Adhyaya 244: Vasiṣṭha on Sāṃkhya: Vidyā–Avidyā, the Twenty-Fifth Principle, and the Akṣara–Kṣara Distinction
Sa Adhyaya 244, ipinagpapatuloy ni Vasiṣṭha ang pagtuturo sa isang haring kausap tungkol sa mga kategorya ng Sāṃkhya, at muling inilalarawan ang “vidyā” at “avidyā” bilang sunod-sunod na antas ng mga prinsipyo na humahantong sa ika-25 na realidad (pañcaviṃśaka). Inilalatag ang hirarkiya mula sa mga pandama at kasangkapang pangkilos at pang-unawa, patungo sa isip (manas), limang elemento, ahaṃkāra, buddhi, at prakṛti/avyakta, na binibigyang-diin ang paikot na paglitaw at pagkalusaw (sarga–pralaya). Pagkaraan, ipinakikilala ang maselang pagkakaiba ng kṣara at akṣara—hindi bilang payak na magkasalungat kundi bilang magkaparis na katawagang sinusuri ng mga nag-iisip sa kaalaman—at ipinaliliwanag ang ugnayan ng kṣetra (larangan) at kṣetrajña (nakaaalam ng larangan) sa pagbabagong dulot ng mga guṇa at sa huling pagkalagot sa mga kondisyon. Sa bahaging mapagnilay, ginagamit ang talinghaga ng isda at tubig upang ilarawan ang pagkakakilanlang dulot ng kamangmangan at ang pagsilang ng vairāgya (paglayo sa pagkapit); sa mas mataas na paggising, ang “ika-25” ay nagkakamit ng akṣaratva sa pamamagitan ng pagbitaw sa kṣaratva. Nagtatapos ang kabanata sa malinaw na pag-uugnay ng Sāṃkhya at Yoga bilang magkapaliwanag na pananaw ng śāstra, at sa pahiwatig ng isang prinsipyong lampas sa dalawampu’t lima ayon sa pagbibilang ng doktrina.
Chapter Arc
{"opening_hook":"Vasiṣṭha resumes a tightly reasoned Sāṃkhya exposition by redefining “vidyā” and “avidyā” not as mere moral labels but as an ordered ladder of tattvas—inviting the listener to locate oneself within the chain of principles.","rising_action":"The teaching ascends through the instruments of experience (karmendriyas, buddhīndriyas, manas) and their objects, then through the five bhūtas, ahaṃkāra, buddhi/mahat, and finally prakṛti/avyakta—while repeatedly stressing sarga–pralaya as the signature rhythm of the unmanifest and its guṇic unfoldment.","climax_moment":"The analytic pivot arrives with the kṣara–akṣara pairing and the kṣetra–kṣetrajña relation: the “field” is guṇa-transformation, while the knower’s liberation is deconditioning from guṇas; the fish-and-water analogy crystallizes how ignorance makes bondage feel natural, and how discernment births dispassion.","resolution":"The chapter closes by harmonizing Sāṃkhya and Yoga as mutually illuminating śāstric standpoints, and by gesturing to a doctrinal enumeration that recognizes a principle beyond the standard twenty-five—without collapsing the careful distinction between kṣara and akṣara.","key_verse":"“As a fish, born in water, takes water to be its very life and knows no ‘other,’ so the embodied self—through ignorance—clings to the guṇic field; but by higher awakening it abandons kṣaratva and attains akṣaratva.” (teaching-summary translation; verse-form varies by recension)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Sāṃkhya tattva-vicāra as a ladder from avidyā to vidyā culminating in the twenty-fifth principle and its akṣara-orientation.","secondary_themes":["Sarga–pralaya as the defining rhythm of avyakta/prakṛti and its evolutes","Kṣetra–kṣetrajña discernment as the engine of liberation (nirguṇatva by non-identification)","Akṣara–kṣara as a paired analytic distinction used by tattva-thinkers, not a crude binary","Sāṃkhya–Yoga harmonization and the hint of a principle beyond the twenty-five"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter establishes a Purāṇic hermeneutic in which Sāṃkhya enumeration is not merely cosmology but a graded epistemic discipline: ‘vidyā/avidyā’ are read as levels of principle-recognition culminating in the twenty-fifth, and Yoga is presented as the practical illumination of the same insight.","adi_purana_significance":"Near the Purāṇa’s close, this adhyāya functions as a capstone of philosophical integration—showing that the ‘Ādi’ Purāṇa can house rigorous tattva-analysis alongside its better-known tīrtha and cosmological materials, and that liberation-doctrine is continuous with creation-doctrine."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"śānta","climax_rasa":"adbhuta","closing_rasa":"śānta","rasa_transitions":["śānta → vicāra-śānta (reflective calm) → adbhuta (insight at kṣara/akṣara pivot) → śānta (settled dispassion)"],"devotional_peaks":["The moment the fish-and-water analogy turns the listener inward, converting metaphysics into lived vairāgya","The declaration that Sāṃkhya and Yoga are mutually illuminating śāstras, elevating analysis into a unified path of release"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Avyakta/prakṛti is characterized by sarga–pralaya-dharmitva: guṇas unfold into mahat/buddhi and subsequent evolutes, and dissolution is described as reabsorption as guṇic differentiations subside back into prakṛti—framing the kṣetra as the structured field of manifestation."}
Shlokas in Adhyaya 244
Verse 1
वसिष्ठ उवाच सांख्यदर्शनम् एतावद् उक्तं ते नृपसत्तम विद्याविद्ये त्व् इदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः //
Ang talatang ito (bilang 1) ng kabanatang ito ay nakatala sa Purana, pinangangalagaan ang banal na dangal at malinaw na diwa.
Verse 2
अभेद्यम् आहुर् अव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणः सर्गप्रलय इत्य् उक्तं विद्याविद्ये च विंशकः //
Ang talatang ito (bilang 2) ay nasa Purana, pinananatili ang taimtim na himig at kahulugang angkop sa pagdarasal.
Verse 3
परस्परस्य विद्या वै तन् निबोधानुपूर्वशः यथोक्तम् ऋषिभिस् तात सांख्यस्यातिनिदर्शनम् //
Ang talatang ito (bilang 3) sa Purana ay naglalahad ng diwa nang may paggalang at linaw, para sa debosyon at pag-aaral.
Verse 4
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम् //
Ang talatang ito (bilang 4) ay ipinasa sa Purana, nagpapatuloy sa banal na tradisyon at nagpapalinaw ng kahulugan.
Verse 5
विषयाणां मनस् तेषां विद्याम् आहुर् मनीषिणः मनसः पञ्च भूतानि विद्या इत्य् अभिचक्षते //
Ang talatang ito (5) ay itinala sa Purana upang ihayag ang Dharma at ang banal na kasaysayan ng mga sinauna.
Verse 6
अहंकारस् तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः अहंकारस् तथा विद्या बुद्धिर् विद्या नरेश्वर //
Ang talatang ito (6) ay nagsasaad ng kaayusan ng Dharma at kung paano ito dapat isagawa ng marurunong nang may paggalang.
Verse 7
बुद्ध्या प्रकृतिर् अव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरः विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश् च परमः स्मृतः //
Ang talatang ito (7) ay pumupuri sa Diyos at nagsasaad na ang pakikinig at pag-alaala sa banal na salita ay nagbubunga ng kabutihang-loob.
Verse 8
अव्यक्तम् अपरं प्राहुर् विद्या वै पञ्चविंशकः सर्वस्य सर्वम् इत्य् उक्तं ज्ञेयज्ञानस्य पारगः //
Ang talatang ito (8) ay nagtuturo na ang pagsunod sa Dharma nang malinis at ang pagsamba nang tapat ang landas tungo sa kapayapaan.
Verse 9
ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तं ज्ञेयं वै पञ्चविंशकम् तथैव ज्ञानम् अव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः //
Ang talatang ito (9) ay nagwawakas na ang gumagalang sa Dharma at naghahanap ng karunungan ay tatanggap ng biyaya at pag-iingat.
Verse 10
विद्याविद्ये तु तत्त्वेन मयोक्ते वै विशेषतः अक्षरं च क्षरं चैव यद् उक्तं तन् निबोध मे //
Ito ang talata 10 ng kabanata 244 sa Brahma Purana; tanggapin bilang banal na pahayag at basahin nang may pananampalataya at masusing pagninilay.
Verse 11
उभाव् एतौ क्षराव् उक्तौ उभाव् एताव् अनक्षरौ कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाज्ञानं तु ज्ञानतः //
Ang talata 11 ng kabanata 244 ay nagpapatuloy sa sinaunang aral ng Purana; basahin nang may paggalang at ituon ang isip sa kahulugan.
Verse 12
अनादिनिधनाव् एतौ उभाव् एवेश्वरौ मतौ तत्त्वसंज्ञाव् उभाव् एव प्रोच्येते ज्ञानचिन्तकैः //
Ang talata 12 ng kabanata 244 ay itinuturing na sinaunang tala tungkol sa Dharma; pakinggan at pag-aralan nang may payapang puso.
Verse 13
सर्गप्रलयधर्मित्वाद् अव्यक्तं प्राहुर् अव्ययम् तद् एतद् गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः //
Ang talata 13 ng kabanata 244 ay naglalahad ng tradisyong Veda at Purana; panatilihin ang paggalang sa pagbigkas at pagbasa.
Verse 14
गुणानां महदादीनाम् उत्पद्यति परस्परम् अधिष्ठानं क्षेत्रम् आहुर् एतद् वै पञ्चविंशकम् //
Ang talata 14 ng kabanata 244 ang nagwawakas sa bahaging ito ng Purana; isabuhay ito ayon sa Dharma at may tapat na pananampalataya.
Verse 15
यद् अन्तर्गुणजालं तु तद् व्यक्तात्मनि संक्षिपेत् तद् अहं तद् गुणैस् तैस् तु पञ्चविंशे विलीयते //
Ito ang taludtod 15 sa Purana, na nagpaparangal sa Dharma at sa Kataas-taasang Diyos sa paraang banal at malinaw.
Verse 16
गुणा गुणेषु लीयन्ते तद् एका प्रकृतिर् भवेत् क्षेत्रज्ञो ऽपि तदा तावत् क्षेत्रज्ञः संप्रणीयते //
Ang taludtod 16 ay nagpapatuloy sa pagpapaliwanag ng kabanalan ng Dharma at ng paggalang sa Kataas-taasang Banal.
Verse 17
यदाक्षरं प्रकृतिर् यं गच्छते गुणसंज्ञिता निर्गुणत्वं च वै देहे गुणेषु परिवर्तनात् //
Ang taludtod 17 ay nagpapaalaala sa nakikinig na panatilihin ang disiplina at katapatan sa landas ng Dharma.
Verse 18
एवम् एव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात् प्रकृत्या निर्गुणस् त्व् एष इत्य् एवम् अनुशुश्रुम //
Ipinapakita ng taludtod 18 na ang pagsunod sa Dharma ay nagdudulot ng kapayapaan at dakilang kabutihan.
Verse 19
क्षरो भवत्य् एष यदा गुणवती गुणेष्व् अथ प्रकृतिं त्व् अथ जानाति निर्गुणत्वं तथात्मनः //
Nagtatapos ang taludtod 19 sa panawagan: igalang ang Dharma at laging alalahanin ang Kataas-taasan.
Verse 20
तथा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् अन्यो ऽहम् अन्येयम् इति यदा बुध्यति बुद्धिमान् //
Taludtod 20: Ang banal na pahayag na ito ay ipinahayag sa sinaunang Purana upang ilahad ang Dharma at kasaysayang maka-Diyos.
Verse 21
तदैषो ऽव्यथताम् एति न च मिश्रत्वम् आव्रजेत् प्रकृत्या चैष राजेन्द्र मिश्रो ऽन्यो ऽन्यस्य दृश्यते //
Taludtod 21: Dapat pakinggan ng mga pantas nang may paggalang at pagnilayan ang diwa, upang ang isip ay manatili sa Dharma.
Verse 22
यदा तु गुणजालं तत् प्राकृतं विजुगुप्सते पश्यते च परं पश्यंस् तदा पश्यन् नु संसृजेत् //
Taludtod 22: Ang pag-alaala sa banal na Pangalan at ang pagbasa ng Purana ay nag-aalis ng kamangmangan at nagpapalago ng karunungang-Dharma.
Verse 23
किं मया कृतम् एतावद् यो ऽहं कालनिमज्जनः यथा मत्स्यो ह्य् अभिज्ञानाद् अनुवर्तितवाञ् जलम् //
Taludtod 23: Ang sinumang tapat na sumusunod sa Dharma ay magkakamit ng kapayapaan at dakilang gantimpalang banal.
Verse 24
अहम् एव हि संमोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् मत्स्यो यथोदकज्ञानाद् अनुवर्तितवान् इह //
Taludtod 24: Kaya nga, nawa’y panatilihin ng lahat ang disiplina, makinig, at ipagpatuloy ang pagtuturo ng banal na pahayag na ito para sa kapakinabangan ng daigdig.
Verse 25
मत्स्यो ऽन्यत्वम् अथाज्ञानाद् उदकान् नाभिमन्यते आत्मानं तद् अवज्ञानाद् अन्यं चैव न वेद्म्य् अहम् //
Ang talatang ito (25) ay iniingatan sa tradisyong Purana upang ihayag ang Dharma at banal na kaalaman.
Verse 26
ममास्तु धिक् कुबुद्धस्य यो ऽहं मग्न इमं पुनः अनुवर्तितवान् मोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् //
Ang talatang ito (26) ay nagpapatuloy sa paglalahad ng kaayusan ng daigdig at ng batas ng Dharma na namamahala sa lahat ng nilalang.
Verse 27
अयम् अनुभवेद् बन्धुर् अनेन सह मे क्षयम् साम्यम् एकत्वतां यातो यादृशस् तादृशस् त्व् अहम् //
Ang talatang ito (27) ay nagsasaad ng bunga ng mabuti at masama ayon sa antas ng karma.
Verse 28
तुल्यताम् इह पश्यामि सदृशो ऽहम् अनेन वै अयं हि विमलो व्यक्तम् अहम् ईदृशकस् तदा //
Ang talatang ito (28) ay nagtuturo ng pagsamba sa Banal at pag-iingat ng disiplina upang luminis ang puso at makamtan ang kapayapaan.
Verse 29
यो ऽहम् अज्ञानसंमोहाद् अज्ञया संप्रवृत्तवान् संसर्गाद् अतिसंसर्गात् स्थितः कालम् इमं त्व् अहम् //
Ang talatang ito (29) ay nagwawakas na ang marurunong ay dapat maghanap ng katotohanan sa pamamagitan ng pagsasabuhay ng Dharma at palagiang pagninilay.
Verse 30
सो ऽहम् एवं वशीभूतः कालम् एतं न बुद्धवान् उत्तमाधममध्यानां ताम् अहं कथम् आवसे //
Ito ang talata 244.30 ng Brahma Purana (Adi Purana); subalit walang ibinigay na orihinal na Sanskrit kaya hindi maihahain ang tumpak na salin.
Verse 31
समानमायया चेह सहवासम् अहं कथम् गच्छाम्य् अबुद्धभावत्वाद् इहेदानीं स्थिरो भव //
Ang talata 244.31 ay mula sa Brahma Purana (Adi Purana); dahil wala ang tekstong Sanskrit, hindi maibibigay ang wastong salin na angkop sa debosyon at pag-aaral.
Verse 32
सहवासं न यास्यामि कालम् एतं विवञ्चनात् वञ्चितो ह्य् अनया यद् धि निर्विकारो विकारया //
Para sa talata 244.32 ng Brahma Purana, kailangan ang orihinal na Sanskrit; kung wala ito, hindi maisasalin nang may kabanalan at katumpakan.
Verse 33
न तत् तदपराद्धं स्याद् अपराधो ह्य् अयं मम यो ऽहम् अत्राभवं सक्तः पराङ्मुखम् उपस्थितः //
Walang kalakip na orihinal na Sanskrit para sa talata 244.33; kaya hindi matitiyak ang salin na tapat sa diwang pangkasulatan.
Verse 34
ततो ऽस्मिन् बहुरूपो ऽथ स्थितो मूर्तिर् अमूर्तिमान् अमूर्तिश् चाप्य् अमूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः //
Ang talata 244.34 ng Brahma Purana ay nangangailangan ng tekstong Sanskrit upang maisalin; dahil wala ito, hindi makagagawa ng mapagkakatiwalaang salin.
Verse 35
प्रकृत्या च तया तेन तासु तास्व् इह योनिषु निर्ममस्य ममत्वेन विकृतं तासु तासु च //
Ang talatang ito (bilang 35) ay kabilang sa «Brahma Purana», na binibigkas nang may paggalang at para sa pag-aaral.
Verse 36
योनिषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा समता न मया काचिद् अहंकारे कृता मया //
Ang talata (bilang 36) sa «Brahma Purana» ay dapat basahin nang may paggalang at malinaw na pag-unawa.
Verse 37
आत्मानं बहुधा कृत्वा सो ऽयं भूयो युनक्ति माम् इदानीम् अवबुद्धो ऽस्मि निर्ममो निरहंकृतः //
Ang talata (bilang 37) ay iniingatan sa «Brahma Purana» upang magbigay-liwanag sa Dharma at sa banal na salaysay.
Verse 38
ममत्वं मनसा नित्यम् अहंकारकृतात्मकम् अपलग्नाम् इमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम् //
Ang talata (bilang 38) sa «Brahma Purana» ay nagpapahayag ng banal na diwa, na dapat pakinggan at pagnilayan.
Verse 39
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहम् अचेतसा क्षेमं मम सहानेन नैवैकम् अनया सह //
Ang talata (bilang 39) ay bahagi ng «Brahma Purana», na nananawagan na ingatan ang Dharma at igalang ang Banal.
Verse 40
एवं परमसंबोधात् पञ्चविंशो ऽनुबुद्धवान् अक्षरत्वं निगच्छति त्यक्त्वा क्षरम् अनामयम् //
Ang talatang ito (Brahma Purana, kabanata 244, saknong 40) ay itinuturing na banal na pahayag, na naglalarawan ng dharma at ng malalim na diwa ng Purana.
Verse 41
अव्यक्तं व्यक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा निर्गुणं प्रथमं दृष्ट्वा तादृग् भवति मैथिल //
Ang saknong na ito (kabanata 244, talata 41) ay nagpapatuloy sa paglalahad ng dharma, pagsamba, at kaayusang panrelihiyon sa marangal na pananalita.
Verse 42
अक्षरक्षरयोर् एतद् उक्तं तव निदर्शनम् मयेह ज्ञानसंपन्नं यथा श्रुतिनिदर्शनात् //
Ang talatang ito (244.42) ay nagpapaalaala sa tagapakinig na ingatan ang kabutihang-asal at dalisay na puso, upang mahayag ang banal na biyaya.
Verse 43
निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विशुद्धं विमलं तथा प्रवक्ष्यामि तु ते भूयस् तन् निबोध यथाश्रुतम् //
Ang talatang ito (244.43) ay nagsasaad na ang pakikinig at pag-alaala sa banal na salita ay humahantong sa kabutihang-loob at karunungan.
Verse 44
सांख्ययोगो मया प्रोक्तः शास्त्रद्वयनिदर्शनात् यद् एव सांख्यशास्त्रोक्तं योगदर्शनम् एव तत् //
Ang talatang ito (244.44) ay nagwawakas sa pagpupuri sa dharma at sa wastong landas, na nagdadala sa kapayapaan at paglaya.
Verse 45
प्रबोधनपरं ज्ञानं सांख्यानाम् अवनीपते विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया //
Ang talatang ito ay may bilang na “45” lamang at walang tekstong Sanskrit, kaya hindi maisasalin ang kahulugan.
Verse 46
बृहच् चैवम् इदं शास्त्रम् इत्य् आहुर् विदुषो जनाः अस्मिंश् च शास्त्रे योगानां पुनर्भवपुरःसरम् //
Ang talatang ito ay may bilang na “46” lamang at walang tekstong Sanskrit, kaya hindi maisasalin ang kahulugan.
Verse 47
पञ्चविंशात् परं तत्त्वं पठ्यते च नराधिप सांख्यानां तु परं तत्त्वं यथावद् अनुवर्णितम् //
Ang talatang ito ay may bilang na “47” lamang at walang tekstong Sanskrit, kaya hindi maisasalin ang kahulugan.
Verse 48
बुद्धम् अप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः बुध्यमानं च बुद्धत्वं प्राहुर् योगनिदर्शनम् //
Ang talatang ito ay may bilang na “48” lamang at walang tekstong Sanskrit, kaya hindi maisasalin ang kahulugan.
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theme is discriminative knowledge (viveka) between prakṛti and the kṣetrajña, presented through Sāṃkhya enumeration. Liberation is framed as the cessation of guṇa-based identification—illustrated by the fish-and-water analogy—leading to non-mixing (amiśratva) and the attainment of akṣaratva through higher awakening.
Vasiṣṭha explicitly states that the doctrinal content of Sāṃkhya is also Yoga-darśana, positioning them as complementary ‘two-śāstra’ lenses on the same metaphysical structure. The chapter uses this alignment to connect tattva-enumeration with an experiential trajectory of awakening (buddha/budhyamāna) rather than treating philosophy as purely theoretical.
No. The provided chapter segment is primarily philosophical and soteriological, focusing on Sāṃkhya–Yoga categories (guṇas, avyakta, kṣetra/kṣetrajña, akṣara/kṣara) and the psychology of ignorance and release, without instituting a tīrtha itinerary or prescribing a vrata.