Adhyaya 3
Ginagawang “mababasa” ng estado ang sambahayan ang kabanatang ito sa pamamagitan ng pagtatakda ng mga hangganan ng kakayahan, pagpapatupad ng mga tungkulin sa pag-aalaga/pagpapanatili, at paglalagay ng limitasyon sa pagpaparusa sa loob ng tahanan upang ang pribadong alitan ay hindi maging pampublikong kaguluhan. Ituring ang sambahayan bilang yunit ng pamamahala: ikinokategorya ang mga sigalot para sa mabilis na paghatol. Ang mga hangganan ng kakayahan/edad ay nagpapababa ng kalabuan sa serbisyo at mga obligasyong pantahanan. Pinananatili ng mga tuntuning Śuśrūṣā ang disiplina sa paggawa sa pamamagitan ng pataas-na-pataas na parusa sa pagsuway. Ipinamamahagi ng mga tuntuning Bharma ang pananagutan sa sustento/pagpapanatili na may mga kundisyong pang-oras at mga limitasyon, lalo na sa usapin ng pagsasama/paghihiwalay ng mga biyenan. Pinahihintulutan ng mga tuntuning Pāruṣya ang minimal na pagwawasto ngunit ginagawang krimen ang labis na pananakit at paglala ng pang-aabuso. Ang malinaw na mga “trigger” sa ebidensiya ay nagpapababa ng gastos sa pagpapatupad at pumipigil sa karahasang gantihan. Makro-efekto para sa vijigīṣu: mas matatag na pagsunod ng janapada, mas kaunting hinaing ng mga paksyon, at mas mahuhulaang ugnayan sa mana at paggawa.
Officials
Technical terms
Sutras
Sutra 1
द्वादशवर्षा स्त्री प्राप्तव्यवहारा भवति षोडशवर्षः पुमान् ॥
Ang babae ay nagiging karapat-dapat para sa mga pakikitungong kinikilala ng batas sa edad na labindalawa; ang lalaki sa edad na labing-anim.
Sutra 2
अत ऊर्ध्वमशुश्रूषायां द्वादशपणः स्त्रिया दण्डः पुंसो द्विगुणः । इति शुश्रूषा ॥
Pagkaraan nito, sa kabiguang magbigay ng nararapat na paglilingkod/pagdalo, ang parusa ay 12 paṇa para sa babae, at doble nito para sa lalaki. Ito ang tuntunin tungkol sa ‘paglilingkod/pagdalo’ (śuśrūṣā).
Sutra 3
भर्मण्यायामनिर्दिष्टकालायां ग्रासाच्छादनं वाधिकं यथापुरुषपरिवापं सविशेषं दद्यात् ॥
Kapag dapat nang ibigay ang sustento at walang itinakdang panahon, dapat siyang magbigay ng pagkain at pananamit, kasama ang karagdagang suporta na naaayon sa antas/pangangailangan ng tao, na may angkop na mga natatanging probisyon.
Sutra 4
निर्दिष्टकालायां तदेव संख्याय बन्धं च दद्यात् ॥
Kapag may itinakdang panahon, dapat niyang ibigay nang eksakto ang halagang iyon ayon sa pagkakabilang, at magbigay rin ng garantiya/bono.
Sutra 5
शुल्कस्त्रीधनाधिवेदनिकानामनादाने च ॥
At (nalalapat din ang mga tuntuning ito) sa mga kaso ng hindi pagbabayad/hindi paghahatid ng: bride-price (śulka), ari-arian ng babae (strīdhana), at kasunduan/kaloob na kaugnay ng pagkuha ng karagdagang asawa (adhivedanika).
Sutra 6
श्वशुरकुलप्रविष्टायां विभक्तायां वा नाभियोज्यः पतिः । इति भर्म ॥
Kung siya ay pumasok na sa sambahayan ng pamilya ng biyenan (ama ng asawa), o kung siya ay namumuhay nang hiwalay, ang asawa ay hindi dapat kasuhan (tungkol sa bagay na iyon). Ito ang tuntunin sa ilalim ng sustento/pagpapanatili (bharma).
Sutra 7
नष्टे विनष्टे न्यङ्गे अपितृके अमातृके इत्यनिर्देशेन विनयग्राहणम् ॥
Sa mga kaso gaya ng nawawala, napahamak/walang kabuhayan, may kapansanan, walang ama, o walang ina—na binanggit nang pangkalahatan nang walang karagdagang pagtukoy—dapat isagawa ang paglalagay sa pangangalaga/pagkustodiya para sa disiplina (vinaya-grāhaṇa).
Sutra 8
वेणुदलरज्जुहस्तानामन्यतमेन वा पृष्ठे त्रिराघातः ॥
Gamit ang alinman sa mga ito—hating kawayan, lubid, o kamay—tatlong hampas sa likod (ang itinakdang hangganan).
Sutra 9
तस्यातिक्रमे वाग्दण्डपारुष्यदण्डाभ्यामर्धदण्डाः ॥
Kapag lumampas sa hangganang iyon, ipapataw ang mga parusa sa kalahati ng antas ng mga multang itinakda para sa pang-iinsulto sa salita (vāgdaṇḍa) at pisikal na pananakit (pāruṣyadaṇḍa).
Sutra 10
तदेव स्त्रिया भर्तरि प्रसिद्धदोषायाः ॥
Ang parehong tuntunin/parusa ay nalalapat kapag ang asawa (babae) ang may kasalanan sa asawa (lalaki), at ang kasalanan ay hayagang napatunayan/kilalang-kilala.
Sutra 11
ईर्ष्यया बाह्यविहारेषु द्वारेष्वत्ययो यथानिर्दिष्टः । इति पारुष्यम् ॥
Kapag dahil sa selos ay naganap ang (pang-aabuso/pananakit) habang nasa paglabas sa labas o sa mga pintuan, ipapataw ang dagdag na parusa gaya ng naitakda na. Ito ay itinuturing na ‘pāruṣya’ (mapanlait/marahas na asal).
Sutra 12
भर्तारं द्विषती स्त्री सप्तार्तवान्यमण्डयमाना तदानीमेव स्थाप्याभरणं निधाय भर्तारमन्यया सह शयानमनुशयीत ॥
Ang asawang babae na napopoot sa kanyang asawa—hal., sa loob ng pitong panahon ng regla ay hindi nag-aayos ng sarili, at pagkatapos ay sa mismong panahong iyon ay nagsusuot ng alahas—ay ituturing na may sala kung siya’y hihiga (upang mang-udyok/mang-insulto) habang ang asawa ay nakahiga kasama ang ibang babae.
Sutra 13
भिक्षुक्यन्वाधिज्ञातिकुलानामन्यतमे वा भर्ता द्विषन् स्त्रियमेकामनुशयीत ॥
Ang asawang lalaki na napopoot (sa kanyang asawa) ay gumagawa ng kapani-paniwalang pagkakasala kung pinahihiga niya ang isang babae (sa kama) kasama ang sinumang may kaugnayan sa mga pulubi/namamalimos na ascetic, mga tagasunod/umaasa, mga kamag-anak, o mga pangkat-angkan (bilang paghamak o pamimilit).
Sutra 14
दृष्टलिङ्गे मैथुनापहारे सवर्णापसर्पोपगमे वा मिथ्यावादी द्वादशपणं दद्यात् ॥
Sa kasong may nakikitang mga palatandaan—maging paratang ng panggagahasa/pilit na pakikipagtalik, pagdukot para sa pakikipagtalik, o pagtakas/pagpunta sa iba na kapareho ng varṇa—ang sinumang magsinungaling ay magbabayad ng multang labindalawang paṇa.
Sutra 15
अमोक्ष्या भर्तुरकामस्य द्विषती भार्या भार्यायाश्च भर्ता ॥
Ang asawang babae na napopoot (sa asawa) ay hindi maaaring palayain kung ayaw ng asawa ng paghihiwalay; at gayundin, ang asawang lalaki ay hindi maaaring palayain laban sa kalooban ng asawa.
Sutra 16
परस्परं द्वेषान्मोक्षः ॥
Kapag ang poot ay kapwa, pinahihintulutan ang paghihiwalay (mokṣa).
Sutra 17
स्त्रीविप्रकाराद्वा पुरुषश्चेन्मोक्षमिच्छेद् यथागृहीतमस्यै दद्यात् ॥
Kung dahil sa maling asal ng asawa ang lalaki ay nagnanais ng paghihiwalay, dapat niyang ibalik sa kanya ang lahat ng natanggap niya mula sa kanya (ayon sa kung paano ito tinanggap).
Sutra 18
पुरुषविप्रकाराद्वा स्त्री चेन्मोक्षमिच्छेन्नास्यै यथागृहीतं दद्यात् ॥
Kung dahil sa maling asal ng lalaki ang babae ay nagnanais ng paghihiwalay, hindi niya dapat ibalik sa kanya ang anumang natanggap niya mula sa kanya (ayon sa tuntuning ito).
Sutra 19
अमोक्षो धर्मविवाहानाम् । इति द्वेषः ॥
Walang paghihiwalay (mokṣa) para sa mga kasalang dharma (dharmavivāha). Sa gayon nagtatapos ang paksa ng ‘dveṣa’ (pagkamuhi sa pag-aasawa).
Sutra 20
प्रतिषिद्धा स्त्री दर्पमद्यक्रीडायां त्रिपणं दण्डं दद्यात् ॥
Ang babaeng nasa ilalim ng pagbabawal/paghihigpit, kung mahuling nakikibahagi sa pagmamapuri/pagpapalamuti, paglalasing, o pagsasaya, ay dapat magbayad ng multang tatlong paṇa.
Sutra 21
दिवा स्त्रीप्रेक्षाविहारगमने षट्पणो दण्डः पुरुषप्रेक्षाविहारगमने द्वादशपणः ॥
Sa araw, ang pagpunta sa pasyalan/pook ng panonood o libangan para sa kababaihan ay may multang anim na paṇa; ang pagpunta sa pasyalan/pook ng panonood o libangan para sa kalalakihan ay may multang labindalawang paṇa.
Sutra 22
रात्रौ द्विगुणः ॥
Sa gabi, dinodoble ang parusa.
Sutra 23
सुप्तमत्तप्रव्रजने भर्तुरदाने च द्वारस्य द्वादशपणः ॥
Para sa pag-alis ng bahay habang natutulog o lasing ang asawa, at para sa paglabas nang walang pahintulot/pagpayag ng asawa, ang bantay-pinto/pintuan ng bahay ay mananagot sa multang labindalawang paṇa.
Sutra 24
रात्रौ निष्कसने द्विगुणः ॥
Para sa paglabas sa gabi, dinodoble ang parusa.
Sutra 25
स्त्रीपुंसयोर्मैथुनार्थेनाङ्गविचेष्टायां रहोऽश्लीलसम्भाषायां वा चतुर्विंशतिपणः स्त्रिया दण्डः पुंसो द्विगुणः ॥
Kung ang isang babae at isang lalaki ay gumawa ng mga kilos ng katawan na may layuning makipagtalik, o mag-usap ng malaswa nang palihim, ang babae ay pagmumultahin ng dalawampu’t apat na paṇa; ang lalaki ay pagmumultahin nang doble.
Sutra 26
केशनीविदन्तनखालम्बनेषु पूर्वः साहसदण्डः पुंसो द्विगुणः ॥
Para sa paghawak sa buhok, damit/sinturon, pagkagat gamit ang ngipin, o pagkalmot gamit ang kuko, ang multa ay ang “unang” parusang sāhasa; para sa lalaki, dinodoble ito.
Sutra 27
शङ्कितस्थाने सम्भाषायां च पणस्थाने शिफादण्डः ॥
Para sa pakikipag-usap sa kahina-hinalang lugar, ang parusa ay śiphā-daṇḍa; sa lugar ng sugal/pook ng barya, ang parusa ay isang paṇa.
Sutra 28
स्त्रीणां ग्राममध्ये चण्डालः पक्षान्तरे पञ्चशिफा दद्यात् ॥
Kung ang isang caṇḍāla ay matagpuan sa gitna ng nayon, kasama ng mga babae, sa pagtatapos ng kalahating buwan (fortnight) ay magbabayad siya ng limang śiphā.
Sutra 29
पणिकं वा प्रहारं मोक्षयेत् । इत्यतीचारः ॥
O maaari siyang palayain kapalit ng bayad na salapi o kapalit ng pagpalo; ito ay itinuturing na atīcāra (labis/di-regular).
Sutra 30
प्रतिषिद्धयोः स्त्रीपुंसयोरन्योन्योपकारे क्षुद्रकद्रव्याणां द्वादशपणो दण्डः स्थूलकद्रव्याणां चतुर्विंशतिपणः हिरण्यसुवर्णयोश्चतुष्पञ्चाशत्पणः स्त्रिया दण्डः पुंसोर्द्विगुणः ॥
Kapag ang isang ipinagbabawal na lalaki at babae ay nagsagawa ng kapwa pagpapasaya/pakikipagpalitan, ang multa ay 12 paṇa para sa maliliit na bagay, 24 paṇa para sa mahahalagang bagay, at 54 paṇa kapag ginto/pilak ang kabayaran; ang babae ang magbabayad ng nasabing multa, at ang lalaki ay magbabayad ng doble.
Sutra 31
त एवागम्ययोरर्धदण्डाः तथा प्रतिषिद्धपुरुषव्यवहारेषु च । इति प्रतिषेधः ॥
Para sa mga pagsasamang ‘hindi maaaring lapitan/ipinagbabawal’, ang kaparehong mga multa ay binabawasan ng kalahati; gayundin, (nalalapat ang tuntunin) sa mga pakikitungo na kinasasangkutan ng mga lalaking ipinagbabawal. Dito nagtatapos ang tuntuning pagbabawal.
Sutra 32
राजद्विष्टातिचाराभ्यामात्मापक्रमणेन च । स्त्रीधनानीतशुल्कानामस्वाम्यं जायते स्त्रियाः ॥
Dahil sa pagkapoot sa hari, paglabag, at pati sa sariling pagtakas/pag-abscond, (naaapektuhan ang ilang kakayahan o paghahabol na legal). Sa gayong mga kaso, nawawala sa babae ang karapatang pagmamay-ari sa kanyang strīdhana at sa śulka (bayad sa pag-aasawa) na naihatid/natanggap na.
Inside Adhyaya 3
How it unfolds
- The problem
Households generate recurring conflicts—service disobedience, maintenance obligations, and domestic verbal/physical violence—where unclear capacity thresholds and unchecked chastisement can escalate into abandonment, retaliatory feuds, and public disorder, while imposing high adjudication costs on the state.
- The answer
Convert domestic life into justiciable categories with bright-line triggers: (i) age/threshold rules for capacity and household-service/sexual maturity; (ii) graded penalties for disobedience in service (śuśrūṣā) to preserve labor discipline; (iii) time-conditioned, liability-limited maintenance rules (bharma) that allocate responsibility depending on whether the wife is integrated into or separated from the in-laws’ household; and (iv) calibrated permissions and prohibitions for chastisement and abuse (pāruṣya), setting limits on blows and punishing excess to deter private violence while allowing minimal household correction.
- Where it lands
By standardizing evidence and penalties inside the household, the king prevents private coercion and neglect from spilling into public instability, achieving low-cost enforcement that stabilizes labor, inheritance expectations, and janapada compliance—thereby denying rivals exploitable grievances.
The pillar of the state
Territory (Janapada) — social order, family stability, and predictable dispute-resolution within the realm
The focus
Low-cost governance of the household through standardized capacity rules, enforceable maintenance duties, and bounded domestic coercion to prevent private disputes from becoming public disorder.
Topics covered
- Śuśrūṣā (household-service; obedience and discipline)
- Bharma (maintenance/allowance; support obligations and time-conditions)
- Pāruṣya (verbal/physical abuse; limits on chastisement and sanctions for excess)
- Legal capacity thresholds (age/maturity; competence within domestic relations)
- Household integration vs separation (in-laws’ household; allocation of liability)
- Evidentiary bright-lines and graded penalties (administrability and deterrence)
The policy
- Who actsRāja through the Dharmastha (judge) and court apparatus; enforcement by state officers (daṇḍapāla/bandhanāgāra staff as needed)
- Whom it governsHouseholds: spouses, dependents, and kin-groups; especially domestic relations involving maintenance, service-obligations, and intra-household violence
- Why force, and how muchDeterrence and standardization: convert private domestic conflict into legible, tariffed penalties (paṇa-fines, limited corporal correction, confinement) to prevent escalation, protect vulnerable parties, and preserve productive household units as fiscal-social cells of the state.
The administration
- What the state doesAdjudication of household disputes: (a) legal capacity by age (female 12, male 16), (b) fines for non-service/insubordination, (c) ordering maintenance (grāsa–ācchādana) and, when time is specified, accounting + confinement for non-compliance, (d) regulating liability for śulka/strīdhana/ādhivedanika non-payment, (e) permitting limited domestic correction and punishing excess; penalizing false statements in sexual/infidelity-related allegations; rules constraining mutual ‘release’/separation in hostile marriages.
- Precedents and parallelsManusmṛti also treats domestic discipline and women’s protection but tends to moralize; Kauṭilya is more tariffed and administrative, limiting permissible chastisement (specified instruments/number of blows) and pricing false accusations. Śukranīti similarly prefers graded fines, but Kauṭilya is more procedural (time-specified vs. unspecified obligations; liability allocation across households).
The philosophy
- Artha and dharmaDharma is made actionable through artha-friendly administration: the household is protected not by sermon but by enforceable minima (maintenance), bounded coercion (limited blows), and monetized penalties that internalize harm. Welfare (yogakṣema) arises from predictable enforcement that keeps dependents from destitution and prevents retaliatory feuds that disrupt production and revenue.
- The strategyDaṇḍa (primary): calibrated punishment and confinement; with an element of vyavahāra-clarity (proceduralism) to reduce transaction costs and prevent strategic litigation/false claims.
For the administrator
- Who it is forDharmastha (chief judge) with the Prāḍvivāka (adjudicator) and local Sthānika/Gopa for fact-finding
- The takeawayUse fixed thresholds and capped sanctions to triage domestic disputes quickly: verify capacity/age, classify the dispute (service, maintenance, abuse), apply time-conditions and household-location rules for liability, and punish excess violence to deter escalation without continuous state supervision.
How it is written
Prescriptive (tariffed rules with conditions, exceptions, and penalty-schedules).
Imagery
- Low; no major state metaphors. The passage is tariff-legal and procedural rather than allegorical.
Frequently Asked Questions
Household stability becomes a public good: dependents receive enforceable maintenance, domestic violence is bounded by clear limits, and disputes are settled with predictable fines—reducing feuds, abandonment, and disorder that weaken the janapada’s productivity and loyalty.
Key penalties include: 12 paṇa fine for a woman’s non-service/insubordination after the legal threshold, double for a man; confinement (bandha) when time-bound maintenance is defaulted after accounting; half-fines for exceeding the permitted three blows; and 12 paṇa for false statements in specified sexual/infidelity-related allegations.
Ask anything about Adhyaya 3 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
