Adhyaya 37

Verse 1

पम्प बछ। अं: अष्टात्रिशो&् ध्याय: नारदजीके सम्मुख युधिष्ठिरका धृतराष्ट्र आदिके लौकिक अग्निमें दग्ध हो जानेका वर्णन करते हुए विलाप और अन्य पाण्डवोंका भी रोदन युधिछिर उवाच तथा महात्मनस्तस्य तपस्युग्रे च वर्ततः । अनाथस्थेव निधन तिष्ठत्स्वास्मासु बन्धुषु

Wika ni Yudhiṣṭhira: “O iginagalang na banal, napakasakit na dalamhati na ang dakilang-loob na si Dhṛtarāṣṭra—habang nagsasagawa ng mahigpit na pag-aayuno at pagpapakasakit—ay namatay na tila walang tagapagtanggol, gayong kami, ang sarili niyang mga kamag-anak, ay nabubuhay pa.”

Verse 2

दुर्विज्ञेया गतिर्ब्रह्मन्‌ पुरुषाणां मतिर्मम । यत्र वैचित्रवीर्योडसौ दग्ध एवं वनाग्निना

Wika ni Yudhiṣṭhira: “O Brāhmaṇa, sa aking palagay, napakahirap maunawaan nang ganap ang landas at tadhana ng tao—sapagkat maging si Dhṛtarāṣṭra, anak ni Vicitravīrya, ay kinailangang magwakas, nasunog sa lagablab ng apoy sa gubat.”

Verse 3

यस्य पुत्रशतं श्रीमदभवद्‌ बाहुशालिन: । नागायुतबलो राजा स दग्धो हि दवाग्निना

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Ang haring iyon—maluwalhati, matipuno, at may lakas na tila sampung libong elepante—na may sandaang anak na maringal, ay nasunog pa rin hanggang kamatayan sa apoy ng gubat. Kaya’t maging ang pinakamakapangyarihan at pinakamasagana ay hindi nakalalampas sa tadhana; pigilin ang pagmamataas at kumapit sa dharma nang may kababaang-loob.”

Verse 4

जिन बाहुबलशाली नरेशके सौ पुत्र थे, जो स्वयं भी दस हजार हाथियोंके समान बलवान थे, वे ही दावानलसे जलकर मरे हैं, यह कितने दुःखकी बात है? ।।

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Ang haring may sandaang anak, at siya man ay kasinglakas ng sampung libong elepante—siya ring iyon ang namatay na tinupok ng apoy sa gubat; anong tinding dalamhati! Siya na noon ay pinapaypayan sa lahat ng panig ng mararangal na babae gamit ang pamaypay na dahon ng palma—ngayo’y, nang masunog sa lagablab, ang mga buwitre ang ‘pumapaypay’ sa kanya sa pamamagitan ng kanilang mga pakpak. Kay saklap ng pagbaligtad ng kapalaran!”

Verse 5

सूतमागधसंघैश्व शयानो यः प्रबोध्यते । धरण्यां स नृपः शेते पापस्य मम कर्मभि:

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Siya na dating nakahimlay sa mamahaling higaan at ginising ng nagkakatipong mga makata at mang-aawit—mga Sūta at Māgadha—sa matatamis na awit, ngayo’y ang haring iyon ay nakahiga sa hubad na lupa, dinala sa ganitong kalagayan ng makasalanang bunga ng aking sariling mga gawa.”

Verse 6

न च शोचामि गान्धारीं हतपुत्रां यशस्विनीम्‌ । पतिलोकमनुप्राप्तां तथा भर्तृव्रते स्थिताम्‌

Hindi rin ako labis na nagdadalamhati para sa marangal na si Gāndhārī, bagaman naulila sa mga anak; sapagkat nanatili siyang matatag sa panatang katapatan sa asawa (pativratā), kaya’t narating niya ang daigdig ng kanyang panginoon.

Verse 7

पृथामेव च शोचामि या पुत्रैश्चर्यमृद्धिमत्‌ । उत्सृज्य सुमहद्‌ दीप्तं वनवासमरोचयत्‌

Ngunit si Pṛthā (Kuntī) ang higit kong ipinagluluksa—siya na, bagaman ang kanyang mga anak ay nasa kahanga-hangang kasaganaan at maningning na kapangyarihan, itinakwil ang dakilang karangyaan at pinili ang buhay sa gubat.

Verse 8

धिग्‌ राज्यमिदमस्माकं धिग्‌ बल॑ धिक्‌ पराक्रमम्‌ । क्षत्रधर्म च धिग्‌ यस्मान्मृता जीवामहे वयम्‌

Kahihiyan ang paghaharing ito sa amin—kahihiyan ang lakas, kahihiyan ang tapang; at kahihiyan maging ang dharma ng mandirigma (kṣatriya-dharma)—sapagkat bagaman para na kaming patay, patuloy pa rin kaming nabubuhay.

Verse 9

हमारे इस राज्यको धिक्कार है, बल और पराक्रमको धिककार है तथा इस क्षत्रिय- धर्मको भी धिक्‍्कार है! जिससे आज हमलोग मृतकतुल्य जीवन बिता रहे हैं ।।

Kahihiyan ang kahariang ito sa amin; kahihiyan ang lakas at kabayanihan; kahihiyan maging ang tinatawag na dharma ng kṣatriya—na ngayo’y nag-uudyok sa amin na mamuhay na tila patay na. O pinakadakila sa mga Brahmana, tunay na napakapinong kumilos ang Panahon (Kāla); sa udyok nito, iniwan ni Inang Kuntī ang kaharian at pinili ang buhay sa gubat.

Verse 10

युधिष्ठटिस्थ जननी भीमस्य विजयस्य च । अनाथवत्‌ कथं दग्धा इति मुह्यामि चिन्तयन्‌,युधिष्ठिर, भीमसेन और अर्जुनकी माता अनाथकी भाँति कैसे जल गयी, यह सोचकर मैं मोहित हो जाता हूँ

Kapag iniisip ko, nalilito ako: paano nasunog ang aking ina—ina ni Bhīma at ni Vijaya (Arjuna)—na parang isang taong walang tagapagtanggol? Ang guniguning iyon ang gumugulo sa akin.

Verse 11

वृथा संतर्पितो वह्निः खाण्डवे सव्यसाचिना । उपकारमजानन्‌ स कृतघ्न इति मे मति:

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Sa gubat ng Khāṇḍava, minsang napasiyahan ang Diyos ng Apoy dahil kay Savyasācin (Arjuna); subalit ang kabutihang iyon ay nauwi sa wala. Sapagkat hindi niya kinikilala ang biyayang iyon, hinahatulan ko siyang walang utang-na-loob.”

Verse 12

यत्रादहत्‌ स भगवान्‌ मातरं सव्यसाचिन: । कृत्वा यो ब्राह्मणच्छद्म भिक्षार्थी समुपागत:

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Sa pook na iyon, sinunog ng Kagalang-galang ang ina ni Savyasācin (Arjuna)—matapos mag-anyong isang brāhmaṇa at lumapit na wari’y namamalimos.”

Verse 13

इदं कष्टतरं चान्यद्‌ भगवन्‌ प्रतिभाति मे

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Kagalang-galang na ginoo, may isa pang bagay—na higit pang masakit—ang sumisiklab sa aking isipan.”

Verse 14

तथा तपस्विनस्तस्य राजर्षे: कौरवस्य ह

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Gayon din ang nangyari sa banal na haring ermitanyo na iyon, ang rājarsi mula sa angkan ng Kuru.”

Verse 15

तिष्ठत्सु मन्त्रपूतेषु तस्याग्निषु महावने

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Habang naroon sa malaking gubat ang mga apoy—na pinabanal ng mga sagradong mantra—na nakatindig at nagliliyab….”

Verse 16

मन्ये पृथा वेपमाना कृशा धमनिसंतता

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Sa palagay ko’y nanginginig si Pṛthā (Kuntī); labis na siyang namayat at litaw ang mga ugat.”

Verse 17

भीम पर्यप्रुहि भयादिति चैवाभिवाशती

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Bhīma, magsalita nang lubos—sabihin mo sa akin ang lahat.” Pagkasabi nito, napasigaw siya sa takot, nabasag ang tinig sa bigat ng pangamba at kawalang-katiyakan.

Verse 18

सहदेव: प्रियस्तस्या: पुत्रेभ्योईधिक एव तु

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Mahal sa kanya si Sahadeva—tunay nga, higit pa kaysa sa sarili niyang mga anak.” Sa balangkas ng aral ng Āśramavāsika, ipinahihiwatig ng taludtod na ito na ang pag-ibig at pagtitiwala ay maaaring lumampas sa dugong ugnayan, at inihahayag ang tahimik na lakas ng mabuting pagkatao at paglilingkod sa pagpapanatili ng mga ugnayan sa gitna ng dalamhati at pagtalikod sa mundo.

Verse 19

तच्छुत्वा रुरुदु: सर्वे समालिड्ग्य परस्परम्‌

Nang marinig iyon, silang lahat ay napaiyak at nagyakapan, pinagsaluhan ang dalamhati—isang pagpapahayag ng malasakit at pagkakaisa sa harap ng pagdurusa.

Verse 20

तेषां तु पुरुषेन्द्राणां रुवतां रुदितस्वन:,वहाँ रोदन करते हुए उन पुरुषप्रवर पाण्डवोंके रोनेका शब्द महलके विस्तारसे अवरुद्ध हुए भूतल और आकाशकमें गूँजने लगा

Ngunit ang tunog ng pag-iyak—na itinaas ng mga haring matitibay na tila mga toro, ang mga pangunahing lalaki sa sangkatauhan—bagama’t napigil at napahina ng lawak ng palasyo, ay kumalat pa rin at umalingawngaw sa ibabaw ng lupa at hanggang sa langit. Ipinakikita ng tagpong ito na ang dalamhating isinilang sa buhay na nakatali sa tungkulin at sa pagkaluging di na maibabalik ay hindi kayang ikulong ng mga pader o ng karangyaan ng kaharian; nagiging panaghoy ito ng buong daigdig.

Verse 21

प्रासादाभोगसंरुद्धे अन्वरौत्सीत्‌ स रोदसी,वहाँ रोदन करते हुए उन पुरुषप्रवर पाण्डवोंके रोनेका शब्द महलके विस्तारसे अवरुद्ध हुए भूतल और आकाशकमें गूँजने लगा

Sinabi ni Yudhiṣṭhira: “Dahil sa lawak ng palasyo, napigil ang kanilang panaghoy at hindi makalabas gaya ng dati; subalit ang tunog ng pag-iyak ng mga pinakadakilang lalaki—ang mga Pāṇḍava—ay umalingawngaw at kumalat, pinuno ang lupa at ang langit.”

Verse 37

इस प्रकार श्रीमह्ााभारत आश्रमवासिकपर्वके अन्तर्गत नारदागमनपर्वनें धतराष्ट््र आदिका दावाग्निसे दाहविषयक सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sa gayon, sa Śrī Mahābhārata, sa loob ng Āśramavāsika Parva, sa bahaging tumatalakay sa pagdating ni Nārada, nagwakas ang ika-tatlumpu’t pitong kabanata—na nagsasalaysay kung paanong si Dhṛtarāṣṭra at ang iba pa ay nilamon ng apoy sa gubat.

Verse 38

इति श्रीमहाभारते आश्रमवासिके पर्वणि नारदागमनपर्वणि युधिष्ठिरविलापे अष्टात्रिंशोडध्याय:

Sa gayon, sa Śrī Mahābhārata, sa loob ng Āśramavāsika Parva—sa bahaging tumatalakay sa pagdating ni Nārada—nagwakas ang ika-tatlumpu’t walong kabanata, na nakatuon sa panaghoy ni Yudhiṣṭhira.

Verse 123

धिगग्निं धिक्‌ च पार्थस्य विश्रुतां सत्यसंधताम्‌ । जो एक दिन ब्राह्मणका वेश बनाकर अर्जुनसे भीख माँगने आये थे

Kasumpa-sumpa ang apoy; at kasumpa-sumpa rin ang tanyag na panatang katotohanan ni Pārtha (Arjuna)! Ang mismong Agnideva—na minsang nag-anyong Brahmana upang mamalimos kay Arjuna—siya ring nagsunog sa ina ni Arjuna hanggang maging abo. Kasumpa-sumpa si Agnideva! Kasumpa-sumpa rin ang tanyag na panatang katotohanan ni Arjuna!

Verse 133

वृथाग्निना समायोगो यदभूत्‌ पृथिवीपते: । भगवन! राजा धृतराष्ट्रके शरीरको जो व्यर्थ (लौकिक) अग्निका संयोग प्राप्त हुआ, यह दूसरी अत्यन्त कष्ट देनेवाली बात जान पड़ती है

Sinabi ni Yudhiṣṭhira: “O kagalang-galang, na ang panginoon ng lupa—Haring Dhṛtarāṣṭra—ay napasailalim sa isang apoy na walang saysay, isang apoy na pangmundo lamang, ay wari ko’y ikalawang pangyayaring labis na nagpapahirap. Nakapipighati na ang isang nagtiis na ng napakarami ay magwawakas sa ganitong paraan, at lalo nitong pinabibigat ang dalamhating moral matapos ang pagguho ng isang angkan.”

Verse 143

कथमेवंविधो मृत्यु: प्रशास्प पृथिवीमिमाम्‌ । जिन्होंने पहले इस पृथ्वीका शासन करके अन्तमें वैसी कठोर तपस्याका आश्रय लिया था, उन कुरुवंशी राजर्षिको ऐसी मृत्यु क्‍यों प्राप्त हुई?

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Paano naganap na ang ganitong kamatayan ay dumapo sa kanila na minsang namuno sa mismong daigdig na ito nang may kapangyarihan, at sa huli’y sumandig sa napakahigpit na pag-aayuno at pagninilay (tapas)? Bakit ang mga maharlikang pantas ng angkan ng Kuru—pagkatapos maghari at saka yumakap sa mabigat na tapas—ay namatay sa ganitong paraan?”

Verse 153

वृथाग्निना समायुक्तो निष्ठां प्राप्त: पिता मम । हाय, उस महान्‌ वनमें मन्त्रोंसे पवित्र हुई अग्नियोंके रहते हुए भी मेरे ताऊ लौकिक अग्निसे दग्ध होकर क्‍यों मृत्युको प्राप्त हुए?

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Ay, kaawa-awa! Ang aking ama’y nakaabot sa ganap na katatagan at nakipag-isa sa banal na apoy. Ngunit bakit sa loob ng dakilang gubat na iyon—na may mga apoy na pinabanal ng mga mantra—ang aking tiyuhin ay namatay, nasunog ng karaniwang apoy ng daigdig? Ano ang kahulugan nito?”

Verse 186

न चैनां मोक्षयामास वीरो माद्रवतीसुतः । सहदेव मेरी माताको अपने सभी पुत्रोंसे अधिक प्रिय था; परंतु वह वीर माद्रीकुमार भी माँको उस संकटसे बचा न सका

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Ni ang bayaning anak ni Mādrī—si Sahadeva—ay hindi rin siya nailigtas sa panganib na iyon. Bagama’t siya ang pinakamamahal ng ina kaysa sa lahat ng kanyang mga anak na lalaki, maging ang matapang na prinsipe ay nabigong sagipin ang kanyang ina.”

Verse 196

पाण्डवा: पज्च दु:खार्ता भूतानीव युगक्षये । यह सुनकर समस्त पाण्डव एक-दूसरेको हृदयसे लगाकर रोने लगे। जैसे प्रलयकालमें पाँचों भूत पीडित हो जाते हैं, उसी प्रकार उस समय पाँचों पाण्डव दुःखसे आतुर हो उठे

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Ang limang Pāṇḍava, pinahihirapan ng dalamhati, ay naging tulad ng limang dakilang sangkap sa wakas ng isang yugto.” Pagkarinig nito, ang lahat ng Pāṇḍava ay nagyakapan nang taos-puso at humagulgol—nilamon ng pighati, na wari’y yumanig pati ang mga saligan ng daigdig.

Verse 1636

हा तात! धर्मराजेति समाक्रन्दन्महाभये । मैं तो समझता हूँ कि अत्यन्त दुर्बल हो जानेके कारण जिनके शरीरमें फैली हुई नस- नाड़ियाँतक स्पष्ट दिखायी देती थीं

Wika ni Yudhiṣṭhira: “Ay, ama! ‘Dharma-rāja!’—ganyan ang panaghoy sa gitna ng matinding pangamba. Iniisip ko na ang aking ina na si Kuntī, na sa labis na panghihina’y litaw na maging ang mga ugat at litid sa kanyang katawan, nang sumapit ang dakilang sindak ng apoy, ay marahil napasigaw nang kaawa-awa: ‘Ay, ama! Ay, Dharma-rāja!’”

Verse 1736

समन्ततः परिक्षिप्ता माताभून्मे दवाग्निना । 'भीमसेन! इस भयसे मुझे बचाओ, ऐसा कहकर चारों ओर चीखती-चिल्लाती हुई मेरी माताको दावानलने जलाकर भस्म कर दिया होगा

Sinabi ni Yudhiṣṭhira: “Napapaligiran ang aking ina sa lahat ng panig ng apoy sa gubat. Sumisigaw, ‘Bhīmasena! Iligtas mo ako sa sindak na ito!’ at humahagulhol sa bawat dako—tiyak na siya’y tinupok ng lagablab at naging abo.”