Adhyaya 85

Verse 1

अफ्-४#-छकाल जा दव्यशीतितमो<ध्याय: श्रीकृष्ण और अर्जुनसे डरकर कौरवसेनामें भगदड़

Wika ni Sanjaya: “O Hari, nang magsimula ang labanan sa gayong paraan, si Susharman—napigil at napaurong—ay lumayo sa sagupaan; at maging ang iba pang matatapang na mandirigma ay nabasag ang loob at tumakas nang harapin ang dakilang Pāṇḍava.”

Verse 2

क्षुभ्यमाणे बले तूर्ण सागरप्रतिमे तव । प्रत्युद्याते च गाड़ेये त्वरितं विजयं प्रति,आपकी समुद्र-जैसी विशाल वाहिनीमें तुरंत ही हलचल मच गयी। उस समय गंगानन्दन भीष्मने शीघ्रतापूर्वक अर्जुनपर आक्रमण किया

Wika ni Sanjaya: Nang ang hukbo mo—lawak na parang dagat—ay biglang nayanig sa kaguluhan at nagsanib ang mabangis na salakay, si Bhishma, anak ng Ganga, ay mabilis na sumulong, nakatuon sa tagumpay, at inilunsad ang pag-atake laban kay Arjuna.

Verse 3

दृष्टवा दुर्योधनो राजा रणे पार्थस्य विक्रमम्‌ । त्वरमाण: समभ्येत्य सर्वास्तानब्रवीन्नपान्‌,राजा दुर्योधनने रणभूमिमें अर्जुनका पराक्रम देखकर बड़ी उतावलीके साथ निकट जा उन समस्त नरेशोंसे कहा

Wika ni Sanjaya: Nang makita ni Haring Duryodhana sa labanan ang kagitingan ni Partha (Arjuna), dali-dali siyang lumapit at nagsalita sa lahat ng mga haring iyon—ang kanyang mga kaalyadong pinuno.

Verse 4

तेषां तु प्रमुखे शूंर सुशर्माणं महाबलम्‌ | मध्ये सर्वस्य सैन्यस्य भृशं संहर्षयन्निव,उन नरेशोंके सम्मुख सारी सेनाके बीचमें शूरवीर महाबली सुशर्माको अत्यन्त हर्ष प्रदान करता हुआ-सा दुर्योधन यों बोला--

Wika ni Sanjaya: Sa unahan ng mga haring iyon ay naroon ang makapangyarihang bayani na si Susharma; at sa gitna ng buong hukbo, na wari’y nagpapaliyab ng galak at sigasig sa digmaan, nagsalita si Duryodhana—upang pasiglahin ang kanyang panig para sa nalalapit na sagupaan.

Verse 5

एष भीष्म: शान्तनवो योद्धुकामो धनंजयम्‌ । सर्वात्मना कुरुश्रेष्ठस्त्यक्त्वा जीवितमात्मन:,“वीरो! ये शान्तनुनन्दन कुरुश्रेष्ठ भीष्म अपना जीवन निछावर करके सम्पूर्ण हृदयसे अर्जुनके साथ युद्ध करना चाहते हैं

Wika ni Sañjaya: “Masdan—si Bhishma, anak ni Shantanu, ang pinakadakila sa mga Kuru—na nagnanais makipaglaban kay Dhananjaya (Arjuna), handang ialay ang buong sarili, na wari’y itinakwil na ang pag-aalala sa sariling buhay. Sa sandaling ito, nahahayag ang tapang ni Bhishma na nakagapos sa panata at ang kanyang katapatan sa tungkuling pinili niya, kahit pumapasok siya sa digmaang nagbabanggaan ang magkakamag-anak.”

Verse 6

त॑ प्रयान्तं रणे वीरं सर्वसैन्येन भारतम्‌ । संयत्ता: समरे सर्वे पालयध्वं पितामहम्‌,'सारी सेनाके साथ युद्धके लिये यात्रा करते हुए मेरे वीर पितामह भरतनन्दन भीष्मकी आप सब लोग प्रयत्नपूर्वक रक्षा करें"

Wika ni Sañjaya: “Habang sumusulong sa labanan ang bayaning Bhārata—si Bhishma, ang Dakilang Ninuno—na kasama ang buong hukbo, kayong lahat na nakahanda at ganap na armado ay dapat magsikap na ipagtanggol ang Ninuno.”

Verse 7

बाढमित्येवमुक्त्वा तु तान्यनीकानि सर्वशः । नरेन्द्राणां महाराज समाजग्मु: पितामहम्‌,महाराज! “बहुत अच्छा” कहकर राजाओंकी वे सम्पूर्ण सेनाएँ पितामह भीष्मके पास गयीं

Wika ni Sañjaya: “O dakilang hari, matapos sumagot ng ‘Gayon nga,’ ang lahat ng hanay at pormasyon ng mga hari ay nagtipon sa paligid ng Ninunong si Bhishma—hudyat ng pagtanggap nila sa utos at ng kahandaang sumunod sa kanyang pamumuno sa nalalapit na tunggalian.”

Verse 8

ततः प्रयात: सहसा भीष्म: शान्तनवोडर्जुनम्‌ | रणे भारतमायान्तमाससाद महाबल:,तदनन्तर शान्तनुनन्दन भीष्म युद्धभूमिमें सहसा अर्जुनके सामने गये। भरतवंशी भीष्मको आते देख महाबली अर्जुन उनके पास जा पहुँचे

Wika ni Sañjaya: “Pagkaraan nito, si Bhishma, anak ni Shantanu, ay biglang sumulong at hinarap si Arjuna sa larangan ng digmaan. Nang makita ni Arjuna ang pagdating ni Bhishma sa gitna ng labanan, ang makapangyarihang mandirigma ay lumapit upang salubungin siya. Ipinapakita ng tagpong ito ang mabigat na tensiyong moral: ang iginagalang na nakatatanda at ang minamahal na kamag-anak ay magkatapat, subalit kapwa sila nagpapatuloy ayon sa panata at tungkuling kanilang pinanghawakan sa mabagsik na batas ng digmaan.”

Verse 9

महाश्वेताश्वयुक्तेन भीमवानरकेतुना । महता मेघनादेन रथेनातिविराजता

Ang karwaheng sinasakyan ni Arjuna ay lubhang maringal at maningning. Nakahila rito ang malalaking kabayong puting-puti. Sa tuktok ay pumapagaspas ang watawat na may sagisag ng nakapanghihilakbot na wanara, at mula sa mga gulong ay umaalingawngaw ang malalim na ugong na tila kulog ng ulap.

Verse 10

समरे सर्वसैन्यानामुपयान्तं धनंजयम्‌ । अभवत्‌ तुमुलो नादो भयाद्‌ दृष्टवा किरीटिनम्‌,किरीटधारी अर्जुनको युद्धमें समीप आते देख भयके मारे समस्त सैनिकोंके मुँहसे भयानक हाहाकार प्रकट होने लगा

Wika ni Sañjaya: Nang si Dhanañjaya (Arjuna), ang mandirigmang may putong, ay sumulong palapit sa labanan, isang nakagugulantang na ugong ang sumiklab mula sa lahat ng hukbo—sigaw na isinilang ng takot sa pagtanaw sa koronadong mandirigmang papalapit.

Verse 11

अभीषुहस्तं कृष्णं च दृष्टवा55दित्यमिवापरम्‌ । मध्यन्दिनगतं संख्ये न शेकुः प्रतिवीक्षितुम्‌

Wika ni Sañjaya: Nang makita si Kṛṣṇa na hawak ang renda, nagniningning na wari’y ikalawang araw sa katanghaliang-tapat sa gitna ng digmaan, hindi nakayanan ng mga mandirigma na tumitig sa kanya nang tuwiran.

Verse 12

तथा शान्तनवं भीष्म श्वैताश्वं श्वेतकार्मुकम्‌ । न शेकुः पाण्डवा द्रष्टूं श्वेत ग्रहमिवोदितम्‌

Wika ni Sañjaya: Gayundin, hindi nakayanan ng mga mandirigmang Pāṇḍava na tumingin kay Bhīṣma, anak ni Śantanu—nakasakay sa mapuputing kabayo at may hawak na puting busog—nang siya’y sumilang sa harap nila na parang maliwanag na puting bituin sa langit.

Verse 13

स सर्वतः परिवृतस्त्रिगर्ती: सुमहात्मभि: । भ्रातृभि: सह पुत्रैश्न तथान्यैश्व महारथै:,महामना त्रिगर्तोने अपने भाइयों, पुत्रों तथा अन्य महारथियोंके साथ उपस्थित होकर भीष्मको सब ओरसे घेर रखा था

Wika ni Sañjaya: Napalibutan sa lahat ng panig ng mga Trigarta na mararangal ang loob—kasama ang kanilang mga kapatid, mga anak, at iba pang dakilang mandirigmang karwahe—si Bhīṣma ay naipit sa gitna ng labanan.

Verse 14

भारद्वाजस्तु समरे मत्स्यं विव्याध पत्रिणा | ध्वजं चास्य शरेणाजौ धनुश्वैकेन चिच्छिदे,दूसरी ओर द्रोणाचार्यने मत्स्यराज विराटको युद्धमें एक बाणसे बींध डाला तथा एक बाणसे उनका ध्वज और एकसे धनुष काट डाला

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, tinuhog ni Bhāradvāja (Droṇācārya) ang hari ng Matsya (Virāṭa) sa pamamagitan ng palasong may balahibo; at sa mismong digmaan ding iyon, pinutol niya ang watawat ni Virāṭa sa isa pang palaso, at sa iisang palaso ay pinutol ang kanyang busog.

Verse 15

तदपास्य धनुश्छिन्नं विराटो वाहिनीपति: । अन्यदादत्त वेगेन धनुर्भारसहं दृढम्‌,सेनापति विराटने वह कटा हुआ धनुष फेंककर वेगपूर्वक दूसरे सुदृढ़ धनुषको हाथमें लिया, जो भार सहन करनेमें समर्थ था

Sinabi ni Sañjaya: Itinapon ni Virāṭa, ang pinunò ng hukbo, ang busog na naputol, at agad na dinampot nang buong bilis ang isa pang matibay na busog—yaong kayang magtiis ng mabigat na higpit. Ipinakikita ng tagpong ito ang tatag ng mandirigma: kapag pumalya ang sandata, hindi dapat manghina ang loob ni ang kahandaang gampanan ang tungkulin sa digmaan.

Verse 16

शरांश्षाशीविषाकाराज्ज्वलितान्‌ पन्नगानिव । द्रोणं त्रिभिश्व विव्याध चतुर्भिश्चास्य वाजिन:

Sinabi ni Sañjaya: Nagpakawala siya ng naglalagablab na mga palaso, anyong gaya ng makamandag na ahas; sa tatlo ay tinamaan niya si Droṇa, at sa apat pang kasunod ay pinabagsak niya ang mga kabayo ni Droṇa. Ipinakikita ng tagpong ito ang malupit na tumpak na husay sa digmaan, kung saan maging ang iginagalang na guro ay nagiging puntirya sa ilalim ng pangangailangan ng labanan.

Verse 17

ध्वजमेकेन विव्याध सारथथिं चास्य पञ्चभि: | धनुरेकेषुणाविध्यत्‌ तत्राक्रुध्यद्‌ द्विजर्षभ:

Sinabi ni Sañjaya: Sa isang palaso ay tinamaan niya ang watawat; sa lima ay pinabagsak niya ang kutsero; at sa isa pa ay pinutol niya ang busog. Dahil dito, si Droṇācārya—ang bantayog sa mga Brahmana—ay nag-alab sa galit, sapagkat ang husay na iyon ay ginawang matalim na hamong moral ang labanan: lakas na ginamit upang manlupaypay at manghiya, hindi lamang upang pumatay.

Verse 18

तस्य द्रोणो&वधीदश्वान्‌ शरै: संनतपर्वभि: । अष्टाभिर्भरतश्रेष्ठ सूतमेकेन पत्रिणा,भरतश्रेष्ठ! फिर द्रोणने झुकी हुई गाँठवाले आठ बाणोंद्वारा विराटके घोड़ोंकोी और एक बाणसे सारथिको मार डाला

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, pinatay ni Droṇa ang mga kabayo ni Virāṭa sa walong palasong may nakabaluktot na dugtungan, at sa isang palasong may balahibo ay pinabagsak niya ang kutsero—O pinakamainam sa mga Bharata. Ipinakikita nito ang malupit na tumpak na husay sa digmaan, kung saan maging ang mga kabayo at ang nagmamaneho—mga kasangkapan ng labanan—ay tinatarget upang putulin ang kakayahang lumaban ng mandirigma.

Verse 19

स हताश्चादवप्लुत्य स्यन्दनाद्धतसारथि: । आरुरोह रथं तूर्ण पुत्रस्य रथिनां वर:,सारथि और घोड़ोंके मारे जानेपर रथियोंमें श्रेष्ठ विराट अपने रथसे तुरंत कूद पड़े और पुत्रके रथपर आरूढ़ हो गये

Sinabi ni Sañjaya: Nang mapatay ang kutsero, si Virāṭa—ang pinakadakila sa mga mandirigmang nakasakay sa karwahe—ay tumalon mula sa sarili niyang karwahe at, nang walang pag-aalinlangan, sumakay sa karwahe ng kanyang anak. Sa gitna ng kaguluhan ng digmaan, pinili niya ang matatag na pagkilos at pananagutang pampamilya kaysa panghihina ng loob, at ipinagpatuloy ang laban sa kabila ng biglaang pagkawala.

Verse 20

ततस्तु तौ पितापुत्रौ भारद्वाजं रथे स्थितौ । महता शरवर्षेण वारयामासतुर्बलात्‌,अब उन दोनों पिता-पुत्रोंने एक ही रथपर बैठकर महान्‌ बाणवरष्कि द्वारा द्रोणाचार्यको बलपूर्वक आगे बढ़नेसे रोक दिया

Pagkaraan, ang dalawang iyon—ama at anak—na magkasamang nakaupo sa iisang karwaheng pandigma, ay sapilitang pumigil kay Bhāradvāja (Droṇācārya), hinadlangan ang kanyang pagsulong sa pamamagitan ng isang makapangyarihang ulang ng mga palaso.

Verse 21

भारद्वाजस्तत: क्रुद्ध/ शरमाशीविषोपमम्‌ | चिक्षेप समरे तूर्ण शड़ प्रति जनेश्वर,जनेश्वर! तब द्रोणाचार्यने कुपित होकर युद्धभूमिमें विषधर सर्पके समान एक भयंकर बाण शंखपर शीघ्रतापूर्वक चलाया

Pagkatapos, ang anak ni Bhāradvāja (si Droṇa), sa tindi ng galit, ay mabilis na nagpakawala sa labanan ng isang kakila-kilabot na palaso—gaya ng makamandag na ahas—na tumama kay Śaṅkha, O panginoon ng mga tao.

Verse 22

स तस्य हृदयं भित्त्वा पीत्वा शोणितमाहवे । जगाम धरणीं बाणो लोठितार्द्रवरच्छद:,वह बाण शंखकी छाती छेदकर रणभूमिमें उसका रक्त पीकर धरतीमें समा गया। उसके श्रेष्ठ पंख लोहूमें भीगकर लाल हो रहे थे

Ang palasong iyon ay tumagos sa kanyang puso, at sa bagsik ng labanan ay wari’y uminom ng kanyang dugo, saka bumaon sa lupa. Ang mariringal nitong balahibo ay napahiran at nababad sa dugo, namumula sa lagaslas ng sugat.

Verse 23

स पपात रणे तूर्ण भारद्वाजशराहतः । धनुस्त्यक्त्वा शरांश्वैव पितुरेव समीपत:,द्रोणाचार्यके बाणोंसे घायल होकर शंख पिताके पास ही धनुष-बाण छोड़कर तुरंत ही रणभूमिमें गिर पड़ा

Tinamaan ng mga palaso ni Bhāradvāja (Droṇācārya), si Śaṅkha ay agad na bumagsak sa larangan ng digmaan. Inihagis niya ang busog at mga palaso, at gumuho mismo sa tabi ng kanyang ama.

Verse 24

हतं तमात्मजं दृष्टवा विराट: प्राद्रवद्‌ भयात्‌ । उत्सृज्य समरे द्रोणं व्यात्ताननमिवान्तकम्‌

Nang makita ni Haring Virāṭa na napatay ang kanyang anak, siya’y tumakas sa takot. Iniwan niya si Droṇa sa larangan—nakapangingilabot na parang Kamatayang nakanganga—at tumakbo palayo, nilamon ng pangamba.

Verse 25

भारद्वाजस्ततस्तूर्ण पाण्डवानां महाचमूम्‌ । दारयामास समरे शतशो5थ सहस्रश:,तब द्रोणाचार्यने संग्रामभूमिमें तुरंत ही पाण्डवोंकी विशाल वाहिनीको विदीर्ण करना आरम्भ किया। सैकड़ों-हजारों योद्धा धराशायी हो गये

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, ang anak ni Bhāradvāja (si Droṇa) ay mabilis na nagsimulang humiwa at bumiyak sa napakalawak na hukbo ng mga Pāṇḍava sa labanan. Sa bugso ng paglusob na iyon, bumagsak ang mga mandirigma nang daan-daan, at maging libu-libo—larawang nagpapakita ng walang-humpay na agos ng digmaan, kung saan ang giting at taktika ay nangingibabaw sa habag, at ang kapatagan ay nagiging pook ng pagsubok sa tungkuling kṣatriya at sa kakila-kilabot nitong kapalit.

Verse 26

शिखण्डी तु महाराज द्रौणिमासाद्य संयुगे । आजलचघान भ्रुवोर्मध्ये नाराचैस्त्रिभिराशुगै:

Sinabi ni Sañjaya: O Hari, sa kabilang panig, si Śikhaṇḍī ay lumapit kay Aśvatthāman, anak ni Droṇa, sa gitna ng sagupaan, at tinamaan siya sa pagitan ng mga kilay ng tatlong mabilis na palasong nārāca. Ipinakikita nito ang walang-awang, personal na tindi ng digmaan sa Kurukṣetra, kung saan ang galing at paninindigan ay nagtutulak sa mga mandirigma na humanap ng pasyang tama sa gitna ng mas malawak na tunggalian para sa paghahari at dharma.

Verse 27

स बभौ रथशार्दूलो ललाटे संस्थितैस्त्रिभि: । शिखरै: काञउ्चनमयैर्मेरुस्त्रिभिरिवोच्छितै:

Sinabi ni Sañjaya: Ang “tigre” sa hanay ng mga mandirigmang de-karwahe—si Aśvatthāman—ay nagningning na may tatlong palasong nakabaon sa kanyang noo, na wari’y Bundok Meru na may tatlong matatayog na tuktok na ginto. Ipinahihiwatig ng larawang ito na sa gitna ng lupit ng labanan, maging ang sugat ay nagiging tanda ng lantad na kagitingan at matatag na pagtitiis.

Verse 28

अश्वत्थामा ततः क्रुद्धो निमेषार्धाच्छिखण्डिन: । ध्वजं सूतमथो राजंस्तुरगानायुधानि च

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, si Aśvatthāman, nag-aalab sa galit, sa loob ng wala pang kalahating kisapmata ay pinabagsak ang watawat ni Śikhaṇḍin, ang kanyang kutsero, at—O Hari—pati ang kanyang mga kabayo at mga sandata. Ipinakikita ng taludtod ang malupit na bilis at ganap na pagwasak na dulot ng poot sa digmaan: hindi lamang sugatan ang kalaban, kundi gibain ang mismong mga sandigang nagbibigay sa kanya ng kakayahang lumaban.

Verse 29

स हताश्वादवप्लुत्य रथाद्‌ वै रथिनां वर:

Sinabi ni Sañjaya: Nang mapatay ang kanyang mga kabayo, si Śikhaṇḍin—pinakamahusay sa mga mandirigmang de-karwahe at pahirap sa mga kaaway—ay lumundag mula sa kanyang karwahe. Hawak ang isang napakatalim at kumikislap na espada at isang kalasag, gumalaw siya sa lahat ng panig na parang lawing nagngangalit, determinado pa ring ipagpatuloy ang labanan kahit nawala na ang kanyang sasakyan.

Verse 30

खड्गमादाय सुशितं विमलं च शरावरम्‌ | श्येनवद्‌ व्यचरत्‌ क्रुद्ध/ शिखण्डी शत्रुतापन:

Sinabi ni Sañjaya: Hawak ang matalim na espada at ang malinis na kalasag na walang dungis, si Śikhaṇḍī—tagasunog ng mga kaaway—ay gumalaw sa galit sa buong larangan ng digmaan na parang lawin.

Verse 31

सखड््‌गस्य महाराज चरतस्तस्य संयुगे । नान्तरं दद्शे द्रौणिस्तदद्भुतमिवाभवत्‌,महाराज! तलवार लेकर युद्धमें विचरते हुए शिखण्डीका थोड़ा-सा भी छिठद्र अश्व॒त्थामाको नहीं दिखायी दिया। वह एक अद्भुत-सी बात हुई

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, habang si Śikhaṇḍin ay gumagalaw sa digmaan na may hawak na espada, hindi makita ni Aśvatthāman—anak ni Droṇa—kahit ang pinakamaliit na siwang o pagbubukas sa kanya. Ang masilayan ang gayong ganap na pagbabantay sa gitna ng labanan ay tila isang kababalaghan, O Mahārāja.”

Verse 32

ततः शरसहस्राणि बहूनि भरतर्षभ | प्रेषयामास समरे द्रौणि: परमकोपन:,भरतश्रेष्ठ) तब परम क्रोधी अश्वत्थामाने समरभूमिमें शिखण्डीपर कई हजार बाणोंकी वर्षा की

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, O toro sa mga Bharata, si Aśvatthāman—anak ni Droṇa—na sinakmal ng sukdulang poot, ay nagpadala sa labanan ng maraming libong palaso, at nagpaulan ng mabangis na putok ng mga palaso sa kanyang kaaway.

Verse 33

तामापतन्तीं समरे शरवृष्टिं सुदारुणाम्‌ । असिना तीक्ष्णधारेण चिच्छेद बलिनां वर:,बलवानोंमें श्रेष्ठ शिखण्डीने समरभूमिमें होनेवाली उस अत्यन्त भयंकर बाणवर्षाको तीखी धारवाली तलवारसे काट डाला

Sinabi ni Sañjaya: Sa larangan ng digmaan, ang mabagsik at nakapanghihilakbot na ulang-palaso na bumubuhos ay pinutol at pinagwatak-watak ni Śikhaṇḍin—pinakamapangyarihan sa mga malalakas—sa pamamagitan ng espadang matalas ang talim.

Verse 34

ततोअस्य विमलं द्रौणि: शतचन्द्रं मनोरमम्‌ । चर्माच्छिनदर्सि चास्य खण्डयामास संयुगे

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Drauṇi (Aśvatthāman), sa gitna ng labanan, ay winasak ang malinis at kaaya-ayang kalasag ng kanyang katunggali—na may sandaang umbok na tulad ng buwan—at pinutol din ang kanyang espada, na pinagpira-piraso ang mga sandata.

Verse 35

शितैस्तु बहुशो राजंस्तं च विव्याध पत्त्रिभि: । शिखण्डी तु तत: खड्गं खण्डितं तेन सायकै:

Sañjaya said: “O King, with many sharp, winged arrows he repeatedly pierced him. Then Śikhaṇḍī, taking up his sword that had been damaged by those missiles, rushed forward to strike. The scene underscores the relentless escalation of violence in battle: even when weapons are broken and bodies wounded, warriors press on, driven by duty, vengeance, and the momentum of war.”

Verse 36

आविषध्य व्यसृजत्‌ तूर्ण ज्वलन्तमिव पन्नगम्‌ | तमापतन्तं सहसा कालानलसमप्रभम्‌

Sañjaya said: Having aimed well, he swiftly hurled (his weapon), blazing like a serpent. O King, as it rushed forward with sudden force—radiant like the fire of Time at the world’s end—Aśvatthāmā, displaying deftness of hand in battle, instantly cut it down. Thereafter, with many iron arrows, he grievously wounded Śikhaṇḍin as well. The passage underscores how martial skill and relentless violence escalate on the battlefield, where prowess is praised even as destruction multiplies.

Verse 37

चिच्छेद समरे द्रौणिर्दर्शयन्‌ पाणिलाघवम्‌ । शिखण्डिनं च विव्याध शरैरबहुभिरायसै:

Sañjaya said: In the thick of battle, Droṇa’s son (Aśvatthāman), displaying swift dexterity of hand, cut down (the oncoming weapon) and then pierced Śikhaṇḍin with many iron-tipped arrows, O King. The scene underscores the ruthless efficiency of martial skill on the battlefield, where prowess and speed decide life and death, even as the larger war continues to test the boundaries of dharma amid relentless violence.

Verse 38

शिखण्डी तु भृशं राज॑स्ताड्यमान: शितै: शरै: । आरुरोह रथं तूर्ण माधवस्य महात्मन:,राजन! अभश्व॒त्थामाके तीखे बाणोंसे अत्यन्त घायल होकर शिखण्डी तुरंत ही महामना सात्यकिके रथपर चढ़ गया

Sañjaya said: O King, Śikhaṇḍī, being grievously struck and wounded by sharp arrows, quickly mounted the chariot of the noble Mādhava. The scene underscores the harsh immediacy of battle, where survival and duty compel swift movement and reliance on allies even amid severe injury.

Verse 39

सात्यकिश्चापि संक्रुद्धो राक्षसं क्रूरमाहवे । अलनम्बुषं शरैस्ती&णैरविव्याध बलिनां वर:

Sañjaya said: Sātyaki too, inflamed with anger, struck down in the thick of battle the fierce rākṣasa Alambusha, piercing him with sharp arrows. Thus the foremost among the strong met cruelty with decisive force on the battlefield, fulfilling the warrior’s duty to protect his side and restrain violent aggression.

Verse 40

राक्षसेन्द्रस्ततस्तस्य धनुश्चिच्छेद भारत । अर्धचन्द्रेण समरे तं च विव्याध सायकै:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, ang panginoon ng mga Rākṣasa ay pinutol ang kanyang busog, O Bhārata, sa pamamagitan ng palasong may ulong hugis gasuklay sa gitna ng labanan; at sa isang ulang-palaso, siya’y tinamaan din at nasugatan.

Verse 41

मायां च राक्षसीं कृत्वा शरवर्षैरवाकिरत्‌ । तत्राद्भुतमपश्याम शैनेयस्य पराक्रमम्‌,तत्पश्चात्‌ उसने राक्षसी माया फैलाकर उनके ऊपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ की। उस समय हमने सात्यकिका अद्भुत पराक्रम देखा

Sinabi ni Sañjaya: Lumikha siya ng isang māyā na gaya ng sa Rākṣasa at saka inulan sila ng mga bugso ng palaso. Doon namin nasaksihan ang kahanga-hangang kagitingan ni Śaineya (Sātyaki).

Verse 42

असम्भ्रमस्तु समरे वध्यमान: शितै: शरै: । ऐन्द्रमस्त्रं च वार्ष्णेयो योजयामास भारत

Sinabi ni Sañjaya: Kahit tinatamaan sa labanan ng matatalim na palaso, ang Vārṣṇeya (Kṛṣṇa) ay hindi nawalan ng pagpipigil. O Bhārata, ginamit niya ang sandata ni Indra (Aindra-astra) nang may matatag na loob.

Verse 43

तदस्त्रं भस्मसात्‌ कृत्वा मायां तां राक्षसीं तदा

Sinabi ni Sañjaya: Nang gawing abo ng kanyang banal na sandata ang māyā na yaong Rākṣasa, agad niyang inulan si Alambuṣa ng mga bagong bugso ng palaso mula sa lahat ng panig—gaya ng ulap sa tag-ulan na nagbubuhos ng mga agos ng tubig sa bundok.

Verse 44

अलम्बुषं शरैरन्यैरभ्याकिरत सर्वत: । पर्वतं वारिधाराभि: प्रावषीव बलाहक:ः

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, inulan niya si Alambuṣa ng iba pang mga palaso mula sa lahat ng panig—gaya ng ulap sa tag-ulan na nagbubuhos ng mga agos ng tubig sa bundok.

Verse 45

तत्‌ तथा पीडित॑ं तेन माधवेन यशस्विना । प्रदुद्राव भयाद्‌ रक्षस्त्यक्त्वा सात्यकिमाहवे,परमयशस्वी मधुवंशी सात्यकिके द्वारा इस प्रकार पीड़ित होनेपर वह राक्षस भयसे युद्धस्थलमें उन्हें छोड़कर भाग गया

Sinabi ni Sañjaya: Kaya nang siya’y gipitin nang matindi ng marangal na Mādhava, ang rākṣasa, sinaklot ng takot, ay tumakas—iniwan si Sātyaki sa larangan ng digmaan.

Verse 46

तमजेय राक्षसेन्द्रं संख्ये मघवता अपि । शैनेय: प्राणदज्जित्वा योधानां तव पश्यताम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Sa harap mismo ng iyong mga mandirigma, tinalo ni Śaineya (Sātyaki) sa labanan ang hari ng mga rākṣasa—si Alambuṣa—na itinuturing na di-madadaig kahit ni Maghavat (Indra). Matapos manalo sa panganib ng sariling buhay, umalingawngaw ang kanyang sigaw na tila leon, ipinahahayag ang kanyang kagitingan.

Verse 47

न्यहनत्‌ तावकांश्चवापि सात्यकि: सत्यविक्रम: । निशितैर्बहुभिर्बाणिस्ते5द्रवन्त भयाद्दिता:

Pagkaraan nito, si Sātyaki—na tunay na matapang—ay nagsimulang pumatay rin sa iba pang mandirigma mo sa pamamagitan ng napakaraming matutulis na palaso. Dahil sa takot na sumikil sa kanila, silang lahat ay nagsitakbuhan.

Verse 48

एतस्मिन्नेव काले तु द्रुपदस्यात्मजो बली । धृष्टद्युम्नो महाराज पुत्र तव जनेश्वरम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Sa mismong sandaling iyon, O dakilang hari, hinarap ng makapangyarihang si Dhṛṣṭadyumna, anak ni Drupada, ang iyong anak—ang pinuno sa mga tao.

Verse 49

छादयामास समरे शरै: संनतपर्वभि: । महाराज! इसी समय ट्रुपदके बलवान पुत्र धृष्टद्युम्नने आपके पुत्र राजा दुर्योधनको रणक्षेत्रमें झुकी हुई गाँठवाले बाणोंसे आच्छादित कर दिया ।।

Sinabi ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, tinakpan ni Dhṛṣṭadyumna—ang makapangyarihang anak ni Drupada—ang iyong anak na si Haring Duryodhana ng ulang-palaso, na ang mga buhol ay nakayuko, anupa’t sa larangan ng digmaan ay wari siyang natabingan ng mga palaso.

Verse 50

विव्यथे न च राजेन्द्र तव पुत्रो जनेश्वर | धृष्टद्युम्नं च समरे तूर्ण विव्याध पत्रिभि:

Wika ni Sañjaya: “O hari, ang iyong anak ay hindi nangimi; sa gitna ng labanan, mabilis niyang tinuhog si Dhṛṣṭadyumna ng kanyang mga palaso.”

Verse 51

षष्ट्या च त्रिंशता चैव तदद्भुतमिवा भवत्‌ । भरतनन्दन! राजेन्द्र! जनेश्वर! धृष्टद्युम्नके बाणोंसे आच्छादित होनेपर भी आपके पुत्र दुर्योधनके मनमें व्यथा नहीं हुई। उसने युद्धस्थलमें धृष्टद्युम्नको तुरंत ही नब्बे बाणोंसे घायल कर दिया। वह एक अद्भुत-सी बात थी || ४९-५० ह ।।

Wika ni Sañjaya: “Sa animnapu at tatlumpa—siyamnapu lahat—tila isang kababalaghan. O ligaya ng angkan ng Bharata, O hari sa mga hari, O panginoon ng mga tao: bagaman nabalutan ng mga palaso si Dhṛṣṭadyumna, walang kirot na sumiklab sa loob ng iyong anak na si Duryodhana. Sa larangan ng digmaan, agad niyang sinugatan si Dhṛṣṭadyumna ng siyamnapung palaso. Para bang may naganap na di pangkaraniwan. Pagkaraan, ang nagngangalit na pinunong-kawal ni Dhṛṣṭadyumna ay pumutol sa kanyang busog, O kagalang-galang.”

Verse 52

हयांश्व चतुर: शीघ्रं निजघान महाबल: । शरैश्वैनं सुनिशितै: क्षिप्रं विव्याध सप्तभि:

Wika ni Sañjaya: “Mabilis na pinabagsak ng makapangyarihang mandirigma ang apat na kabayo; saka, sa pitong palasong ubod-talim, agad din niyang tinuhog ang kalaban.”

Verse 53

आर्य! तब महाबली पाण्डवसेनापतिने भी कुपित होकर दुर्योधनके धनुषको काट दिया और शीघ्रतापूर्वक उसके चारों घोड़ोंको भी मार डाला। तत्पश्चात्‌ अत्यन्त तीखे सात बाणोंद्वारा तुरंत ही दुर्योधनको घायल कर दिया ।।

Wika ni Sañjaya: “O marangal, nang magkagayon ang makapangyarihang pinunong-kawal ng hukbong Pāṇḍava, sa galit, ay pumutol sa busog ni Duryodhana at mabilis ding pinatay ang apat niyang kabayo. Pagkaraan, sa pitong palasong ubod-talim, agad niyang sinugatan si Duryodhana. Nang mapatay ang mga kabayo, ang malakas at mahahabang bisig na si Duryodhana ay tumalon mula sa karwahe; naglalakad na may itinaas na tabak, tumakbo siyang tuwid patungo kay Dhṛṣṭadyumna, anak ni Pṛṣata.”

Verse 54

शकुनिस्तं समभ्येत्य राजगृद्धी महाबल: । राजानं सर्वलोकस्य रथमारोपयत्‌ स्वकम्‌,उस समय महाबली शकुनिने, जो राजाको बहुत चाहता था, निकट आकर सम्पूर्ण जगत्‌के अधिपति दुर्योधनको अपने रथपर चढ़ा लिया

Wika ni Sañjaya: “Noon, ang makapangyarihang Śakuni—na sabik sa pakinabang ng paghahari—ay lumapit at isinakay si Duryodhana, ang haring nag-aangking panginoon ng buong daigdig, sa sarili niyang karwahe.”

Verse 55

ततो नृपं पराजित्य पार्षत: परवीरहा । न्यहनत्‌ तावकं सैन्यं वज़पाणिरिवासुरान्‌

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, si Dhr̥ṣṭadyumna—anak ni Pṛṣata, mamamatay ng mga bayani ng kaaway—nang mapabagsak ang Haring Duryodhana, ay nagsimulang pumutol at pumatay sa iyong hukbo, gaya ni Indra na may hawak na kulog-kidlat na lumilipol sa mga Asura.

Verse 56

कृतवर्मा रणे भीम॑ शरैरार्च्छन्महारथ: । प्रच्छादयामास च तं महामेघो रविं यथा

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, ang dakilang mandirigmang karwahe na si Kṛtavarmā ay humampas kay Bhīma ng ulang-palaso, at tinakpan siya na parang napakalaking ulap na bumabalot sa araw.

Verse 57

ततः प्रहस्य समरे भीमसेन: परंतप: । प्रेषयामास संक़ुद्ध: सायकान्‌ कृतवर्मणे,तब शत्रुओंको संताप देनेवाले भीमसेनने युद्धमें हँसकर अत्यन्त क्रोधपूर्वक कृतवर्मापर अनेकों सायकों-का प्रहार किया

Wika ni Sañjaya: Pagkatapos, sa labanan, si Bhīmasena—tagapagpasakit ng mga kaaway—ay tumawa nang malakas at, sa nag-aalab na galit, nagpaulan ng mga palaso kay Kṛtavarman.

Verse 58

तैर््मानो5तिरथ: सात्वत: सत्यकोविद: । नाकम्पत महाराज भीम॑ चार्च्छच्छितै: शरै:

Wika ni Sañjaya: O Hari, bagaman tinamaan at labis na pinahirapan ng mga palasong iyon, si Kṛtavarmā—ang bayani ng Sātvata, bihasa sa katotohanan at sa sining ng mandirigma—ay hindi natinag. At siya nama’y muling tumusok kay Bhīmasena ng matutulis na palaso.

Verse 59

तस्याश्चांश्वतुरो हत्वा भीमसेनो महारथ: । सारथिं पातयामास सध्वजं सुपरिष्कृतम्‌

Wika ni Sañjaya: Matapos patayin ang mga mangangabayo ng kanyang kalaban, si Bhīmasena—ang dakilang mandirigmang karwahe—ay ibinagsak din ang tagapagmaneho, pati ang watawat ng karwahe, bagaman ito’y maringal ang pagkakagayak.

Verse 60

फिर महारथी भीमसेनने उनके चारों घोड़ोंको मारकर ध्वजसहित सुसज्जित सारथिको भी काट गिराया ।।

Sinabi ni Sanjaya: Si Bhimasena, ang mamumuksa ng mga kampeon ng kaaway, ay mabilis na tinakpan siya ng sari-saring palaso. Nang mapatay ang kanyang mga kabayo, ang buo niyang katawan ay nagmistulang nabasag sa mga piraso—sa tindi ng pagkakapunit ng mga palaso ni Bhima. Ipinakikita ng tagpong ito ang walang-awang pag-igting ng labanan: ang giting at tungkulin sa sariling panig ang nagtutulak sa mga mandirigma sa walang humpay na karahasan, habang lantad na lantad ang kabayarang pantao.

Verse 61

हताश्वश्व ततस्तूर्ण वृषकस्य रथं ययौ । श्यालस्य ते महाराज तव पुत्रस्य पश्यत:,महाराज! तब घोड़ोंके मारे जानेपर कृतवर्मा आपके पुत्रके देखते-देखते तुरंत ही आपके साले वृषकके रथपर सवार हो गया

Sinabi ni Sanjaya: Nang mapatay ang kanyang mga kabayo, si Kṛtavarman ay agad na nagtungo sa karwahe ni Vṛṣaka—ang iyong bayaw, O Hari—at sumakay roon sa harap mismo ng iyong anak. Ipinakikita ng sandaling ito ang praktikal na pag-iisip sa digmaan: upang mapanatili ang kakayahang lumaban, kailangang agad makakuha ng sasakyan, habang ang ugnayang kamag-anakan at ang pagtanaw ng prinsipe ay lalo pang nagpapabigat sa usaping moral.

Verse 62

भीमसेनो<पि संक्रुद्धस्तव सैन्यमुपाद्रवत्‌ । निजघान च संक्रुद्धो दण्डपाणिरिवान्तक:,इधर भीमसेन भी अत्यन्त कुपित होकर आपकी सेनापर टूट पड़े और दण्डपाणि यमराजकी भाँति उसका संहार करने लगे

Sinabi ni Sanjaya: Si Bhīmasena man ay nag-alab sa matinding galit at sumalakay sa iyong hukbo. Sa kanyang poot ay pinabagsak niya sila, na wari’y si Antaka—ang Kamatayan mismo—na may hawak na pamalong parusa, at naghatid ng pagkalipol sa mga hanay sa kanyang harapan.

Verse 81

इस प्रकार श्रीमह्या भारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें सातवें दिनका युद्धविषयक इकक्‍्यासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sa ganitong paraan, sa kagalang-galang na Mahābhārata, sa loob ng Bhīṣma Parva—lalo na sa bahaging tumatalakay sa pagpaslang kay Bhīṣma—natapos ang ika-81 kabanata, na nagsasalaysay ng mga pangyayari sa digmaan sa ikapitong araw. Ipinahihiwatig ng pormulang pangwakas na ito ang etikal na balangkas ng epiko: kahit sa gitna ng karahasan, maingat na inayos ang salaysay, tinatakdaan ng araw, at inilalagay sa konteksto ng dharma sa pamamagitan ng kapalaran ni Bhīṣma at ng paglalantad ng dharma sa larangan ng labanan.

Verse 82

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि द्वैरथे द्ॉयशीतितमो<5ध्याय:

Sa gayon, nagwakas ang ika-82 kabanata, na pinamagatang “Ang Pagpaslang kay Bhīṣma,” sa loob ng Bhīṣma Parva ng Śrī Mahābhārata, sa bahaging tumatalakay sa tunggalian ng mga karwahe. Ito ang kolopon na nagmamarka ng pagtatapos ng pagsasalaysay ayon sa ulat ni Sanjaya.

Verse 286

शरैरबहुभिराच्छिद्य पातयामास संयुगे । राजन्‌! तदनन्तर क्रोधमें भरे अश्वत्थामाने आधे निमेषमें बहुत-से बाणोंद्वारा शिखण्डीके ध्वज, सारथि, घोड़ों और आयुधोंको रणभूमिमें काट गिराया

Sinabi ni Sañjaya: “Sa pamamagitan ng napakaraming palaso, pinutol niya ang mga iyon at pinabagsak sa gitna ng labanan. O Hari, pagkaraan niyon, si Aśvatthāmā—punô ng poot—sa loob lamang ng kalahating kisap-mata, sa tulong ng maraming palaso, ay ibinagsak sa larangan ng digmaan ang watawat ni Śikhaṇḍin, ang kanyang sarathi (tagapagmaneho ng karwahe), ang mga kabayo, at ang mga sandata.”

Verse 426

विजयाद्‌ू यदनुप्राप्तं माधवेन यशस्विना । भारत! वे समरभूमिमें तीखे बाणोंसे पीड़ित होनेपर भी घबराये नहीं। उन यशस्वी यदुकुलरत्न सात्यकिने अर्जुनसे जिसकी शिक्षा प्राप्त की थी

Sinabi ni Sañjaya: “O Bharata, matapos makamtan ang tagumpay sa pamamagitan ng maringal na Madhava, hindi sila nanghina sa larangan ng digmaan kahit pinahihirapan ng matutulis na palaso. Pagkaraan, ang bantog na si Satyaki—hiyas ng angkan ng Yadu—na naturuan ni Arjuna, ay gumamit ng Aindra na sandata, ang misil ni Indra.”