higaan ng mga palaso. Sumpa at kahihiyan sa asal ng mandirigma; sumpa at kahihiyan sa lakas at pagkalalaki!”

Verse 17

को हि ब्राह्मणमाचार्यमभिद्रुह्देत मादृश: । ऋषिपुत्रो ममाचार्यो द्रोणस्थ परम: सखा

Wika ni Sañjaya: “Sino, na gaya ko, ang magtataksil sa isang gurong Brahmana? Ang aking guro ay anak ng isang rishi—si Droṇa—ang aking sariling tagapagturo, at ang pinakamalapit at pinakadakilang kaibigan ko.”

Verse 18

अकामयानेन मया विशिखैरर्दितो भूशम्‌

Wika ni Sañjaya: “Bagaman wala akong hangaring makipaglaban, ako’y labis na pinahirapan—tinusok at tinamaan ng mga palaso nang paulit-ulit.”

Verse 19

पुत्रशोकाभितप्तेन शरैरभ्यर्दितेन च

Wika ni Sañjaya: Siya’y sinusunog ng dalamhati sa kanyang anak, at lalo pang pinahirapan ng mga palaso (ng kaaway).

Verse 20

शोचयत्येष नियतं भूय: पुत्रवधाद्धि माम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Ang taong ito’y paulit-ulit na nagpapalungkot sa akin—tunay nga, dahil sa pagpaslang sa kanyang anak.”

Verse 21

उपाकृत्य तु वै विद्यामाचार्ये भ्यो नरर्षभा:

Sinabi ni Sañjaya: “Matapos nilang tanggapin (at paghusayin) ang kaalaman mula sa kanilang mga guro nang nararapat, ang mga lalaking mararangal na tulad ng toro…”

Verse 22

ये च विद्यामुपादाय गुरुभ्य: पुरुषाधमा:

Sinabi ni Sañjaya: “At yaong mga pinakamasama sa mga tao na, matapos tumanggap ng kaalaman mula sa kanilang mga guro…”

Verse 23

तदिदं नरकायाद्य कृतं॑ कर्म मया ध्रुवम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Ang gawaing nagawa ko ngayon ay tiyak na isang karmang maghahatid sa impiyerno.”

Verse 24

यत्‌ तत्‌ पूर्वमुपाकुर्वन्नस्त्रं मामब्रवीत्‌ कृप:

Sinabi ni Sañjaya: “Yaon mismong sandatang iyon na si Kṛpa, habang inihahanda niya noon, ay sinabi sa akin.”

Verse 25

तदिदं वचन साधोराचार्यस्य महात्मन:

Sinabi ni Sañjaya: “Ito ang winika ng marangal at dakilang-guniguning guro—mga salitang angkop sa isang matuwid na tagapagturo ng dharma.”

Verse 26

नमस्तस्मै सुपूज्याय गौतमायापलायिने

Sinabi ni Sañjaya: “Mapitagang pagpupugay sa pinakamarapat sambahin at lubhang pinararangalan na si Gautama—yaong hindi tumatakas sa tungkulin o panganib.”

Verse 27

धिगस्तु मम वार्ष्णेय यदस्मै प्रहराम्पहम्‌ । 4ार्ष्णेय! युद्धमें कभी पीठ न दिखानेवाले उन परम पूजनीय गौतमवंशी कृपाचार्यको मेरा नमस्कार है। मैं जो उनपर प्रहार करता हूँ, इसके लिये मुझे धिक्कार है” ।।

Sinabi ni Sañjaya: “Kapahamakan ko, O Vārṣṇeya, sapagkat sinasaktan ko siya! O Vārṣṇeya—ang aking pagpupugay sa lubhang kagalang-galang na si Kṛpācārya, mula sa angkan ni Gautama, na kailanma’y hindi tumatalikod sa digmaan. Yamang ako ang umaatake sa kanya, sumpain nawa ako dahil dito.” Sa gayon, habang nananangis si Arjuna—ang mamamanang bihasa sa dalawang kamay—patungo sa kanya, nagpatuloy ang salaysay.

Verse 28

तमापततन्तं राधेयमर्जुनस्य रथं प्रति

Sinabi ni Sañjaya: “Si Karna (Rādheya), sumugod upang umatake, ay dumaluhong patungo sa karwahe ni Arjuna.”

Verse 29

उपायान्तं तु राधेयं दृष्टवा पार्थो महारथ:

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita ni Pārtha (Arjuna)—ang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe—na papalapit si Rādheya (Karna), napansin niya ang paglusob nito.

Verse 30

एष प्रयात्याधिरथि: सात्यके: स्यन्दनं प्रति

Sinabi ni Sañjaya: “Masdan—ang makapangyarihang mandirigmang nakasakay sa karwahe ay sumusugod patungo sa karwahe ni Sātyaki.”

Verse 31

यत्र यात्येष तत्र त्वं चोदयाश्वान्‌ जनार्दन

Sinabi ni Sañjaya: “Saan man siya tumungo, doon mo rin itaboy ang mga kabayo, O Janārdana.”

Verse 32

एवमुक्तो महाबाहु: केशव: सव्यसाचिना

Sinabi ni Sañjaya: “Nang masabi ito ni Arjuna, ang bihasang mamamana sa magkabilang kamay, si Keśava (Kṛṣṇa) na makapangyarihan ang bisig ay tinawag upang tumugon.”

Verse 33

प्रत्युवाच महातेजा: कालयुक्तमिदं वच: । सव्यसाची अर्जुनके ऐसा कहनेपर महातेजस्वी महाबाहु केशवने उनसे यह समयोचित वचन कहा-- |। अलमेष महाबाहु: कणणयैकोडपि पाण्डव

Sinabi ni Sañjaya: “Pagdaka, ang maningning na iyon ay sumagot ng pananalitang angkop sa sandali. Nang masabi ito ni Arjuna, ang mamamanang bihasa sa magkabilang kamay, si Keśava na makapangyarihan ang bisig ay nagbigay ng napapanahong payo: ‘Sapat na—kahit isang Pāṇḍava lamang ay sapat na upang humarap kay Karṇa.’”

Verse 34

कि पुनद्रौपदेया भ्यां सहित: सात्वतर्षभ: । 'पाण्डुनन्दन! यह महाबाहु सात्वतशिरोमणि सात्यकि अकेला भी कर्णके लिये पर्याप्त है। फिर इस समय जब द्रुपदके दोनों पुत्र इसके साथ हैं, तब तो कहना ही क्या है ।।

Sinabi ni Sañjaya: “O anak ni Pāṇḍu! Kahit mag-isa, si Sātyaki na makapangyarihan ang bisig—pinakamataas sa angkan ng Vṛṣṇi—ay sapat na upang humarap kay Karṇa. Ano pa ang masasabi ngayon na kasama niya ang dalawang anak ni Draupada (mga anak ni Draupadī)? At, O Pārtha, sa sandaling ito’y hindi nararapat na ikaw ang makipagsagupa kay Karṇa.”

Verse 35

त्वदर्थ पूज्यमानैषा रक्ष्यते परवीरहन्‌

Wika ni Sañjaya: “Alang-alang sa iyo, ang isang ito—na pinararangalan nang nararapat—ay pinangangalagaan, O mamumuksa ng mga bayani ng kaaway.”

Verse 36

अहं ज्ञास्यामि कौन्तेय कालमस्य दुरात्मन: । यत्रैनं विशिखैस्ती3क्ष्ग: पातयिष्यसि भूतले,“कुन्तीकुमार! मैं उस दुरात्माका अन्तकाल जानता हूँ, जब कि तुम अपने तीखे बाणोंद्वारा उसे पृथ्वीपर मार गिराओगे”

Wika ni Sañjaya: “O anak ni Kuntī, batid ko ang itinakdang oras ng wakas ng masamang taong ito—ang sandaling ibabagsak mo siya sa lupa sa pamamagitan ng iyong matutulis na palaso.”

Verse 37

धृतराष्ट उवाच योडसौ कर्णेन वीरस्य वाष्णेयस्य समागम: । हते तु भूरिश्रवसि सैन्धवे च निपातिते

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Sañjaya, matapos mapatay si Bhūriśravas at maibagsak ang hari ng Sindhu, ano ang naging anyo ng sagupaan sa digmaan nina Karṇa at ng bayaning Vāṣṇeya (Sātyaki)? Isalaysay mo sa akin.”

Verse 38

सात्यकिश्वापि विरथ: क॑ समारूढवान्‌ रथम्‌ | चक्ररक्षौ च पाउ्चाल्यौ तन्ममाचक्ष्व संजय

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Si Sātyaki man ay nawalan ng karwahe—kaninong karwahe siya sumakay noon? At ang dalawang bayaning Pāñcāla na tagapagbantay ng gulong, sina Yudhāmanyu at Uttamaujā—kanino sila nakipaglaban nang magkakatabi? Isalaysay mo sa akin ang lahat, Sañjaya.”

Verse 39

संजय उवाच हन्त ते वर्तयिष्यामि यथा वृत्तं महारणे | शुश्रूषस्व स्थिरो भूत्वा दुराचरितमात्मन:

Wika ni Sañjaya: “Halina—isasalaysay ko sa iyo nang tumpak ang nangyari sa dakilang labanan. Makinig kang mabuti, patatagin ang iyong isip, sapagkat ito’y tungkol sa mabigat na kasamaan ng sarili mong panig.”

Verse 40

संजयने कहा--राजन! मैं बड़े खेदके साथ उस महासमरमें घटित हुई घटनाओंका आपके समक्ष वर्णन करूँगा। आप स्थिर होकर अपने दुराचारका परिणाम सुनें ।।

Wika ni Sanjaya: O Hari, sa matinding dalamhati ay isasalaysay ko sa iyo ang naganap sa dakilang labanan. Patatagin mo ang iyong loob at pakinggan ang bunga ng sarili mong kasamaan. Sapagkat noon pa man, O panginoon, sumagi na sa isip ni Krishna ang ganitong diwa—na sa araw na ito ang bayaning si Satyaki ay nakatakdang madaig ni Saumadatti (si Bhūrishravas, anak ni Somadatta).

Verse 41

अतीतानागते राजन्‌ स हि वेत्ति जनार्दन: । ततः सूतं समाहूय दारुकं संदिदेश ह

Wika ni Sanjaya: O Hari, tunay na nalalaman ni Janārdana (Krishna) ang nagdaan at ang darating. Kaya ipinatawag niya ang kanyang tagapagmaneho ng karwahe na si Dāruka at maaga pa’y iniutos na: “Ihanda mo ang aking karwahe—ipakabit ang mga kabayo—mula pa bukas ng madaling-araw.” At O Hari, mayroon bang taong makapagtatagumpay laban kina Krishna at Arjuna? Wala—ni mga diyos, ni mga Gandharva, ni mga Yakṣa, ni mga Nāga at Rākṣasa, ni maging tao—ang makalalamang sa kanila.

Verse 42

रथो मे युज्यतां कल्यमिति राजन्‌ महाबल: । न हि देवा न गन्धर्वा न यक्षोरगराक्षसा:

Wika ni Sanjaya: O Hari, “Ipakabit agad ang aking karwahe!”—ganyan ang sinabi ng makapangyarihan. Sapagkat ni mga diyos, ni mga Gandharva, ni mga Yakṣa, ni mga Nāga at Rākṣasa ay hindi makatatayo bilang sapat na panangga sa kanyang matatag na pasya.

Verse 43

पितामहपुरोगाश्च देवा: सिद्धाश्न त॑ं विदु:

Wika ni Sanjaya: Maging ang mga diyos at ang mga ganap na siddha—na pinangungunahan ng Matandang Ninuno—ay hindi rin tunay na nakaunawa sa kanya.

Verse 44

सात्यकिं विरथं दृष्टवा कर्ण चाभ्युद्यतं रणे

Wika ni Sanjaya: Nang makita si Sātyaki na nawalan ng karwahe at si Karṇa sa larangan ng digmaan na nakahanda, nakataas ang sandata para sa sagupaan, naging mabigat ang kalagayan.

Verse 45

दारुको<वेत्य संदेशं श्रुत्वा शड्खस्य च स्वनम्‌

Sabi ni Sañjaya: Nang maunawaan ang mensahe at marinig ang malakas na pag-ugong ng kabibe, agad na nasapol ni Dāruka ang kagyat na pangangailangan ng sandaling iyon—isang di-mapagkakamaling hudyat sa gitna ng kaguluhan ng digmaan na ang tungkulin ay humihingi na ng agarang pagkilos.

Verse 46

स केशवस्यानुमते रथं दारुकसंयुतम्‌

Sabi ni Sañjaya: Sa pahintulot ni Keśava, kinuha niya ang karwaheng pandigma na nasa pamamatnubay ni Dāruka—hindi dahil sa sariling bugso, kundi sa ilalim ng wastong pahintulot; paalaala na kahit sa digmaan, nagkakaroon ng bigat na moral ang pagkilos kapag nakaayon sa lehitimong payo at disiplinadong utos.

Verse 47

कामगै: शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबनलाहकै:

Sabi ni Sañjaya: Sa tulong ng mabilis at piling mga kabayong nagngangalang Śaibya, Sugrīva, Meghapuṣpa, at Balāhaka—mga kabayong sumusunod sa nais ng tagapagpatakbo at pinalamutian ng gintong kasangkapan—sumugod si Sātyaki na wari’y karwaheng pangkalangitan. Nakalulan sa maringal na sasakyang iyon, pinaulan niya ng maraming palaso at dumiretso sa paglusob kay Rādheya (Karna). Sa moral na himpapawid ng digmaan, itinatampok ng taludtod ang disiplinadong tatag-mandirigma: ang tuwirang layon at pagkamaster sa mga kasangkapan, nakatuon sa mabigat na katunggali, sa walang humpay na agos ng dharma-yuddha.

Verse 48

हयोगग्रैर्महावेगैहेंमभाण्डवि भूषितै: । युक्त समारुह्मु च तं विमानप्रतिमं रथम्‌

Sabi ni Sañjaya: Matapos ikabit ang mabilis at makapangyarihang mga kabayong may gintong palamuti, sumakay sila sa karwaheng iyon—maringal na wari’y sasakyang makalangit—handa sa susunod na bugso ng labanan. Ipinapakita ng taludtod na ang tatag sa digmaan ay hindi lamang nasa hangarin, kundi sa disiplinadong paghahanda at marangal, halos ritwal na kahandaan sa pakikidigma.

Verse 49

चक्ररक्षावषि तदा युधामन्यूत्तमौजसौ

Sabi ni Sañjaya: Noon, sina Yudhāmanyu at Uttamaujas ay tumanggap ng tungkuling bantayan ang pormasyon ng gulong, tumayong mapagbantay na tagapagtanggol sa gitna ng organisadong dahas ng labanan—isang gawa ng disiplinadong katapatan sa ilalim ng mabagsik na hinihingi ng digmaan.

Verse 50

राधेयो5पि महाराज शरवर्ष समुत्सूजन्‌

Wika ni Sañjaya: “O dakilang hari, si Rādheya (Karna) man ay nagpakawala rin ng isang rumaragasang ulang-palaso at patuloy na itinulak pasulong ang labanan.”

Verse 51

अभ्यद्रवत्‌ सुसंक्रुद्धो रणे शैनेयमच्युतम्‌ । महाराज! अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए कर्णने भी उस युद्धस्थलमें अपनी मर्यादासे च्युत न होनेवाले सात्यकिपर बाणोंकी वर्षा करते हुए धावा किया || ५० $ ।।

Wika ni Sañjaya: “Sa gitna ng labanan, si Karna—nag-aalab sa matinding poot—ay sumugod nang tuwiran kay Sātyaki, anak ni Shini (Shaineya), na nananatiling matatag sa disiplina at hindi lumilihis sa dharma ng mandirigma. Habang inuulan siya ng mga palaso, lalo pang pinadiin ni Karna ang pag-atake. At saka nagsisimula ang taludtod sa malawak na pahayag: ‘Hindi man diyos, hindi Gandharva, hindi Asura, ni Rakshasa…’.”

Verse 52

उपारमत तत्‌ सैन्यं सरथाश्चनरद्धिपम्‌

Wika ni Sañjaya: “Pagkaraan, tumigil sa pagsulong ang hukbong iyon at huminto—kasama ang mga karwahe—sa harap ng panginoon ng mga tao.”

Verse 53

तयोर्दृष्टवा महाराज कर्म सम्मूढचेतस: । सर्वे च समपश्यन्त तद्‌ युद्धमतिमानुषम्‌

Wika ni Sañjaya: “O dakilang hari, nang makita ang dalawang iyon, nalito ang isipan ng lahat ng mandirigma kung ano ang nararapat gawin. At nakita ng lahat ang labang iyon na waring lampas sa sukat ng karaniwang tao.”

Verse 54

तयोरनवरयो राजन्‌ सारथ्यं दारुकस्य च । महाराज! उन दोनोंका वह संग्राम देखकर सबके चित्तमें मोह छा गया। राजन! सभी दर्शकके समान उन दोनों नरश्रेष्ठ वीरोंके उस अतिमानव युद्धको और दारुकके सारथ्य कर्मको देखने लगे। हाथी, घोड़े, रथ और मनुष्योंसे युक्त वह चतुरंगिणी सेना भी युद्धसे उपरत हो गयी थी ।।

Wika ni Sañjaya: “O hari, ang walang patid na palitan ng hampas ng dalawang iyon—kasama ang husay ni Daruka sa pagmamaneho ng karwahe—ay nagdulot ng pagkalito at pagkabighani sa lahat ng isipan. Nang masilayan ang sagupaan, O dakilang hari, ang mga nanonood ay napako ang tingin sa tila higit-sa-taong labanan ng dalawang pinakadakilang lalaki, at sa kahusayan ni Daruka sa renda. Maging ang apat-na-sangay na hukbo—mga elepante, kabayo, karwahe, at impanterya—ay tumahimik at tumigil sa pakikipaglaban. Sa sari-saring anyo ng pagsulong at pag-urong, pagliko at pag-ikot, pagbilog na maniobra at biglaang pagbabaligtad, si Daruka—nakatindig sa karwahe—ay nagpamangha maging sa mga diyos, Gandharva, at Dānava na nakatanaw mula sa himpapawid. Naging lubhang mapagmatyag sila upang masaksihan ang tunggalian nina Karṇa at Sātyaki. Ang dalawang makapangyarihang bayani, nag-uunahan sa dangal sa larangan, ay nagpakita ng kagitingan para sa kani-kanilang mga kapanalig.”

Verse 55

सारथेस्तु रथस्थस्य काश्यपेयस्य विस्मिता: । नभस्तलगताश्षैव देवगन्धर्वदानवा:

Sabi ni Sañjaya: Maging ang mga diyos, mga Gandharva, at mga Dānava na nakatindig sa himpapawid ay namangha sa husay ng tagapagmaneho ng karwaheng mula sa angkan ni Kaśyapa na nakaupo sa karwahe—sa kanyang pagsulong at pag-urong, pagliko, pag-ikot, at iba pang mga galaw na pangtaktika. Sa masidhing pag-iingat, pinanood nila ang tunggalian nina Karṇa at Sātyaki, habang ang dalawang makapangyarihang mandirigma, nag-uunahan sa dangal sa larangan, ay nagpapakita ng kanilang kagitingan para sa kapakanan ng kani-kanilang mga kapanalig.

Verse 56

अतीवावलिता द्र॒ष्ट॑ कर्णशैनेययो रणम्‌ । मित्रार्थे तौ पराक्रान्तौ शुष्मिणौ स्पर्धिनौ रणे

Sabi ni Sañjaya: Ang mga diyos, mga Gandharva, at mga Dānava na nanonood mula sa himpapawid ay lubhang namangha, at itinuon ang kanilang pansin upang masaksihan ang labanan nina Karṇa at Śaineya (Sātyaki). Sa larangan, ang dalawang makapangyarihan at maalab na mandirigma—bawat isa’y nakikipagtagisan sa kabila—ay nagpakita ng kagitingan para sa kapakanan ng kani-kanilang mga kaibigan, at ang personal na tunggalian ay naging mabangis na paligsahan ng katapatan sa gitna ng digmaan.

Verse 57

कर्णश्वञामरसंकाशो युयुधानश्न सात्यकि: । अन्योन्यं तौ महाराज शरवर्षरवर्षताम्‌,महाराज! देवताओंके समान तेजस्वी कर्ण तथा सत्यकपुत्र युयुधान दोनों एक-दूसरेपर बाणोंकी बौछार करने लगे

Sabi ni Sañjaya: O Hari, si Karṇa—nagniningning na tila mga diyos—at si Yuyudhāna Sātyaki ay nagharap, at nagsimulang magpaulan sa isa’t isa ng sunod-sunod na palaso.

Verse 58

प्रममाथ शिने: पौत्रं कर्ण: सायकवृष्टिभि: । अमृष्यमाणो निधनं कौरव्यजलसंधयो:,कर्णने भूरिश्रवा और जलसंधके वधको सहन न करनेके कारण अपने बाणोंकी वर्षासे शिनिपौत्र सात्यकिको मथ डाला

Sabi ni Sañjaya: Si Karṇa, hindi matanggap ang pagkamatay nina Bhūriśravas at ng mandirigmang Kaurava na si Jalasaṃdha, ay pinabagsak si Sātyaki—apo ni Śini—sa pamamagitan ng rumaragasang ulan ng mga palaso.

Verse 59

कर्ण: शोकसमाविष्टो महोरग इव श्वसन्‌ । स शैनेयं रणे क्रुद्ध: प्रदहन्निव चक्षुषा

Sabi ni Sañjaya: Nalugmok sa dalamhati, si Karṇa ay humihingal na parang dambuhalang ahas. Sa gitna ng labanan, nag-aalab sa galit, tinitigan niya si Śaineya na wari’y sinusunog ito ng kanyang mismong tingin.

Verse 60

तं॑ तु सक्रोधमालोक्य सात्यकि: प्रत्ययुध्यत

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita niyang naglalagablab sa galit ang kalaban, sinalubong siya ni Sātyaki sa labanang ganting-salakay—hindi umatras, kundi tumindig na matatag sa larangan ng digmaan.

Verse 61

तौ समेतौ नरव्याप्रौ व्याप्राविव तरस्विनौ

Sinabi ni Sañjaya: Nagtagpo sa dikit na sagupaan ang dalawang makapangyarihang lalaki—gaya ng dalawang mababangis na hayop, mabilis at malakas—bawat isa’y nagbuhos ng buong lakas habang ang bangis ng digmaan ay nagtulak sa kanila sa tuwirang banggaan.

Verse 62

तत:ः कर्ण शिने: पौत्र: सर्वपारसवै: शरै:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Sātyaki, apo ni Śini at manlulupig ng mga kaaway, ay nagpaulan kay Karṇa ng mga palasong may dulong bakal, tinatamaan siya nang paulit-ulit sa bawat bahagi ng katawan. Sa isang palasong bhalla na malapad ang ulo, ibinagsak din niya ang kutsero ni Karṇa mula sa upuan ng karwahe.

Verse 63

बिभेद सर्वगात्रेषु पुन: पुनररिंदम । सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत्‌

Sinabi ni Sañjaya: O manlulupig ng mga kaaway, si Sātyaki, apo ni Śini, ay paulit-ulit na tumusok kay Karṇa sa lahat ng bahagi ng katawan sa pamamagitan ng mga palasong may tangkay na bakal; at sa isang matalim na bhalla, ibinagsak niya ang kutsero ni Karṇa mula sa upuan ng karwahe.

Verse 64

अश्वांश्व चतुरः श्वेतान्‌ निजघान शितै: शरै: । छित्त्वा ध्वजं रथं चैव शतधा पुरुषर्षभ

Sinabi ni Sañjaya: Sa matatalim na palaso, pinabagsak niya ang apat na puting kabayo; at nang maputol ang watawat at maging ang karwahe sa sandaang piraso—O pinakamahusay sa mga lalaki—ipinagpatuloy niya ang pag-atake nang walang humpay na katumpakan.

Verse 65

चकार विरथं कर्ण तव पुत्रस्य पश्यत: । नरश्रेष्ठी इसके बाद सात्यकिने तीखे बाणोंद्वारा कर्णके चारों श्वेत घोड़ोंको मार डाला और उसके ध्वजको काटकर रथके सैकड़ों टुकड़े करके आपके पुत्रके देखते-देखते कर्णको रथहीन कर दिया ।।

Ginawang walang-karwahe si Karṇa ni Sātyaki sa harap mismo ng anak ng iyong kamahalan. Pagkaraan, sa pamamagitan ng matutulis na palaso, pinatay ng dakilang mandirigmang iyon ang apat na puting kabayo ni Karṇa, pinutol ang watawat, at dinurog ang karwahe sa daan-daang piraso—kaya, sa harap ng anak mo, naiwan si Karṇa na walang sasakyang pandigma.

Verse 66

वृषसेन: कर्णसुत: शल्यो मद्राधिपस्तथा । द्रोणपुत्रश्न शैनेयं सर्वतः पर्यवारयन्‌

Sinabi ni Sañjaya: Si Vṛṣasena, anak ni Karṇa, at si Śalya, hari ng Madra, kasama ang anak ni Droṇa (Aśvatthāman), ay pumaligid kay Śaineya mula sa lahat ng panig.

Verse 67

राजन! इससे खिन्नचित्त होकर आपके महारथी वीर कर्णपुत्र वृषसेन, मद्रराज शल्य तथा द्रोणकुमार अश्वत्थामाने सात्यकिको सब ओरसे घेर लिया ।।

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari! Dahil sa pagkadismaya roon, ang iyong mga dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe—si Vṛṣasena na anak ni Karṇa, si Śalya na hari ng Madra, at si Aśvatthāman na anak ni Droṇa—ay pumaligid kay Sātyaki mula sa lahat ng panig. Pagkaraan, naguluhan ang buong hukbo; walang nakaalam kung ano ang dapat gawin. Sapagkat nang si Sātyaki, sa kanyang lakas, ay gawing walang-karwahe ang bayaning isinilang sa angkan ng kutsero (si Karṇa), ang mga kawal sa lahat ng dako ay nayanig at nawala ang linaw ng isip.”

Verse 68

हाहाकारस्ततो राजन्‌ सर्वसैन्येष्वभून्महान्‌ । कर्णोडपि विरथो राजन्‌ सात्वतेन कृत: शरै:

Sinabi ni Sañjaya: “Pagkaraan, O Hari, sumiklab ang isang napakalakas na sigaw ng pangamba sa lahat ng hukbo. Maging si Karṇa, O Hari, ay ginawang walang-karwahe ng Sātvata (kamag-anak ni Kṛṣṇa) sa pamamagitan ng kanyang mga palaso.”

Verse 69

मानयंस्तव पुत्रस्य बाल्यात्‌ प्रभति सौहृदम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Bilang paggalang sa pagkakaibigang namagitan sa anak mo na nag-ugat pa mula pagkabata…”

Verse 70

तथा तु विरथं कर्ण पुत्रांश्ष॒ तव पार्थिव

Sinabi ni Sanjaya: O hari, nang si Karna ay naiwan nang walang karwahe, si Satyaki na may pagpipigil-sa-sarili ay hindi pa rin siya pinatay; ni hindi rin niya noon pinaslang ang matatapang mong anak gaya ni Duhshasana. Nagpigil siya sa dahilang ito: sa sandaling iyon, pinangangalagaan nila ang naunang panata nina Bhimasena at Arjuna (Partha)—kaya pinili ni Satyaki na huwag lumampas sa hanggahang moral na itinakda ng mga panatang iyon.

Verse 71

दुःशासनमुखान्‌ वीरान्‌ नावधीत्‌ सात्यकिर्वशी । रक्षन्‌ प्रतिज्ञां भीमेन पार्थेन च पुराकृताम्‌

Sinabi ni Sanjaya: Ang mapagpigil-sa-sariling si Satyaki ay hindi pumatay sa mga bayani na pinangungunahan ni Duhshasana. O hari, nagpigil siya upang ingatan at ipagtanggol ang naunang panata nina Bhima at ni Partha (Arjuna)—iniwan niya ang mga kaaway na itinakda ng sumpa para sa kanila, upang sila mismo ang tumupad sa pangako sa loob ng mga hanggahan ng dharma sa digmaan.

Verse 72

विरथान्‌ विह्नलांश्षक्रे न तु प्राणै््ययोजयत्‌ । भीमसेनेन तु वध: पुत्राणां ते प्रतिश्रुतः

Sinabi ni Sanjaya: Ginawa niyang mawalan sila ng karwahe at malito, ngunit hindi niya inagaw ang kanilang buhay. Subalit ang pagpatay sa mga anak mo ay naipanata na kay Bhimasena.

Verse 73

वधे त्वकुर्वन्‌ यत्नं ते तस्यथ कर्णमुखास्तदा

Sinabi ni Sanjaya: Pagkaraan, sa hangaring patayin siya, ibinuhos nila ang lahat ng lakas—si Karna at ang iba pa ang nanguna noon.

Verse 74

द्रौणिश्व कृतवर्मा च तथैवान्ये महारथा:

Sinabi ni Sanjaya: Si Droni (Ashvatthama) at si Kritavarma, kasama ang iba pang dakilang mandirigmang may karwahe, ay napaurong—at tunay nga, maraming bantog na kampeon ng mga Kshatriya ang napasuko ni Satyaki sa iisang busog lamang. Nakipaglaban si Satyaki upang mapasaya si Dharmaraja (Yudhishthira) at upang magwagi rin sa kabilang daigdig—naghahangad ng kabutihang-dangal sa pamamagitan ng matatag na katapatan at matuwid na layon sa gitna ng dahas ng digmaan.

Verse 75

निर्जिता धनुषैकेन शतशः क्षत्रियर्षभा: | काडुक्षता परलोकं च धर्मराजस्य च प्रियम्‌

Sa iisang pana lamang, tinalo ni Sātyaki ang daan-daang pinakamararangal na mandirigmang Kṣatriya—sina Aśvatthāmā, Kṛtavarmā, at iba pang mahārathi—pati ang maraming pinunong Kṣatriya. Ninais ni Sātyaki na gawin ang ikalulugod ni Dharmarāja at magwagi rin sa kabilang-buhay.

Verse 76

कृष्णयो: सदृशो वीर्ये सात्यकि: शत्रुतापन: । जितवान्‌ सर्वसैन्यानि तावकानि हसन्निव

Si Sātyaki, tagapagpasakit ng mga kaaway, ay kapantay sa lakas ng dalawang Kṛṣṇa (si Kṛṣṇa at si Arjuna). Napagtagumpayan niya ang lahat ng inyong hukbo na wari’y tumatawa lamang.

Verse 77

कृष्णो वापि भवेल्लोके पार्थों वापि धनुर्धर: । शैनेयो वा नरव्याप्र चतुर्थस्तु न विद्यते

O tigre sa mga tao! Sa mundong ito, alinman kay Kṛṣṇa, o kay Pārtha (Arjuna) na may hawak ng pana, o kay Śaineya (Sātyaki)—sila lamang ang tunay na dakilang mamamana. Walang ikaapat na makapapantay sa kanila.

Verse 78

धृतराष्ट्र रवाच अजय्यं वासुदेवस्य रथमास्थाय सात्यकि: । विरथं कृतवान्‌ कर्ण वासुदेवसमो युधि

Tinanong ni Dhṛtarāṣṭra: “Sañjaya! Si Sātyaki—na kapantay ni Vāsudeva sa digmaan—ay sumakay sa di-matatalong karwaheng pandigma ni Vāsudeva at ginawa si Karṇa na mawalan ng karwahe. Sabihin mo sa akin: ang tagapagpasakit ng mga kaaway na iyon, na ipinagmamalaki ang lakas ng sariling bisig, sumakay pa ba siya sa ibang karwahe?”

Verse 79

दारुकेण समायुक्त: स्वबाहुबलदर्पित: । कच्चिदन्यं समारूढ: सात्यकि: शत्रुतापन:

Sumagot si Sañjaya: “Si Sātyaki—tagapagpasakit ng mga kaaway—na kasama si Dāruka bilang kutsero at ipinagmamalaki ang lakas ng sariling bisig, sumakay ba siya sa iba pang karwahe?”

Verse 80

एतदिच्छाम्यहं श्रीतुं कुशलो हासि भाषितुम्‌ | असहां तमहं मन्ये तनन्‍्ममाचक्ष्व संजय

Nais kong marinig ito. Tunay na bihasa ka sa pagsasalaysay. Itinuturing kong si Sātyaki ay isang taong hindi matitiis ninuman; kaya, Sañjaya, ipaliwanag mo sa akin nang malinaw ang buong pangyayari.

Verse 81

संजय उवाच शृणु राजन्‌ यथावृत्तं रथमन्यं महामति: । दारुकस्यानुजस्तूर्ण कल्पनाविधिकल्पितम्‌

Wika ni Sañjaya: O Hari, pakinggan mo ang buong pangyayari ayon sa tunay na naganap. May nakababatang kapatid si Dāruka, isang lalaking may dakilang talino; agad niyang dinala ang isa pang karwaheng pandigma, na inihanda ayon sa wastong paraan ng pagsasaayos ng karwahe.

Verse 82

आयसै: काज्चनैश्वापि पट्टेः संनद्धकूबरम्‌ । तारासहस्रखचितं सिंहध्वजपताकिनम्‌

Ang pamatok at mga kabit ng karwahe ay mahigpit na tinalian ng mga pirasong bakal at ginto. Ito’y inukitan at pinalamutian ng sanlibong palamuting tila mga bituin, at ang mga watawat at banderitas nito’y may sagisag ng leon.

Verse 83

अश्वैर्वातजवैर्युक्ते हेमभाण्डपरिच्छदै: । सैन्धवैरिन्दुसंकाशै: सर्वशब्दातिगैर्दढै:

Ang karwaheng iyon ay inihila ng mga kabayong Sindhu—puti na parang buwan—na may gintong palamuti, kasingbilis ng hangin, napakalakas na wari’y nalalampasan ang bawat tunog, at matatag na hindi matinag.

Verse 84

चित्रकाज्चनसंनाहैवाजिमुख्यैर्विशाम्पते । घण्टाजालाकुलरवं शक्तितोमरविद्युतम्‌

O panginoon ng bayan, ang mga pangunahing kabayo ay binihisan ng maringal na harnes at baluting ginto na sari-sari ang anyo. Ang karwaheng kanilang hinihila ay umalingawngaw sa matamis at laganap na tunog ng mga kumpol ng maliliit na kampanilya; at ang mga sandatang naroon—mga sibat at tomara—ay kumikislap na parang kidlat.

Verse 85

युक्तं सांग्रामिकैद्रव्यैर्बहुशस्त्रपरिच्छदै: । रथं सम्पादयामास मेघगम्भीरनि:स्वनम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Inihanda ang isang karwaheng pandigma, ganap na may mga kagamitang at suplay na kailangan sa labanan at punô ng sari-saring sandata. Sa pag-usad nito, lumilikha ito ng malalim na ugong na gaya ng kulog sa ulap. Pagkaraan, dinala ng nakababatang kapatid ni Dāruka ang karwahe kay Sātyaki.

Verse 86

तं॑ समारुहय शैनेयस्तव सैन्यमुपाद्रवत्‌ । दारुको5पि यथाकामं प्रययौ केशवान्तिकम्‌,सात्यकिने उसीपर आरूढ़ होकर आपकी सेनापर आक्रमण किया। दारुक भी इच्छानुसार भगवान्‌ श्रीकृष्णके निकट चला गया

Sinabi ni Sañjaya: Pagkasakay ni Śaineya (Sātyaki) sa karwahe, sumugod siya laban sa iyong hukbo. Si Dāruka naman, ayon sa kanyang nais, ay nagtungo kay Keśava (Kṛṣṇa). Sa bigat ng dharma sa digmaan, ang mandirigma’y sumusulong sa tungkuling pinili, at ang tagapagpaandar ng karwahe’y lumalapit sa nararapat na pinuno—bawat isa’y tumutupad sa gampanin at katapatan.

Verse 87

कर्णस्यापि रथं राजन्‌ शंखगोक्षीरपाण्डुरै: । चित्रकाञ्चनसंनाहै: सददश्लेवेगवत्तरै:

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, para kay Karṇa man ay dinala ang isang maringal na karwahe—nakayuko rito ang mahuhusay na kabayo, putî na gaya ng kabibe ng śaṅkha at mapusyaw na parang bagong gatas, pinalamutian ng sari-saring gintong harnes, laging mahigpit ang pagkakatali at ubod ng bilis sa pagtakbo.

Verse 88

हेमकक्ष्याध्वजोपेतं क्लृप्तयन्त्रपताकिनम्‌ | अग्रयं रथं सुयन्तारं बहुशस्त्रपरिच्छदम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Yaon ang pangunahing karwahe, may bandilang nakabigkis sa mga sintas na ginto, may mga mekanismong maayos ang pagkakalapat at pinalamutian ng mga watawat. Hitik ito sa maraming sandata at kasangkapan, at ang tagapagpaandar ng marangal na karwaheng iyon ay tunay na bihasa.”

Verse 89

उपाजहुस्तमास्थाय कर्णो<प्यभ्यद्रवद्‌ रिपून्‌ | एतत्‌ ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिमूच्छसि

Sinabi ni Sañjaya: Dinala ng mga tagapaglingkod ni Duryodhana ang karwahe; si Karṇa ay sumakay rito at sumugod din nang tuwiran sa mga kaaway. O Hari, ang lahat ng itinatanong mo sa akin ay naipahayag ko na sa iyo—buo at ayon sa pagkakasunod-sunod.

Verse 90

भूयश्वापि निबोधेमं तवापनयजं क्षयम्‌ | एकत्रिंशत्‌ तव सुता भीमसेनेन पातिता:

Wika ni Sanjaya: Pakinggan mong muli ang dagdag na kapahamakan na dumapo sa iyong angkan. Tatlumpu’t isa sa iyong mga anak ang ibinagsak ni Bhīmasena—isang panibagong dagok sa walang-awang agos ng digmaan, kung saan ang pagkapit sa pag-ibig at ang pagnanasa sa kapangyarihan ay humahantong sa mapait na bunga.

Verse 91

शतशो निहता: शूरा: सात्वतेनार्जुनेन च

Wika ni Sanjaya: O Bharata, gayon din, daan-daang bayani ang napatay nina Sātyaki at Arjuna. Sa gayon, pinabagsak nina Sātyaki at Arjuna ang daan-daang mandirigma gaya nina Bhīṣma, Bhagadatta, at iba pa. O Hari, sa ganitong paraan natapos ang gawaing pagwasak—bilang bunga ng iyong maling payo.

Verse 92

भीष्म प्रमुखत: कृत्वा भगदत्तं च भारत । एवमेष क्षयो वृत्तों राजन्‌ दुर्मन्त्रिते तव

O Bharata, na pangungunahan ni Bhīṣma at kasama rin si Bhagadatta—O Hari, ganito naganap ang pagkaluging ito, sapagkat napasunod ka sa maling payo.

Verse 147

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि कर्णसात्यकियुद्धि सप्तचत्वारिंशदधिकशततमो 5 ध्याय:

Kaya nito, sa banal na Mahābhārata, sa loob ng Droṇa Parva—lalo na sa bahaging tumatalakay sa pagpaslang kay Jayadratha—nagtatapos ang ika-isang daan at apatnapu’t pitong kabanata, na nagsasalaysay ng labanan nina Karṇa at Sātyaki.

Verse 173

एष शेते रथोपस्थे कृपो मद्धघाणपीडित: । “मेरे-जैसा कौन पुरुष ब्राह्मण एवं आचार्यसे द्रोह करेगा? ये ऋषिकुमार, मेरे आचार्य तथा गुरुवर द्रोणाचार्यके परम सखा कृप मेरे बाणोंसे पीड़ित हो रथकी बैठकमें पड़े हैं

Wika ni Sanjaya: “Naroon si Kṛpa, nakahandusay sa upuan ng kanyang karwahe, pinahihirapan ng hagupit ng aking mga palaso.” Ipinahihiwatig nito ang bigat ng dharma sa digmaan: kapag ang sandata ay tumama sa isang iginagalang na Brahmin at guro, kahit mandirigma’y nakakaramdam ng kirot ng pagkakasala.

Verse 186

अवसीदन्‌ रथोपस्थे प्राणान्‌ पीडयतीव मे । “मैंने इच्छा न रहते हुए भी उन्हें बाणोंद्वारा अधिक चोट पहुँचायी है। वे रथकी बैठकमें पड़े-पड़े कष्ट पा रहे हैं और मुझे अत्यन्त पीड़ित-सा कर रहे हैं

Sabi ni Sañjaya: “Bumagsak siya sa upuan ng karwahe, na waring dinudurog ang mismong hininga ng buhay sa loob ko. Bagama’t hindi ko ninanais, lalo ko pa silang nasugatan sa aking mga palaso; ngayo’y nakahandusay sila sa upuan ng karwahe sa matinding hirap, at ang kanilang pagdurusa’y tila tumutusok sa akin ng napakasakit na dalamhati.”

Verse 193

अभ्यस्तो बहुभिर्बाणर्दशधर्मगतेन वै । “मैंने पुत्रशोकसे संतप्त, बाणोंद्वारा पीड़ित तथा भारी दुरवस्थाको प्राप्त होकर बहुसंख्यक बाणोंद्वारा उन्हें अनेक बार चोट पहुँचायी है

Sabi ni Sañjaya: “Paulit-ulit siyang sinalakay ng napakaraming palaso; at nang maitulak sa isang kalagayang mabigat at mapanganib, siya nama’y gumanti, muli’t muli, sa pamamagitan ng sandamakmak na palaso. Naglalagablab ang kanyang isip sa dalamhati ng pagkawala ng anak, at ang kanyang kilos ay hinubog na ngayon ng malupit na pag-uudyok ng digmaan kaysa ng payapang pagpipigil.”

Verse 203

कृपणं स्वरथे सन्नं पश्य कृष्ण यथागतम्‌ । “निश्चय ही ये कृपाचार्य आहत होकर मुझे पुत्रवधकी अपेक्षा भी अधिक शोकमें डाल रहे हैं। श्रीकृष्ण! देखिये, वे अपने रथपर कैसे सन्न और दीन होकर पड़े हैं

Sabi ni Sañjaya: “O Kṛṣṇa, masdan mo siya—ang kagalang-galang na guro na si Kripa—nasugatan at lubhang lugmok, nakabulagta sa sarili niyang karwahe, gaya ng pagkadating niya sa ganitong kalagayan. Ang tanawin ng dakilang guro na napabagsak at naging walang magawa ay lalo pang nagpapalalim sa dalamhati ng mga nakasaksi, at inilalantad kung paanong ang digmaan ay nagpapahiya maging sa mga dakila, at kung paanong ang habag at tungkulin ay nagsasalpukan sa larangan ng labanan.”

Verse 213

प्रयच्छन्तीह ये कामान्‌ देवत्वमुपयान्ति ते । “आचार्योंसे विद्या ग्रहण करके जो श्रेष्ठ पुरुष उन्हें उनकी अभीष्ट वस्तुएँ देते हैं, वे देवत्वको प्राप्त होते हैं

Sabi ni Sañjaya: “Yaong sa mundong ito ay nagkakaloob ng ninanais na biyaya at tumutupad sa hangarin ng mga karapat-dapat—lalo na bilang pasasalamat sa kaalamang tinanggap mula sa ācārya—ay nagkakamit ng kalagayan ng mga diyos.”

Verse 223

घ्नन्ति तानेव दुर्वत्तास्ते वै निरयगामिन: । “गुरुसे विद्या ग्रहण करके जो नराधम उनपर ही चोट करते हैं, वे दुराचारी मानव निश्चय ही नरकगामी होते हैं

Sabi ni Sañjaya: “Ang mga taong masama ang asal na, matapos tumanggap ng kaalaman mula sa guro, ay siya ring sinasaktan—ang mga taksil na iyon ay tiyak na patungo sa impiyerno.”

Verse 233

आचार्य शरवर्षेण रथे सादयता कृपम्‌ | “मैंने आचार्य कृपको अपने बाणोंकी वर्षद्वारा रथपर सुला दिया है। निश्चय ही यह कर्म मैंने आज नरकमें जानेके लिये ही किया है

Sinabi ni Sañjaya: “Sa pamamagitan ng ulang ng mga palaso, ang guro na si Kṛpa ay napabagsak sa kanyang karwahe. Tunay, sa paggawa ng gawang ito ngayon, kumilos ako na parang taong nakatali sa pagpunta sa impiyerno.”

Verse 243

न कथंचन कौरव्य प्रहर्तव्यं गुराविति । 'पूर्वकालमें मुझे अस्त्रविद्याकी शिक्षा देकर कृपाचार्यने जो मुझसे यह कहा था कि “कुरुनन्दन! तुम्हें गुरुक ऊपर किसी प्रकार भी प्रहार नहीं करना चाहिये”

Sinabi ni Sañjaya: “O Kauravya, sa anumang pagkakataon ay hindi dapat saktan ang sariling guro.” Ipinapaalala nito ang bigkis ng asal sa ugnayang guro–alagad: kahit sa gitna ng digmaan, ang paggalang sa tagapagturo ay nananatiling batas na dapat sundin.

Verse 256

नानुछितं तमेवाजी विशिखैरभिवर्षता । “जन श्रेष्ठ महात्मा आचार्यका यह वचन युद्धस्थलमें उन्हींपर बाणोंकी वर्षा करके मैंने नहीं माना है

Sinabi ni Sañjaya: “Kahit sa larangan ng digmaan, habang inuulanan ko siya ng mga palaso, hindi ko pa rin itinuring na wasto ang ginawa ko.” Ipinahihiwatig nito ang pag-aatubiling moral sa gitna ng karahasan: batid ng nagsasalita na may mga puntirya o paraan ng pag-atake na lumalabag sa nararapat (aucitya), kahit sa digmaang pinahihintulutan.

Verse 273

सैन्धवं निहतं दृष्टवा राधेय: समुपाद्रवत्‌ । सव्यसाची अर्जुन कृपाचार्यके लिये विलाप कर ही रहे थे कि सिंधुराजको मारा गया देख राधानन्दन कर्णने उनपर धावा कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: “Nang makita niyang napatay ang hari ng Sindhu (Jayadratha), sumugod si Rādheya (Karna). Habang nananaghoy pa si Savyasācī Arjuna para kay gurong Kṛpa, pagkakita ni Karna—anak ni Rādhā—na napatay ang hari ng Sindhu, agad niyang sinalakay sila.”

Verse 296

प्रहसन्‌ देवकीपुत्रमिदं वचनमब्रवीत्‌ । राधापुत्रको अपने समीप आते देख महारथी कुन्तीकुमार अर्जुनने देवकीनन्दन श्रीकृष्णसे हँसते हुए कहा--

Sinabi ni Sañjaya: “Ngumiti si Arjuna—ang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe, anak ni Kuntī—at nagsalita kay Śrī Kṛṣṇa, anak ni Devakī, ng mga salitang ito, nang makita niyang papalapit si Karna, anak ni Rādhā.”

Verse 306

न मृष्यति हत॑ नूनं भूरिश्रवसमाहवे । “यह अधिरथपुत्र कर्ण सात्यकिके रथकी ओर जा रहा है। अवश्य ही युद्धस्थलमें भूरिश्रवाका मारा जाना इसके लिये असहयू हो उठा है

Sinabi ni Sañjaya: “Tunay na hindi niya matitiis—na si Bhūriśravas ay napatay sa larangan ng digmaan.” Itinatampok ng pahayag ang sandaling ito bilang isang dagok sa damdamin at sa budhi sa gitna ng kaguluhan ng labanan, kung saan ang pagkamatay ng isang bantog na mandirigma ay agad na nagbubunsod ng reaksiyon at muling pag-alab ng pagsalakay.

Verse 313

न सौमदत्तिपदवीं गमयेत्‌ सात्यकिं वृष: । “जनार्दन! यह जहाँ जाता है, वहीं आप भी अपने घोड़ोंको हाँकिये। कहीं ऐसा न हो कि कर्ण सात्यकिको भूरिश्रवाके पथपर पहुँचा दे”

Sinabi ni Sañjaya: “Huwag hayaang itulak si Sātyaki, na matatag na gaya ng toro, sa landas ni Saumadatti (Bhūriśravas). O Janārdana, saan man siya magtungo, doon mo rin itaboy ang iyong mga kabayo—baka ilihis ni Karṇa si Sātyaki at maipasok sa saklaw ng pag-atake ni Bhūriśravas.”

Verse 346

प्रज्वलन्ती महोल्केव तिष्ठत्यस्य हि वासवी । “कुन्तीकुमार! इस समय कर्णके साथ तुम्हारा युद्ध होना ठीक नहीं है; क्योंकि उसके पास बड़ी भारी उल्काके समान प्रज्वलित होनेवाली इन्द्रकी दी हुई शक्ति है

Sinabi ni Sañjaya: “Kasama niya ang Vāsavī—ang banal na sandata ni Indra—na nagliliyab na parang isang dambuhalang bulalakaw. Kaya, O anak ni Kuntī, hindi nararapat sa sandaling ito na makipaglaban ka kay Karṇa, sapagkat taglay niya ang kakila-kilabot na kapangyarihang kaloob ni Indra.”

Verse 353

अत: कर्ण: प्रयात्वत्र सात्वतस्य यथातथा । शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले अर्जुन! तुम्हारे लिये कर्ण उसकी प्रतिदिन पूजा करते हुए उसे सदा सुरक्षित रखता है; अतः कर्ण सात्यकिके पास जैसे-तैसे जाय और युद्ध करे

Sinabi ni Sañjaya: “Kaya’t hayaang si Karṇa ay sumugod dito laban sa Sātvata (Sātyaki) sa anumang paraang makakaya niya. O Arjuna, tagapaglipol ng mga bayani ng kaaway—iniingatan ni Karṇa ang kapangyarihan/pagpapalang iyon nang laging ligtas, at araw-araw niya itong sinasamba. Kaya dapat niyang marating si Sātyaki sa anumang paraan at makipaglaban sa kanya.”

Verse 423

मानवा वापि जेतार: कृष्णयो: सन्ति केचन । राजन! वे जनार्दन भूत और भविष्य दोनों कालोंको जानते हैं। इसीलिये उन्होंने अपने सारथि दारुकको बुलाकर पहले ही दिन यह आज्ञा दे दी थी कि कल सबेरेसे ही मेरा रथ जोतकर तैयार रखना। महाराज! श्रीकृष्णका बल महान्‌ है। श्रीकृष्ण और अर्जुनको परास्त करनेवाले न तो कोई देवता हैं

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, maaaring may ilang taong nag-aangking kaya nilang daigin sina Kṛṣṇa at Arjuna. Ngunit si Janārdana ay nakaaalam ng kapwa nakaraan at darating. Kaya, matapos ipatawag ang kanyang karwaheng si Dāruka, nag-utos na siya noong nakaraang araw: ‘Bukas sa bukang-liwayway, ikabit ang aking karwahe at ihanda ito.’ O dakilang hari, napakalaki ng lakas ni Śrī Kṛṣṇa. Walang sinuman—maging mga diyos, Gandharva, Yakṣa, Nāga, Rākṣasa, o kahit tao—ang makapagtatumba kina Śrī Kṛṣṇa at Arjuna.”

Verse 433

तयो: प्रभावमतुलं शृणु युद्ध तु तत्‌ तथा । उन्हें ब्रह्मा आदि देवता और सिद्ध पुरुष ही यथार्थ रूपसे जान पाते हैं। उन दोनोंके प्रभावकी कहीं तुलना नहीं है। अच्छा, अब युद्धका वृत्तान्त सुनिये

Sinabi ni Sanjaya: Pakinggan mo ang di-maihahambing na lakas ng dalawang iyon; walang tunay na sukat o paghahambing sa kanilang kapangyarihan. Maging si Brahmā, ang mga sinaunang diyos, at ang mga ganap na pantas (siddha) lamang ang nakakakilala sa kanila ayon sa tunay na anyo. Ngayon, pakinggan mo ang salaysay ng labanan habang ito’y nagaganap.

Verse 443

दध्मौ शड्खं महानादमार्षभेणाथ माधव: । सात्यकिको रथहीन और कर्णको युद्धके लिये उद्यत देख भगवान्‌ श्रीकृष्णने बड़े जोरकी ध्वनि करनेवाले शंखको ऋषभस्वरसे बजाया

Sinabi ni Sanjaya: Pagkaraan, hinipan ni Mādhava (Śrī Kṛṣṇa) ang kanyang kabibe, na may makapangyarihang tunog, sa malalim na dagundong na tila tinig ng toro. Nang makita niyang si Sātyaki ay wala nang karwahe at si Karṇa ay handa na sa labanan, ang kulog na hudyat ng kabibe ni Kṛṣṇa ay naging panawagang moral—katatagan sa gitna ng kagipitan at ang di-pag-iwan sa kakampi kahit sumapit ang matinding panganib.

Verse 456

रथमन्वानयत्‌ तस्मै सुपर्णोच्छितकेतनम्‌ । दारुकने उस शंखध्वनिको सुनकर भगवान्‌के संदेशको स्मरण करके तुरंत ही उनके लिये अपना रथ ला दिया, जिसपर गरुड़चिह्से युक्त ऊँची ध्वजा फहरा रही थी

Sinabi ni Sanjaya: Nang marinig ni Dāruka ang tunog ng kabibe at maalala ang mensahe ng Panginoon, agad niyang dinala para sa Kanya ang karwahe—na may mataas na watawat na may sagisag ni Garuḍa. Ipinakikita ng sandaling ito ang disiplinadong paglilingkod at mapagmatyag na debosyon sa gitna ng bigat ng digmaan: natutupad ang tungkulin nang walang pag-aatubili kapag nasa isip ang banal na utos.

Verse 463

आरुरोह शिने: पौत्रो ज्वलनादित्यसंनिभम्‌ | भगवान्‌ श्रीकृष्णकी अनुमति पाकर शिनिपौत्र सात्यकि दारुकद्वारा जोते हुए अग्नि और सूर्यके समान तेजस्वी उस रथपर आरूढ़ हुए

Sinabi ni Sanjaya: Sa pahintulot ng Mapalad na Śrī Kṛṣṇa, si Sātyaki—apo ni Śini—ay sumakay sa karwaheng iyon na inihanda ni Dāruka, na nagliliwanag na tila apoy at araw. Ipinakikita ng sandaling ito ang disiplinadong pagkilos sa digmaan: kahit ang isang dakilang mandirigma ay kumikilos sa ilalim ng wastong pahintulot at maayos na pamumuno, hindi sa bugso ng damdamin.

Verse 486

अभ्यद्रवत राधेयं प्रवपन्‌ सायकान्‌ बहून्‌ | उसमें इच्छानुसार चलनेवाले महान्‌ वेगशाली और सुवर्णमय अलंकारोंसे विभूषित शैब्य

Sinabi ni Sanjaya: Sinugod ni Sātyaki si Rādheya (Karṇa), at inulan siya ng napakaraming palaso. Ang kanyang karwahe ay hinila ng pinakamahuhusay na kabayo—Śaibya, Sugrīva, Meghapuṣpa, at Balāhaka—mabilis, masunurin sa nais ng tagapagmaneho, at pinalamutian ng ginto. Ang karwahe’y wari’y sasakyang makalangit. Mula roon, dumiretso si Sātyaki kay Karṇa, nagbubuhos ng mga palaso sa bagsik ng labanan—larawan ng walang-patid na tapang-mandirigma sa madilim na etika ng digmaan, kung saan ang tungkulin ay tinutupad sa pamamagitan ng karahasan.

Verse 496

धनंजयरयथं हित्वा राधेयं प्रत्युदीयतुः । उस समय चक्ररक्षक युधामन्यु और उत्तमौजाने भी धनंजयका रथ छोड़कर कर्णपर ही आक्रमण किया

Sinabi ni Sañjaya: Iniwan nina Yudhāmanyu at Uttamaujas—na itinalagang mga bantay ng gulong—ang karwahe ni Dhanañjaya; saka sila lumingon pabalik at sumugod nang tuwiran kay Rādheya (Karna). Sa siksik ng digmaan, ang tungkulin nilang magtanggol ay naging isang masiglang pagpiling makatarungan: isugal ang sarili upang sanggahan ang kanilang pinuno at harapin nang harapan ang isang mabagsik na kaaway.

Verse 513

तादृशं भुवि नो युद्ध दिवि वा श्रुतमित्युत । राजन! मैंने इस पृथ्वीपर या स्वर्गमें देवताओं, गन्धर्वों, असुरों तथा राक्षसोंका भी वैसा युद्ध नहीं सुना था

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, kailanma’y hindi pa ako nakarinig ng digmaang gaya nito—ni sa lupa, ni maging sa langit. Tunay nga, kahit sa mga diyos, Gandharva, Asura, at Rākṣasa, wala pa akong narinig na labang katulad nito.”

Verse 593

अभ्यधावत वेगेन पुन: पुनररिंदम । शत्रुदमन नरेश! कर्ण उन दोनोंकी मृत्युसे शोकमग्न हो फुफकारते हुए महान्‌ सर्पकी भाँति लंबी साँसें खींच रहा था। वह युद्धमें क़रुद्ध हो अपने नेत्रोंसे सात्यकिकी ओर इस प्रकार देख रहा था

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, manlulupig ng mga kaaway, si Karna—nalulunod sa dalamhati sa pagkamatay ng dalawang iyon—ay patuloy na sumisingasing at humihigop ng mahahabang hininga na wari’y dambuhalang ahas. Sa galit ng labanan, itinuon niya ang titig kay Satyaki na para bang susunugin niya ito at gagawing abo sa pamamagitan ng kanyang mga mata. Paulit-ulit, sa biglang bilis, siya’y sumalakay kay Satyaki.

Verse 606

महता शरवर्षेण गजं प्रति गजो यथा । कर्णको कुपित देख सात्यकि बाणोंकी बड़ी भारी वर्षा करते हुए उसका सामना करने लगे, मानो एक हाथी दूसरे हाथीसे लड़ रहा हो

Sinabi ni Sañjaya: Sa isang makapangyarihang buhos ng mga palaso, si Karna—nagngangalit sa pagkakita kay Satyaki—ay hinarap siya nang tuwiran, na wari’y elepanteng sumasalubong sa kapwa elepante.

Verse 613

अन्योन्यं संततक्षाते रणेडनुपमविक्रमौ । वेगशाली व्याप्रोंक समान परस्पर भिड़े हुए वे दोनों पुरुषसिंह युद्धमें अनुपम पराक्रम दिखाते हुए एक-दूसरेको क्षत-विक्षत कर रहे थे

Sinabi ni Sañjaya: Sa labang iyon, ang dalawang bayaning tulad ng leon—magkasinglakas at kasingbilis ng tigre—ay nagsalpukan at, sa walang kapantay na katapangan, walang tigil na nagsusugat at nagwawasak sa isa’t isa sa mabangis na sagupaan.

Verse 683

दुर्योधनरथं तूर्णमारुरोह विनि:श्वसन्‌ । राजन्‌! उस समय सारी सेनाओंमें महान्‌ हाहाकार होने लगा। महाराज! सात्यकिके बाणोंसे रथहीन किया गया कर्ण भी लंबी साँस खींचता हुआ तुरंत ही दुर्योधनके रथपर जा बैठा

Sinabi ni Sañjaya: Hingal na hingal, agad siyang sumakay sa karwaheng pandigma ni Duryodhana. O Hari, sa sandaling iyon ay sumiklab ang malaking kaguluhan sa lahat ng hukbo. O Mahārāja, si Karṇa man—na inalisan ng karwahe dahil sa mga palaso ni Sātyaki—humugot ng mahabang hininga at kaagad na umupo sa karwahe ni Duryodhana.

Verse 696

कृतां राज्यप्रदानेन प्रतिज्ञां परिपालयन्‌ । बचपनसे लेकर सदा ही किये हुए आपके पुत्रके सौहार्दका वह समादर करता था और दुर्योधनको राज्य दिलानेकी जो उसने प्रतिज्ञा कर रखी थी, उसके पालनमें वह तत्पर था

Sinabi ni Sañjaya: Sa pagtupad sa panatang ginawa niya upang maibalik ang kaharian kay Duryodhana, nanatili siyang masigasig na isakatuparan iyon. Mula pagkabata, lagi niyang iginalang ang pagkakaibigang ipinamalas ng iyong anak; at dahil sa katapatan sa ugnayang iyon, pinagsikapan niyang tuparin ang pangakong ibalik si Duryodhana sa paghahari.

Verse 726

अनुद्यूते च पार्थेन वध: कर्णस्य संश्रुतः । उन्होंने उन सबको रथहीन और अत्यन्त व्याकुल तो कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: “At noong sumunod na pagsusugal sa dice, si Pārtha (Arjuna) ay nanumpang papatayin si Karṇa.” Ginawa nilang mawalan ng karwahe at lubhang mabalisa ang lahat ng iyon, ngunit hindi nila kinitil ang buhay. Nang maulit ang sugal, si Bhīmasena ay nanumpa sa pagpatay sa mga anak ng iyong hari, at si Arjuna nama’y naghayag na papatayin si Karṇa.

Verse 903

दुर्मुखं प्रमुखे कृत्वा सततं चित्रयोधिनम्‌ । अब पुनः आपके ही अन्यायसे होनेवाले इस महान्‌ जनसंहारका वृत्तान्त सुनिये। भीमसेनने अबतक सदा विचित्र युद्ध करनेवाले दुर्मुख आदि आपके इकतीस पुत्रोंको मार गिराया है

Sinabi ni Sañjaya: “Inilagay sa unahan si Durmukha—na laging mandirigmang may sari-saring paraan—pakinggan mong muli ang salaysay ng malaking paglipol na ito na sumibol mula sa sarili mong kawalang-katarungan. Si Bhīmasena ay nakapagpabagsak na kay Durmukha at, kasama niya, tatlumpu’t isang anak mo.”

Verse 2836

पाज्चाल्यौ सात्यकिश्वैव सहसा समुपाद्रवन्‌ । राधापुत्र कर्णको अर्जुनके रथकी ओर आते देख दोनों भाई पांचालराजकुमार (युधामन्यु और उत्तमौजा) तथा सात्वतवंशी सात्यकि सहसा उसकी और दौड़े

Sinabi ni Sañjaya: Ang dalawang prinsipe ng Pāñcāla at si Sātyaki, nang makita si Karṇa—anak ni Rādhā—na papalapit sa karwahe ni Arjuna, ay biglang sumugod sa kanya.

Verse 7336

नाशवनुवंस्ततो हन्तुं सात्यकिं प्रवरा रथा: । कर्ण आदि श्रेष्ठ महारथियोंने सात्यकिके वधके लिये पूरा प्रयत्न किया; परंतु वे उन्हें मार न सके

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, ang mga pangunahing mandirigmang nakasakay sa karwahe, na pinangungunahan ni Karṇa at ng iba pang bantog na mahāratha, ay nagpakasidhi sa pagsisikap na patayin si Sātyaki. Ngunit sa kabila ng kanilang sabayang paglusob at matibay na hangarin, hindi nila siya napatay—ipinapakita na sa digmaan, ang lakas kapag sinalubong ng kapantay na tapang at matatag na loob, ay hindi laging nagbubunga ng inaasam na wakas.