Adhyaya 241

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सामादिर्नाम चत्वारिंशदध्कद्विशततमो ऽध्यायः अथ एकचत्वारिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजनीतिः राम उवाच षड्विधन्तु बलं व्यूह्य देवान् प्रार्च्य रिपुं व्रजेत् मौलं भूतं श्रोणिसुहृद्द्विषदाटविकं बलं

Sa gayon, sa Agni Mahāpurāṇa, nagwakas ang ika-240 kabanata na tinatawag na “Sāmādi”. Ngayon ay nagsisimula ang ika-241 kabanata: “Rājanīti” (Pamamaraan ng Pamamahala). Sinabi ni Rāma: “Matapos ihanay ang hukbo sa anim na sangkap nito at sambahin nang wasto ang mga diyos, dapat lumakad laban sa kaaway—ang mga namamanang/katutubong kawal na nakatindig, ang mga levy o sapilitang tipon, ang mga kapanalig at kaibigang pangkat, ang mga tumalikod mula sa panig ng kaaway, at ang mga puwersang mula sa mga tribo ng gubat—ito ang anim-na-bahaging lakas ng hukbo.”

Verse 2

पूर्वं पूर्वं गरीयस्तु बलानां व्यसनं तथा षडङ्गं मन्त्रकोषाभ्यां पदात्यश्वरथद्विपैः

Ang bawat naunang sangkap ay higit na mabigat kaysa sa kasunod; gayundin, dapat maunawaan ang mga kahinaan ng mga hukbo. Ang anim-na-sangkap (ng kapangyarihang hari) ay binubuo ng payo at kabang-yaman, kasama ang impanterya, kabalyerya, mga karwaheng pandigma, at mga elepante.

Verse 3

नद्यद्रवनदुर्गेषु यत्र यत्र भयं भवेत् सेनापतिस्तत्र तत्र गच्छेद्व्यूहीकृतैर् बलैः

Sa mga tawiran ng ilog, sa mga latian, at sa mga kuta—saanman sumibol ang panganib—dapat magtungo roon ang punong kumander, kasama ang mga hukbong nakaayos sa pormasyong pandigma.

Verse 4

नायकः पुरतो यायात् प्रवीरपुरुषावृतः मध्ये कलत्रं स्वामी च कोषः फल्गु च यद्बलं

Ang pinunong kumandante ay dapat magmartsa sa unahan, napaliligiran ng mga bayaning napatunayan; sa gitna naman ilagay ang sambahayan (mga asawa), ang panginoon (hari/amo), at ang kabang-yaman; at pati ang anumang mahina ang lakas ay ilagay doon upang mapangalagaan.

Verse 5

पार्श्वयोरुभयोरश्वा वाजिनां पार्श्वयो रथाः रथानां पार्श्वयोर्नागा नागानां चाटवीबलं

Sa magkabilang pakpak ilagay ang mga kabayo; sa mga pakpak ng kabalyeriya ilagay ang mga karwaheng pandigma; sa mga pakpak ng mga karwahe ilagay ang mga elepante; at sa mga pakpak ng mga elepante ilagay ang hukbong-gubat (āṭavī-bala).

Verse 6

पश्चात् सेनापतिः सर्वं पुरस्कृत्य कृती स्वयं यायात्सन्नद्धसैन्यौघः खिन्नानाश्वासयञ्च्छनैः

Pagkaraan, ang mahusay na punong-kumandante, matapos ayusin ang lahat nang wasto at ilagay sa unahan, ay dapat siyang magpatuloy—kasama ang nagkakaisang hukbong ganap na armado—na dahan-dahang nagpapalakas-loob at nagpapapanatag sa mga napapagod.

Verse 7

यायाद्व्यूहेन महता मकरेण पुरोभये श्येनेनोद्धृतपक्षेण सूच्या वा वीरवक्त्रया

Dapat sumulong sa isang dakilang pormasyon ng labanan—maaaring ang pormasyong Makara upang sumalakay sa unahan mula sa magkabilang panig, o ang pormasyong Śyena (lawin) na nakataas ang mga pakpak, o ang pormasyong Sūcī (karayom), o ang pormasyong Vīravaktrā (mukha ng bayani).

Verse 8

पश्चाद्भये तु शकटं पार्श्वयोर्वज्रसञ्ज्ञितं सर्वतः सर्वतोभद्रं भये व्यूहं प्रकल्पयेत्

Kapag inaasahan ang panganib mula sa likuran, ay dapat ayusin ang pormasyong hugis-kariton; sa magkabilang pakpak, ang pormasyong tinatawag na “Vajra”; at kapag ang panganib ay mula sa lahat ng panig, ilatag ang hanay-pandigmang kilala bilang “Sarvatobhadra.”

Verse 9

कन्दरे शैलगहने निम्नगावनसङ्कटे दीर्घाध्वनि परिश्रान्तं क्षुत्पिपासाहितक्लमं

Sa yungib ng bundok, sa masukal na ilang na mabato, sa mapanganib na mababang bangin at lagusang-gubat—siya’y pagod sa mahabang paglalakbay, at lupaypay dahil sa pagod na may kasamang gutom at uhaw.

Verse 10

व्याधिदुर्भिक्षमरकपीडितं दस्युविद्रुतं पङ्कांशुजलस्कन्धं व्यस्तं पुञ्जीकृतं पथि

Isang lupain/kalsada na pinahihirapan ng sakit, taggutom, at kamatayang dulot ng salot; nagkakagulo dahil sa mga tulisan; nababara ng putik, alikabok, at nagtitipong tubig; at ang paglalakbay ay nagkakawatak-watak at nagsisiksikan sa daan—mga palatandaan ito ng pagdurusa.

Verse 11

प्रसुप्तं भोजनव्यग्रमभूमिष्ठमसुस्थितं चौराग्निभयवित्रस्तं वृष्टिवातसमाहतं

Ang natutulog; ang naliligalig habang kumakain; ang nakahandusay sa lupa; ang hindi matatag; ang nanginginig sa takot sa magnanakaw o apoy; at ang hinahampas ng ulan at hangin—ang mga ganito’y dapat ituring na walang kalakasang makalaban at karapat-dapat pag-ingatan.

Verse 12

इत्यादौ स्वचमूं रक्षेत् प्रसैन्यं च घतयेत् विशिष्टो देशकालाभ्यां भिन्नविप्रकृतिर्बली

Kaya nga, sa pasimula’y ingatan ang sariling ayos ng hukbo at guluhin sa paglusob ang mga pasulong na puwersa ng kaaway. Ang matatag na pinunong-militar ay yaong natatangi sa pag-angkop sa lugar at panahon, at nagbabago ng pagkilos-taktika ayon sa kalagayan.

Verse 13

कुर्यात् प्रकाशयुद्धं हि कूटयुद्धं विपर्यये तेष्ववस्कन्दकालेषु परं हन्यात्समाकुलं

Dapat ngang isagawa ang hayag at ipinahahayag na digmaan; ngunit kapag salungat ang kalagayan, gamitin ang lihim at mapanlinlang na pakikidigma. Sa gayong mga sandali ng biglaang pagsalakay, pabagsakin ang kaaway kapag siya’y nalilito at nagkakagulo.

Verse 14

वज्रसङ्कटमिति ख , छ च अभूमिष्ठं स्वभूमिष्ठं स्वभूमौ चोपजायतः प्रकृतिप्रग्रहाकृष्टं पाशैर् वनचरादिभिः

“Vajrasaṅkaṭa” (panganib na gaya ng kulog): kaya ang mga pantig na ‘kha’ at ‘cha’. (Ito’y nag-iingat) sa taong wala sa sariling lupain, sa taong nasa sariling lupain, at sa taong isinilang/inihimpil sa sariling lupa; at nag-iingat din sa taong hinihila ng puwersa ng kalagayan at nasasakmal ng mga silo ng mga naninirahan sa gubat at katulad nila.

Verse 15

हन्यात् प्रवीरपुरुषैर् भङ्गदानापकर्षणैः पुरस्ताद्दर्शनं दत्वा तल्लक्षकृतनिश् चयात्

Dapat niyang salakayin (ang kaaway) sa pamamagitan ng mga pangunahing bayani na bihasa sa pagbasag ng hanay, sa pagbibigay ng (kunwaring) konsesyon, at sa pag-akit upang mailayo ang kaaway; matapos magpakita sa unahan upang makita, kumilos siya nang may pasyang hinubog mula sa pagmamasid sa kanilang mga palatandaan.

Verse 16

हन्यात्पश्चात् प्रवीरेण बलेनोपेत्य वेगिना पश्चाद्वा सङ्कुलीकृत्य हन्याच्छूरेण पूर्वतः

Dapat siyang manalakay mula sa likuran, lumalapit kasama ang isang makapangyarihang bayani na may lakas at bilis; o kaya’y guluhin muna ang kaaway mula sa likod, saka pasalakayin ng isang matapang na mandirigma mula sa unahan.

Verse 17

आभ्यां पार्श्वाभिघातौ तु व्याख्यातौ कूटयोधने पुरस्ताद्विषमे देशे पश्चाद्धन्यात्तु वेगवान्

Sa agham ng mapanlinlang na pakikidigma (kūṭa-yodhana), ipinaliwanag ang dalawang pag-atakeng pahilis na ito. Sa lupang hindi pantay, ang mabilis na mandirigma ay dapat umatake muna mula sa unahan, at saka tumama nang malakas mula sa likuran.

Verse 18

पुरः पश्चात्तु विषमे एवमेव तु पार्श्वयोः प्रथमं योधयित्वा तु दूष्यामित्राटवीबलौ

Sa lupang hindi pantay, gawin din sa gayong paraan—unang makipaglaban sa unahan at sa likuran, at gayundin sa magkabilang tagiliran—matapos munang magtalaga ng mga puwersa upang pigilan ang pangunang hanay ng kaaway at ang mga pangkat-gubat/gerilya ng kaaway.

Verse 19

श्रान्तं मन्दन्निराक्रन्दं हन्यादश्रान्तवाहनं दूष्यामित्रबलैर् वापि भङ्गन्दत्वा प्रयत्नवान्

Ang mandirigmang matatag ang loob ay dapat sumalakay sa kaaway na pagod, mabagal, at hindi na sumisigaw ng sigaw‑digma; at dapat ding salakayin ang may sasakyang‑pangdigma na hindi pa napapagod—maging matapos guluhin ang lakas ng kaaway o matapos lumikha ng siwang at pagkaputol sa kanilang hanay—na may tuluy‑tuloy na pagsisikap.

Verse 20

जितमित्येव विश्वस्तं हन्यान्मन्त्रव्यपाश्रयः स्कन्धावारपुरग्रामशस्यस्वामिप्रजादिषु

Umaasa sa mantra (payo ng estratehiya at mga lihim na paraan), dapat niyang pabagsakin ang naging kampante at mapagtiwala dahil lamang sa pag-aakalang, “Nanalo na ako”—maging sa kampo ng hukbo, sa lungsod, sa nayon, sa mga pananim at ani, sa mga may-ari, sa mamamayan, at sa mga kaugnay na larangan.

Verse 21

विश्रभ्यन्तं परानीकमप्रमत्तो विनाशयेत् अथवा गोग्रहाकृष्टं तल्लक्ष्यं मार्गबन्धनात्

Kapag ang hanay‑digma ng kalaban ay lumuwag at naging pabaya, dapat itong lipulin ng kumander na mapagmatyag. O kaya, sa pamamagitan ng pagharang sa mga daan, dapat niya itong ilabas—gaya ng bakang sinunggaban at hinila—at saka salakayin ang mismong puntiryang iyon.

Verse 22

अवस्कन्दभयाद्रात्रिपूजागरकृतश्रमः दिवासुप्तं समाहन्यान्निद्राव्याकुलसैनिकं

Dahil sa takot sa biglaang pagsalakay sa gabi, napapagod ang mga kawal ng kaaway sa pagpupuyat at pagbabantay sa gabi at saka natutulog sa araw; kaya dapat silang salakayin habang natutulog—mga hukbong nanghihina at nalilito dahil sa antok.

Verse 23

निशि विश्रब्धसंसुप्तं नागैर् वा खड्गपाणिभिः प्रयाने पूर्वयायित्वं वनदुर्गप्रवेशनं

Sa gabi, kapag ang puntirya ay kampante at mahimbing ang tulog, dapat kumilos gamit ang mga elepante o mga lalaking may hawak na espada. Sa pagmamartsa, dapat magpadala muna ng pangkat na pasulong, at saka pumasok sa mga kuta sa gubat.

Verse 24

अभिन्नानामनीकानां भेदनं भिन्नसङ्ग्रहः विभीषकाद्वारघातं कोषरक्षेभकर्म च

Kabilang sa mga paraan ang: pagwasak sa mga hukbong nananatiling nagkakaisa; pagtitipon at muling pag-aayos sa mga nagkahiwa-hiwalay na; mga hakbang ng pananakot at ang pagbugbog/pagpilit sa mga tarangkahan; at ang mga tungkulin at gawain ng bantay-elepante na itinalaga sa pag-iingat ng kabang-yaman.

Verse 25

अभिन्नभेदनं मित्रसन्धानं रथकर्म च वनदिङ्मार्गविचये वीवधासारलक्षणं

Itinuturo nito ang paraan ng paghahati sa lakas ng kaaway nang hindi nagdudulot ng hayagang pagkabiyak, ang sining ng pagbuo ng mga alyansa, mga gawain ng karwaheng pandigma, at ang pagsusuri sa mga direksiyon at mga daan sa kagubatan, kasama ang mga katangiang tumutukoy sa diwa ng pagpatay sa labanan (vīvadhā-sāra).

Verse 26

अनुयानापसरणे शीघ्रकार्योपपादनं दीनानुसरणं घातः कोटीनां जघनस्य च

Ipinahihiwatig nito ang (hilig na) sumunod sa iba at umurong, ang mabilis na pagtupad sa mga gawain, ang pakikisama sa mga hamak, at gayundin ang pananakit—kalakip ang (mga palatandaan) hinggil sa mga tagiliran at sa puwitan.

Verse 27

अश्वकर्माथ पत्तेश् च सर्वदा शस्त्रधारणं शिविरस्य च मार्गादेः शोधनं वस्तिकर्म च

Gayundin, naroon ang mga tungkuling ukol sa mga kabayo; at para sa kawal na lakad, ang palagiang pagdadala ng sandata; pati ang paglilinis ng kampo at ng mga daan at iba pa; at ang gawain ng paghuhukay/pagpapanatili ng mga trintsera o tanggulang lupa.

Verse 28

संस्थूलस्थाणुवल्मीकवृक्षगुल्मापकण्टकं सापसारा पदातीनां भूर्नातिविषमा मता

Ang lupang hindi siksik sa makakapal na tuod, punso ng anay, mga puno, masukal na palumpong, at maliliit na tinik-tinik—at walang mga ahas na nagkukubli—ay itinuturing na hindi labis na baku-bako para sa impanterya.

Verse 29

स्वल्पवृक्षोपला क्षिप्रलङ्घनीयनगा स्थिरा निःशर्करा विपङ्का च सापसारा च वाजिभूः

Ang lupang may kakaunting puno at bato, madaling tawirin (hindi magaspang), matatag, walang graba, hindi maputik, at may likás na daluyan ng tubig—ang gayong lupa ay itinuturing na napakahusay, angkop at “nakapagdala ng kabayo.”

Verse 30

निस्थाणुवृक्षकेदारा रथभूमिरकर्दमा मर्दनीयतरुच्छेद्यव्रततीपङ्कवर्जिता

Ang angkop na pook ay yaong walang tuod at mga punong sagabal, hindi hinihiwa ng mga pilapil o pilapil ng bukid; ang lupa’y matibay para sa karwahe, hindi maputik, patag o madaling siksikin, walang punong kailangang putulin, at walang bunton ng anay, matatarik na pampang, at lusak.

Verse 31

निर्झरागम्यशैला च विषमा गजमेदिनी उरस्यादीनि भिन्नानि प्रतिगृह्णन् बलानि हि

May mga lupain gaya ng kabundukang hinati ng talon at mahirap marating; lupang hindi pantay; at ang “lupang-elepante” (lupang angkop sa hukbong elepante). Ang mga ganitong lupa ay tumatanggap at nakaaapekto sa mga lakas sa iba’t ibang paraan, lalo na sa harapang dibdib at iba pang marurupok na bahagi o pormasyon.

Verse 32

प्रतिग्रह इति ख्यातो राजकार्यान्तरक्षमः तेन शून्यस्तु यो व्यूहः स भिन्न इव लक्ष्यते

Ang kaayusang iyon ay tinatawag na “pratigraha,” na may kakayahang takpan ang puwang sa pagitan sa mga gawaing panghari; ngunit ang anumang pormasyon na walang ganito ay nakikitang tila wasak o nabiyak.

Verse 33

जयार्थी न च युद्ध्येत मतिमानप्रतिग्रहः यत्र राजा तत्र कोषः कोषाधीना हि राजता

Ang naghahangad ng tagumpay ay hindi dapat magmadaling sumabak sa digmaan; ang marunong ay dapat manatiling hindi masusuhulan. Kung nasaan ang hari, naroon ang kabang-yaman; sapagkat ang paghahari ay tunay na nakasalalay sa kabang-yaman.

Verse 34

योधेभ्यस्तु ततो दद्यात् किञ्चिद्दातुं न युज्यते द्रव्यलक्षं राजघाते तदर्धं तत्सुतार्दने

Pagkaraan nito, dapat magbigay ng kaunti sa mga kawal; hindi nararapat ang walang ibigay. Sa pagpatay sa hari, ang multang salapi ay isang lakh; sa pagpatay sa anak ng hari, kalahati niyon.

Verse 35

सेनापतिबधे तद्वद्दद्याद्धस्त्यादिमर्दने अथवा खलु युध्येरन् प्रत्यश्वरथदन्तिनः

Kapag ang kumander ay papatayin, dapat manugod sa gayon ding paraan; gayundin, dapat magbigay ng mga hampas sa pagdurog sa mga elepante at iba pa. Kung hindi, dapat silang lumaban nang nakaharap sa kabalyerya, mga karwahe, at mga elepante ng kalaban.

Verse 36

निःशर्करा गम्यशैलेति ज किं हि दातुमिति घ , ञ च यथा भवेदसंबाधो व्यायामविनिवर्तने असङ्करेण युद्धेरन् सङ्करः सङ्कुलावहः

“(Dapat magbigay ang kumander ng mga utos-kodigo gaya ng:) ‘(Dumaan) sa lupang walang graba’ at ‘(Sumulong) sa burol na madaraanan’; at mga utos ding tulad ng ‘Ano ang dapat ibigay (ngayon)?’—upang sa pagmamaniobra at pag-urong ay walang siksikan. Lumaban sila nang hindi naghahalo ang mga yunit; sapagkat ang paghahalo (saṅkara) ay nagdudulot ng kalituhan at kaguluhan.”

Verse 37

महासङ्कुलयुद्धेषु संश्रयेरन्मतङ्गजं अश्वस्य प्रतियोद्धारो भवेयुः पुरुषास्त्रयः

Sa malalaking labanan na siksik at magulo, dapat sumilong sa likod ng elepante; at para sa pakikipaglaban bilang panangga (pagprotekta) sa isang kabayo, dapat may tatlong tao.

Verse 38

इति कल्प्यास्त्रयश्चाश्वा विधेयाः कुञ्जरस्य तु पादगोपा भवेयुश् च पुरुषा दश पञ्च च

Kaya nga, tatlong kabayo ang itatalaga (bilang itinakdang bilang); at para sa elepante, dapat may mga bantay na lakad—labinlimang tao.

Verse 39

विधानमिति नागस्य विहितं स्यन्दनस्य च अनीकमिति विज्ञेयमिति कल्प्या नव द्विपाः

Ang “Vidhāna” ang itinakdang kata-teknikal para sa isang yunit ng elepante, at gayundin para sa isang yunit ng karwaheng pandigma. Ang “Anīka” ay dapat maunawaan bilang harapang-laban o pormasyon; kaya siyam na elepante ang dapat buuin bilang itinakdang sukat.

Verse 40

तथानीकस्य रन्ध्रन्तु पञ्चधा च प्रचक्षते इत्यनीकविभगेन स्थापयेद् व्यूहसम्पदः

Gayundin, ang mga “siwang” o puwang na marupok (randra) sa yunit na anīka ay inilalarawan na limang uri; kaya sa paghahati ng anīka ayon dito, dapat itatag ang wastong kahusayan ng hanay-digma (vyūha).

Verse 41

उरस्यकक्षपक्षांस्तु कल्प्यानेतान् प्रचक्षते उरःकक्षौ च पक्षौ च मध्यं पृष्ठं प्रतिग्रहः

Tungkol sa bahaging “dibdib,” ito ang mga hatiing dapat ilarawan sa isip at pangalanan: dibdib (uras), kili-kili (kakṣā), tagiliran/pakpak (pakṣa), gitna (madhya), likod (pṛṣṭha), at bahaging tumatanggap at sumasalo (pratigraha).

Verse 42

कोटी च व्यूहशास्त्रज्ञैः सप्ताङ्गो व्यूह उच्यते उरस्यकक्षपक्षास्तु व्यूहो ऽयं सप्रतिग्रहः

Ipinahahayag ng mga dalubhasa sa śāstra ng mga pormasyon na ang “koṭī” ay isang vyūha na may pitong sangkap. Binubuo ito ng gitnang dibdib, mga kili-kili/tagiliran, at mga pakpak; ito’y vyūha na nilikha upang tumanggap at sumalo sa bigwas ng kaaway.

Verse 43

गुरोरेष च शुक्रस्य कक्षाभ्यां परिवर्जितः तिष्ठेयुः सेनापतयः प्रवीरैः पुरुषैर् वृताः

Ayon sa tuntunin ng Guro at ni Śukra, ang mga pinunong-hukbo ay dapat pumuwesto nang iniiwang maluwag ang mga tagiliran/kili-kili (kakṣā), habang napaliligiran ng mga piling bayani at mga lalaking may kakayahan.

Verse 44

अभेदेन च युध्येरन् रक्षेयुश् च परस्परं मध्यव्यूहे फल्गु सैन्यं युद्धवस्तु जघन्यतः

Dapat silang lumaban nang hindi binabasag ang hanay, at magtanggol sa isa’t isa. Sa gitnang ayos-pandigma (madhya-vyūha), ilagay ang mas mahina na pangkat sa gitna, at ipuwesto sa hulihan ang pangunahing kasangkapan ng digmaan.

Verse 45

युद्धं हि नायकप्राणं हन्यते तदनायकं उरसि स्थापयेन्नागान् प्रचण्डान् कक्षयो रथान्

Ang digmaan ay nakasalalay sa buhay ng pinunong kumandante; kapag napatay siya, nagiging walang pinuno ang hukbo. Kaya dapat ilagay sa unahan ang malalakas na elepante bilang panangga sa dibdib, at ipuwesto sa mga tagiliran ang mababangis na karwaheng pandigma.

Verse 46

हयांश् च पक्षयोर्व्यूहो मध्यभेदी प्रकीर्तितः मध्यदेशे हयानीकं रथानीकञ्च कक्षयोः

Kapag inayos ang kabalyeriya sa magkabilang pakpak, ang ayos-pandigmang iyon ay tinatawag na “madhyabhedī” (pagwasak sa gitna). Sa gitnang bahagi ilalagay ang mga pangkat ng kabalyeriya, at sa mga tagiliran (kakṣa) naman itatalaga ang mga pangkat ng karwahe.

Verse 47

पक्षयोश् च गजानीकं व्यूहोन्तर्भेद्ययं स्मृतः रथस्थाने हयान् दद्यात् पदातींश् च हयश्राये

Sa dalawang tagiliran, dapat ilagay ang pangkat ng elepante; ito’y itinuturo bilang isang ‘antarbhedya’ (panloob na paglusot/pagkakawing) na bahagi ng ayos-pandigma. Sa puwestong para sa karwahe, ilagay ang kabalyeriya; at sa puwestong para sa kabalyeriya, ilagay ang impanterya.

Verse 48

रथाभावे तु द्विरदान् व्यूहे सर्वत्र दापयेत् यदि स्याद्दण्डबाहुल्यमाबाधः सम्प्रकीर्तितः

Kung walang mga karwahe, sa ayos-pandigma ay dapat ipuwesto ang mga elepante sa lahat ng dako bilang kapalit. Kung labis ang dami ng mga kawal na lakad, ito’y ipinahahayag na “ābādha”, isang pasanin o sagabal sa pormasyon.

Verse 49

मण्डलांसंहतो भोगो दण्डास्ते बहुधा शृणु तिर्यग्वृत्तिस्तु दण्डः स्याद् भोगो ऽन्यावृत्तिरेव च

Ang “bhoga” ay isang siksik na paikot na likaw; at ang “daṇḍa” ay may maraming uri—makinig. Ang paggalaw na pahilis o pahalang sa gilid ay tinatawag na “daṇḍa”, samantalang ang “bhoga” ay ang iba pang paraan ng pag-ikot at paglikaw nang pabilog.

Verse 50

मण्डलः सर्वतोवृत्तिः पृथग्वृत्तिरसंहतः प्रदरो दृढको ऽसह्यः चापो वै कुक्षिरेव च

Ang busog ay tinatawag na “maṇḍala” kapag bilog; “sarvatovṛtti” kapag bilugan sa lahat ng panig; “pṛthagvṛtti” kapag magkakahiwalay o hindi pantay ang mga kurba; “asaṃhata” kapag hindi siksik o hindi maayos ang pagkakadugtong; “pradara” kapag may bitak o lamat; “dṛḍhaka” kapag sobrang tigas; “asahya” kapag hindi makayang hatakin sa paggamit; at “kukṣi” kapag may nakaumbok na ‘tiyan’ sa gitna.

Verse 51

प्रतिष्ठः सुप्रतिष्ठश् च श्येनो विजयसञ्जयौ विशालो विजयः शूची स्थूणाकर्णचमूमुखौ

Siya ay tinatawag na Pratiṣṭha (Matatag na Nakatindig) at Supratiṣṭha (Lubos na Matatag); Śyena (ang Lawin, mabilis at malayong tumingin); Vijaya at Sañjaya (Tagumpay at Tagapagkaloob ng Tagumpay); Viśāla (ang Malawak); Vijaya (ang Tagumpay mismo); Śūcī (ang Dalisay); Sthūṇākarṇa (may taingang gaya ng haligi); at Camūmukha (ang Pinunò sa unahan ng hukbo).

Verse 52

सर्पास्यो वलयश् चैव दण्ड दण्डभेदाश् च दुर्जयाः अतिक्रान्तः प्रतिक्रान्तः कक्षाभ्याञ्चैकक्षपक्षतः

Ang mga sandatang tinatawag na Sarpāsya at Valaya, at ang tungkod na daṇḍa kasama ang iba’t ibang uri nito, ay mahirap daigin. (Higit pa rito, nahahati sila) sa “atikrānta” (sumulong na lumampas) at “pratikrānta” (lumampas na pasalungat), at ayon din sa paraan ng paghawak/pagposisyon sa dalawang tagiliran (kakṣābhyām) o sa iisang tagiliran lamang (aika-kakṣa-pakṣataḥ).

Verse 53

अतिक्रान्तस्तु पक्षाभ्यां त्रयो ऽन्ये तद्विपर्यये पक्षोरस्यैर् अतिक्रान्तः प्रतिष्ठो ऽन्यो विपर्ययः

Kapag ang (sukat o guhit) ay lumalampas sa dalawang tagiliran (pakṣa), ito’y tinatawag na Atikrānta; tatlo pang uri ang nakukuha sa pagbaligtad ng kundisyong iyon. Kapag ang (sukat o guhit) ay lumalampas sa mga tagiliran at sa dibdib (uras), ito’y tinatawag na Pratiṣṭha; at may isa pang uri na nagmumula sa kabaligtaran (ng kundisyong iyon).

Verse 54

स्थूणापक्षो धनुःपक्षो द्विस्थूणो दण्ड ऊर्ध्वगः द्विगुणोन्तस्त्वतिक्रान्तपक्षो ऽन्यस्य विपर्ययः

Ang ayos na tinatawag na “sthūṇā-pakṣa” ay ang pakpak/sanga ng busog; ang “dhanuḥ-pakṣa” ay isa ring tawag sa pakpak ng busog. Ang “daṇḍa” (tungkod/pamalo) ay “may dalawang haligi” (dvi-sthūṇa) at itinataas nang tuwid. Ang “dviguṇa” ay yaong ang loob ay dinoble; ang “atikrānta-pakṣa” ay yaong ang pakpak ay lumalampas sa karaniwang hangganan. Sa iba pa, kabaligtaran ang pagkakaayos.

Verse 55

द्विचतुर्दण्ड इत्य् एते ज्ञेया लक्षणतः क्रमात् गोमूत्रिकाहिसञ्चारीशकटो मकरस् तथा

Ang mga ito ay dapat maunawaan ayon sa wastong pagkakasunod, batay sa kanilang mga palatandaang tumutukoy: (mga anyo) Dvi-daṇḍa at Catur-daṇḍa; gayundin ang Gomūtrikā, Ahi-sañcārī, Śakaṭa, at Makara.

Verse 56

भोगभेदाः समाख्यातास् तथा परिप्लवङ्गकः दण्डपक्षौ युगारस्यः शकटस्तद्विपर्यये

Naipaliwanag na ang mga paghahating tinatawag na “Bhoga-bheda”; gayundin (ang mga ayos) Pariplavaṅgaka, ang dalawang “Daṇḍa-pakṣa” (mga pakpak ng tungkod), Yugārasya, at Śakaṭa—pati ang kanilang kabaligtarang pagkakaayos.

Verse 57

मकरो व्यतिकीर्णश् च शेषः कुञ्जरराजिभिः मण्डलव्यूहभेदौ तु सर्वतोभद्रदुर्जयौ

Ang “Makara” at “Vyatikīrṇa”, at gayundin ang “Śeṣa”, ay inaayos sa pamamagitan ng mga hanay ng elepante. Ito ang mga uri ng hanay-digma na nasa anyong Maṇḍala; at sa mga ito, ang “Sarvatobhadra” at “Durjaya” ay itinuturing na mahirap daigin.

Verse 58

अष्टानीको द्वितीयस्तु प्रथमः सर्वतोमुखः अर्धचन्द्रक ऊर्ध्वाङ्गो वज्रभेदास्तु संहतेः

Ang ikalawang hanay ay ang “Aṣṭānīka” (may walong dulo). Ang unang hanay ay ang “Sarvatomukha” (nakaharap sa lahat ng direksiyon). Mayroon pang “Ardhacandraka” (kalahating buwan), “Ūrdhvāṅga” (nakataas ang mga sangkap), at “Vajrabheda” (pambiyak na gaya ng vajra) — ito ang mga uri ng siksik at nagkakaisang pormasyon (Saṃhati).

Verse 59

तथा कर्कटशृङ्गी च काकपादौ च गोधिका त्रिचतुःसैन्यानां ज्ञेया आकारभेदतः

Gayundin, ang mga pormasyon na tinatawag na Karkaṭaśṛṅgī (“sungay-ng-alimango”), Kākapāda (“paa-ng-uwak”), at Godhikā (“butiki”) ay dapat maunawaan—na pinag-iiba ayon sa anyo—bilang mga hanay ng tatlo at apat na antas ng lakas.

Verse 60

दण्डस्य स्युः सप्तदश व्यूहा द्वौ मण्डलस्य च असङ्घातस्य षट् पञ्च भोगस्यैव तु सङ्गरे

Sa digmaan, sinasabing may labimpitong hanay-pandigma ng uring Daṇḍa, dalawa ng uring Maṇḍala, anim ng uring Asaṅghāta, at lima ng uring Bhoga.

Verse 61

पक्षादीनामथैकेन हत्वा शेषैः परिक्षिपेत् उरसा वा समाहत्य कोटिभ्यां परिवेष्टयेत्

Pagkatapos mapabagsak (ang kalaban) sa iisang hampas gamit ang tagiliran at mga katulad na galaw, saka siya dapat palibutan gamit ang natitirang mga bahagi/panghawak. O kaya, matapos itulak pabalik sa hampas ng dibdib, dapat siyang balutin at pigilan gamit ang magkabilang balakang/tagiliran ng baywang.

Verse 62

परे कोटी समाक्रम्य पक्षाभ्यामप्रतिग्रहात् कोटिभ्याञ्जघनं हन्यादुरसा च प्रपीडयेत्

Pagpasok sa tagiliran (balakang) ng kalaban at hindi pinahihintulutan ang anumang panghawak na panlaban, dapat hampasin ang baywang/balakang gamit ang magkabilang balakang, at saka idiin (durugin) gamit ang dibdib.

Verse 63

यतः फल्गु यतो भिन्नं यतश्चान्यैर् अधिष्ठितं ततश्चारिबलं हन्यादात्मनश्चोपवृंहयेत्

Mula sa panig na mahina ang hukbo ng kaaway, mula sa panig na sila’y nagkahiwa-hiwalay, at mula sa panig na sila’y nasasakop ng iba—mula roon mismo dapat sumalakay, pabagsakin ang hukbo ng kaaway at kasabay nito’y patibayin ang sariling lakas.

Verse 64

सारं द्विगुणसारेण फल्गुसारेण पीडयेत् संहतञ्च गजानीकैः प्रचण्डैर् दारयेद्बलं

Dapat supilin at daigin ang matibay na hanay ng kaaway sa pamamagitan ng lakas na makalawa; at ang mas mahina namang hanay ay durugin sa sariling hukbong siksik at nagkakaisa. Gayundin, ang nagkumpol na hukbo ng kaaway ay dapat hatiin ng mababangis na pangkat ng elepante, upang mabali ang kanilang lakas.

Verse 65

स्यात् कक्षपक्षोरस्यश् च वर्तमानस्तु दण्डकः तत्र प्रयोगो डण्डस्य स्थानन्तुर्येण दर्शयेत्

Kapag ang (kamay/sandata) ay nakapuwesto sa kilikili at sa tagiliran ng dibdib, ito’y tinatawag na tindig na “daṇḍaka”. Sa tindig na iyon, dapat ipakita ang paggamit ng tungkod sa pamamagitan ng pagtukoy sa sunud-sunod na paglalagay ng mga puwesto ayon sa wastong ayos.

Verse 66

स्याद्दण्डसमपक्षाभ्यामतिक्रान्तो दृढः स्मृतः भवेत्स पक्षकक्षाभ्यामतिक्रान्तः प्रदारकः

Kung ang (tibok/antas) ay lumampas sa dalawang antas na tinatawag na ‘daṇḍa’ at ‘samapakṣa’, ito’y inaalala bilang ‘dṛḍha’ (uri ng matatag). Kung lumampas naman sa ‘pakṣa’ at ‘kakṣā’, ito’y tinatawag na ‘pradāraka’ (uri ng mapanira at marahas).

Verse 67

कक्षाभ्याञ्च प्रतिक्रान्तव्यूहो ऽसह्यः स्मृतो यथा कक्षपक्षावधः स्थप्योरस्यैः कान्तश् च खातकः

Ang hanay-pandigma na umurong (o bumaling pabalik) habang pinangangalagaan ng mga tagiliran (kakṣā) ay inaalala bilang ‘hindi masusugpo’. Sa ayos na iyon, dapat ilagay ang mga bantay-sayap (kakṣa-pakṣa) at ang mga kawal ng dibdib/ubod; at ang mga opisyal na tinatawag na Kānta at Khātaka ay dapat ding italaga sa nararapat na puwesto.

Verse 68

द्वौ दण्डौ बलयः प्रोक्तो कान्तश् च खातकः दुर्जयश् चतुर्वलयः शत्रोर्बलविमर्दनः

Ang sandatang may dalawang tungkod ay tinatawag na Balaya; gayundin ay may mga uri na tinatawag na Kānta at Khātaka. Ang uring may apat na singsing ay tinatawag na Durjaya, ang dumudurog sa lakas ng kaaway.

Verse 69

कक्षपक्षौरस्यैर् भोगो विषयं परिवर्तयन् कोटिभ्यां परिकल्पयेदिति घ , ञ च सर्पचारी गोमूत्रिका शर्कटः शकटाकृतिः

Sa paggalaw ng tagiliran (kakṣa), pakpak/gilid (pakṣa), at dibdib (uras), isagawa ang isang umiikot na hagod na nagpapabaling sa linya ng sagupaan; ayusin ito na ang dalawang dulo (koṭi) ang magiging hangganang batayan. Ito ang mga kilalang galaw/pormasyon: Sarpa-cārī (lakad-ahas), Go-mūtrikā (kurba ng ‘ihi ng baka’), Śarkaṭaḥ (hugis-alimango), at Śakaṭākṛtiḥ (hugis-kariton).

Verse 70

विपर्ययो ऽमरः प्रोक्तः सर्वशत्रुविमर्दकः स्यात् कक्षपक्षोरस्यानामेकीभावस्तु मण्डलः

Ang “Viparyaya” ay sinasabing ang pigurang tinatawag na “Amara”, na itinuturing na pandurog ng lahat ng kaaway. At ang pagsasanib sa iisa ng tagiliran (kakṣa), pakpak (pakṣa), at dibdib/harap (uras) ay tinatawag na “Maṇḍala”, isang pabilog na pormasyon ng pag-ikid.

Verse 71

चक्रपद्मादयो भेदा मण्डलस्य प्रभेदकाः एवञ्च सर्वतोभद्रो वज्राक्षवरकाकवत्

Ang mga uri gaya ng “Cakra” (gulong) at “Padma” (lotus) ang mga natatanging sub-uri ng maṇḍala. Gayundin, ang maṇḍalang “Sarvatobhadra” (mapalad sa lahat ng panig) ay binubuo ayon sa mga huwarang Vajrākṣa at Varakāka.

Verse 72

अर्धचन्द्रश् च शृङ्गाटो ह्य् अचलो नामरूपतः व्यूहा यथासुखं कर्याः शत्रूणां बलवारणाः

Ang mga hanay-pandigmang tinatawag na Ardhacandra (Kalahating-buwan), Śṛṅgāṭa (may-sungay na tatsulok na baji), at Acala (Di-natitinag)—na nakikilala sa kani-kanilang pangalan at anyo—ay dapat ayusin ayon sa kalagayan, upang hadlangan at itaboy ang lakas ng kaaway.

Verse 73

अग्निर् उवाचरामस्तु रावणं हत्वा अयोध्यां प्राप्तवान् द्विज रामोक्तनीत्येन्द्रजितं हतवांल्लक्ष्मणः पुरा

Wika ni Agni: O ikaw na dalawang-ulit na isinilang, matapos patayin ni Rāma si Rāvaṇa, siya’y nagbalik sa Ayodhyā. Noong una, napatay ni Lakṣmaṇa si Indrajit sa pagsunod sa patakarang pandigma (nīti) na itinuro ni Rāma.