Adhyaya 7
Ballava (Bhīma) Seeks Employment as Royal Cook in Virāṭa’s Court
Upa-parva: Ajñātavāsa-praveśa (Ballava’s Entry into Virāṭa’s Service)
Vaiśaṃpāyana describes a powerful newcomer approaching Virāṭa with conspicuous radiance and lion-like bearing while carrying kitchen implements, signaling a deliberate performance of humble vocation. Virāṭa publicly questions the youth’s identity, noting the mismatch between asserted occupation (sūda/cook) and visible excellence in form, vigor, and presence. Bhīma answers with controlled self-presentation: he claims the name Ballava, requests placement as an expert preparer of dishes, and emphasizes serviceability and prior culinary experience associated with royal standards. He further asserts unmatched strength and readiness to confront dangerous animals if required, reframing physical prowess as protective utility rather than political threat. Virāṭa grants him the boon of kitchen leadership, appointing him over established personnel. The chapter closes with the narrator’s note that Bhīma resides there without being recognized by the general populace or attendants, reinforcing the operational success of concealment through institutional role-assignment.
Chapter Arc: अज्ञातवास की शर्तों के बीच युधिष्ठिर ‘कंक’ नाम से विराट की राजसभा में प्रवेश करते हैं—अपने तेज को ढँककर भी राजोचित गरिमा के साथ। → सभा में विराट का यशस्वी, दुर्जेय व्यक्तित्व (तीक्ष्णविष उरग के समान) और पाण्डव की छिपी हुई प्रभा (भस्मावृत अग्नि/मेघावृत सूर्य) एक-दूसरे के सामने आती है; पहचान खुल जाने का सूक्ष्म भय और शरण-याचना की मर्यादा साथ-साथ चलती है। → युधिष्ठिर अपना आवरण स्पष्ट करते हैं—‘मैं पूर्व में पासा खेलने में कुशल था; अब ब्राह्मण-रूप में कंक नाम से प्रसिद्ध होकर आपकी सेवा में आया हूँ’—और विराट उन्हें सखा-भाव से स्वीकार कर निर्भय आश्रय का वचन देता है। → विराट कंक को वस्त्र, भोजन, पान और भीतर-बाहर निर्बाध प्रवेश का अधिकार देता है; राज्य में किसी के विरोध/अपमान पर दण्ड और संरक्षण का आश्वासन देता है—युधिष्ठिर का सुरक्षित निवास सुनिश्चित होता है। → पहचान छिपी रहते हुए भी ‘अग्नि-सा वीर्यवान’ अतिथि दरबार में टिक गया है—अब अन्य पाण्डव किस रूप में प्रवेश करेंगे और यह गोपनीयता कब तक टिकेगी?
Shlokas
Verse 1
#::73:.8 #::3...7 () हि 2 7 सप्तमो<्ध्याय: युधिष्ठिरका राजसभामें जाकर विराटसे मिलना और वहाँ आदरपूर्वक निवास पाना वैशम्पायन उवाच (ततस्तु ते पुण्यतमां शिवां शुभां महर्षिगन्धर्वनिषेवितोदकाम् । त्रिलोककान्तामवतीर्य जाह्ववी- मृषीश्च देवांश्व पितृनतर्पयन् ।।
ไวศัมปายนะกล่าวว่า ครั้นแล้วเหล่าปาณฑพได้ลงสู่แม่น้ำชาห์นวี (คงคา) อันศักดิ์สิทธิ์ยิ่ง เป็นมงคลและเกื้อกูล มีสายน้ำที่มหาฤษีและคันธรรพ์เสพสรงอยู่เสมอ งดงามเป็นที่รักแห่งสามโลก แล้วได้กระทำตัรปณะบูชา ถวายน้ำอุทิศให้เทพ ฤษี และบรรพชน
Verse 2
नराधिपो राष्ट्रपतिं यशस्विनं महायशा: कौरववंशवर्धन: । महानुभावो नरराजसत्कृतो दुरासदस्तीक्षणविषो यथोरग:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า ยุธิษฐิระผู้เป็นจอมมนุษย์ทรงเกียรติยศยิ่ง ทรงเพิ่มพูนศักดิ์ศรีแห่งวงศ์กุรุ ทรงอานุภาพใหญ่ ได้รับการสักการะจากบรรดากษัตริย์ และยากจะเข้าถึง—ดุจอสรพิษมีพิษกล้า
Verse 3
बलेन रूपेण नरर्षभो महा- नपूर्वरूपेण यथामरस्तथा । महाभ्रजालैरिव संवृतो रवि- यथानलो भस्मवृतश्च वीर्यवान्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า ด้วยกำลังและรูปโฉม เขาเป็นยอดบุรุษในหมู่มนุษย์ ด้วยรูปลักษณ์อันอัศจรรย์จึงประหนึ่งเทพ แต่รัศมีของเขาถูกปกปิดด้วยคราบปลอม—ดุจดวงอาทิตย์ถูกมวลเมฆใหญ่บัง หรือดุจไฟซ่อนอยู่ใต้เถ้า—ทว่าเดชานุภาพภายในยังคงครบถ้วน
Verse 4
तमापतत्तं प्रसमीक्ष्य पाण्डवं विराटराडिन्दुमिवा भ्रसंवृतम् । समागतं पूर्णशशिप्रभाननं महानुभावं न चिरेण दृष्टवान्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—เมื่อทอดพระเนตรเห็นปาณฑวะผู้นั้นกำลังเข้าใกล้ สายพระเนตรของพระเจ้าวิราฏก็พลันถูกดึงไปหาเขา—ดุจจันทร์ที่ยังส่องประกายแม้ถูกเมฆบัง ครั้นมหาบุรุษนั้นเข้ามาใกล้ ใบหน้าของเขาสุกสว่างดั่งจันทร์เพ็ญ พระราชาจึงรีบเพ่งพินิจเขาอย่างถี่ถ้วนและด้วยความใส่ใจ
Verse 5
मन्त्रिद्विजान् सूतमुखान् विशस्तथा ये चापि केचित् परित: समासते । पप्रच्छ को<यं प्रथमं समेयिवान् नृपोपमो<यं समवेक्षते सभाम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—พระราชาทรงถามผู้ที่นั่งรายรอบ ทั้งเสนาบดี พราหมณ์ พวกสูตะ-มาคธะ (กวีสรรเสริญและผู้ประกาศ) พ่อค้าไวศยะ และผู้ร่วมสภาอื่น ๆ ว่า “ผู้นี้เป็นใคร ผู้มาถึงก่อนใครทั้งหมด? เขามองสภาของเราดุจราชา ราวกับว่านี่เป็นสภาของตนเอง!”
Verse 6
इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत पाण्डवप्रवेशपर्वमें दुगस्तोत्रविषयक छठा अध्याय पूरा हुआ
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—“แม้รูปลักษณ์จะคล้ายพราหมณ์ แต่ผู้นี้ย่อมไม่ใช่พราหมณ์ ในพระทัยของเราบังเกิดความคิดว่า บุรุษผู้ประเสริฐนี้ต้องเป็นเจ้าแผ่นดินผู้ใดผู้หนึ่ง ทว่าเขาไม่มีทั้งคนรับใช้ ไม่มีรถศึก ไม่มีช้างอยู่ใกล้เลย กระนั้นเมื่อยืนอยู่ใกล้ก็ยังส่องประกายดุจพระอินทร์”
Verse 7
शरीरलिज़्ैरुपसूचितो हाय॑ मूर्द्धाभिषिक्त इति मे मनोगतम् | समीपमायाति च मे गतव्यथो यथा गजस्तामरसीं मदोत्कट:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—“ด้วยลักษณะบนกายที่ปรากฏ ย่อมชี้ชัดว่าผู้นี้เป็นกษัตริย์ผู้ผ่านพิธีราชาภิเษก—ในพระทัยของเราก็ตกลงเช่นนั้น และเขากำลังเข้าใกล้เราโดยไร้ความกังวล ไร้ความหวาดหวั่น—ดุจช้างตกมันที่มุ่งตรงไปยังสระบัวโดยไม่ลังเล”
Verse 8
वितर्कयन्तं तु नरर्षभस्तथा युधिष्ठिरो$भ्येत्य विराटमब्रवीत् । सम्राड्विजानात्विह जीवनार्थिन विनष्टसर्वस्वमुपागतं द्विजम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ครั้นเห็นพระเจ้าวิราฏทรงหมกมุ่นอยู่ในความครุ่นคิด ยุธิษฐิระผู้ประเสริฐก็เข้าไปใกล้แล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่มหาราช ขอพระองค์ทรงทราบเถิด—ข้าพระองค์เป็นพราหมณ์ ผู้สูญสิ้นทรัพย์สินทั้งปวง ข้าพระองค์มาที่นี่เพียงเพื่อแสวงทางดำรงชีพ”
Verse 9
इहाहमिच्छामि तवानघान्तिके वस्तुं यथा कामचरस्तथा विभो । तमब्रवीत् स्वागतमित्यनन्तरं राजा प्रह्ृष्ट: प्रतिसंगृहाण च
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ผู้ปราศจากมลทิน ข้าปรารถนาจะพำนักอยู่ ณ ที่นี้ใกล้ท่าน โอ้เจ้านาย ในทุกกิจการข้าจะประพฤติตามพระประสงค์ของท่านโดยสิ้นเชิง” ครั้นได้ฟังดังนั้น พระเจ้าวิราฏะยินดีเป็นอย่างยิ่งและตรัสทันทีว่า “ยินดีต้อนรับ!” แล้วพระองค์ทรงรับยุธิษฐิระ ผู้ประเสริฐในหมู่กษัตริย์ ด้วยความเคารพ และด้วยพระทัยปลื้มปีติทรงไต่ถามด้วยความเอ็นดูว่าเขามาจากแว่นแคว้นของกษัตริย์พระองค์ใด
Verse 10
तं॑ राजसिंहं प्रतिगृह्य राजा प्रीत्या55त्मना चैनमिदं बभाषे | कामेन ताताभिवदाम्यहं त्वां कस्यासि राज्ञो विषयादिहागत:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า ครั้นพระราชาทรงรับ “สิงห์แห่งหมู่กษัตริย์” นั้นด้วยความเคารพแล้ว ก็ตรัสด้วยพระทัยเปี่ยมเมตตาว่า “ท่านผู้เจริญ ข้าขอถามด้วยไมตรี: ท่านมาจากแว่นแคว้นของกษัตริย์พระองค์ใด?”
Verse 11
गोत्र च नामापि च शंस तत्त्वतः कि चापि शिल्पं तव विद्यते कृतम्,“अपने गोत्र और नाम भी ठीक-ठीक बताइये। साथ ही यह भी कहें कि आपने किस विद्या या कलामें कुशलता प्राप्त की है
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “จงบอกโคตรและนามของท่านตามความจริง และจงกล่าวด้วยว่าท่านชำนาญในศิลป์หรือวิชาใด”
Verse 12
युधिष्ठटिर उवाच युधिष्ठिरस्पासमहं पुरा सखा वैयाप्रपद्य: पुनरस्मि विप्र: । अक्षान् प्रयोक्तुं कुशलो$स्मि देविनां कड्केति नाम्नास्मि विराट विश्रुत:
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “ข้าแต่พระเจ้าวิราฏะ ข้าพระองค์เป็นพราหมณ์ผู้เกิดในสกุลไวญาปรปัทยะ แต่ก่อนข้าพระองค์เคยอยู่ใกล้ชิดพระเจ้ายุธิษฐิระ ผู้ทรงนับข้าพระองค์เป็นสหาย ข้าพระองค์ชำนาญในการทอดลูกเต๋าในหมู่นักเล่น และในแผ่นดินนี้ข้าพระองค์เป็นที่รู้จักในนาม ‘กังกะ’”
Verse 13
विराट उवाच ददामि ते हन्त वरं यमिच्छसि प्रशाधि मत्स्यान् वशगो हाहं तव । प्रियाश्न धूर्ता मम देविन: सदा भवांश्व देवोपम राज्यमहति
พระเจ้าวิราฏะตรัสว่า “พราหมณ์เอ๋ย เราขอประทานพรแก่ท่าน—จงขอสิ่งใดตามปรารถนา จงปกครองแคว้นมัตสยะเถิด เราอยู่ในอำนาจของท่าน เพราะเราชอบผู้ที่เฉลียวฉลาด เจ้าเล่ห์ และชำนาญในการเล่นลูกเต๋าอยู่เสมอ โอ้พราหมณ์ผู้ประหนึ่งเทพ ท่านคู่ควรแม้กระทั่งราชสมบัติ”
Verse 14
युधिछिर उवाच प्राप्तो विवाद: प्रथमं विशाम्पते न विद्यते कं च न मत्स्य हीनतः । न मे जितः कश्नन धारयेद् धनं वरो ममैषो<स्तु तव प्रसादज:
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชาแห่งมัตสยะ ผู้เป็นเจ้าแห่งไพร่ฟ้า ข้าขอพรประการแรกว่า ในแว่นแคว้นของพระองค์ อย่าให้ข้าต้องเข้าไปพัวพันวิวาทกับผู้มีฐานะต่ำกว่าเลย และประการที่สอง ผู้ใดพ่ายแพ้แก่ข้า อย่าได้เก็บทรัพย์ที่เป็นของผู้ชนะไว้กับตน จงมอบทรัพย์ปรับนั้นให้ถูกต้อง หากด้วยพระกรุณาพรทั้งสองนี้สำเร็จ ข้าจึงจะพำนักอยู่ที่นี่ได้”
Verse 15
विराट उवाच हन्यामवश्यं यदि ते5प्रियं चरेत् प्रत्राजयेयं विषयाद् द्विजांस्तथा । शृण्वन्तु मे जानपदा: समागता: कड्को यथाहं विषये प्रभुस्तथा
วิราฏตรัสว่า “ท่านพราหมณ์! หากผู้ใดที่มิใช่พราหมณ์กระทำสิ่งอันทำให้ท่านไม่พอใจ ข้าจักลงโทษถึงตายโดยแน่นอน; และหากพราหมณ์กระทำผิด ข้าจักขับออกจากแว่นแคว้นของข้า ขอให้ชาวเมืองของเราที่มาชุมนุมกัน ณ ที่นี้จงฟัง—ดังที่ข้าเป็นผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดินมัตสยะ ฉันใด กังกะผู้นี้ก็เป็นผู้มีอำนาจในแว่นแคว้นของข้าฉันนั้น”
Verse 16
समानयानो भवितासि मे सखा प्रभूतवस्त्रो बहुपानभोजन: । पश्येस्त्वमन्तश्न बहिश्न सर्वदा कृतं च ते द्वारमपावृतं मया
วิราฏตรัสว่า “กังกะ! ตั้งแต่วันนี้เจ้าคือสหายของเรา เจ้าจะได้ขึ้นพาหนะเช่นเดียวกับที่เราขึ้น มีเครื่องนุ่งห่มและเสบียงอาหารเครื่องดื่มอย่างอุดม เจ้าจงดูแลกิจการทั้งภายในและภายนอกอยู่เสมอ และด้วยบัญชาของเรา ประตูพระราชวังสำหรับเจ้าจะเปิดไว้ตลอด—จะไม่มีสิ่งใดปิดบังจากเจ้า”
Verse 17
ये त्वानुवादे<युरवृत्तिकर्शिता ब्रूयाश्व तेषां वचनेन मां सदा । दास्यामि सर्व तदहं न संशयो न ते भयं विद्यति संनिधौ मम
วิราฏตรัสว่า “หากผู้คนที่ทุกข์ยากเพราะขาดปัจจัยยังชีพมาหาเจ้า เรื่องการต่ออายุพระราชทานเดิม—เพื่อขอพระบรมราชโองการใหม่ให้ที่นาและสวนที่เคยพระราชทานกลับมาใช้ประโยชน์ได้อีก—เจ้าจงนำคำวิงวอนของเขามาบอกเราได้เสมอ จงวางใจเถิด ตามคำของเจ้าเราจะให้ทุกสิ่งที่จำเป็น ไม่ต้องสงสัย และเจ้าไม่จำเป็นต้องหวาดกลัวที่จะเข้าเฝ้าหรือกล่าวถ้อยคำต่อหน้าเรา”
Verse 18
वैशम्पायन उवाच (एवं तु राज्ञ: प्रथम: समागमो बभूव मात्स्यस्य युधिष्ठिरस्य च । विराटराजस्य हि तेन संगमो बभूव विष्णोरिव वज्पाणिना ।।
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ข้าแต่ชนเมชยะ! ดังนี้แล การพบกันครั้งแรกระหว่างพระเจ้ายุธิษฐิระกับผู้ครองแคว้นมัตสยะจึงบังเกิดขึ้น การได้ประสบกับท่านนั้นของวิราฏประหนึ่งอินทราผู้ถือวัชระได้พบพระวิษณุ เมื่อยุธิษฐิระประทับนั่งบนอาสนะ—มีรูปโฉมเป็นที่ชื่นใจและเป็นมงคล—พระเจ้าวิราฏก็เพ่งมองไม่วางตา มิอาจอิ่มเอมด้วยการได้เห็น พระองค์ทรงส่องสว่างท้องพระโรงด้วยสิริรุ่งเรือง ดุจอินทราประดับและทำให้สวรรค์เรืองรองด้วยรัศมี ครั้นได้สหสัมพันธ์อันประเสริฐกับพระเจ้าวิราฏแล้ว นรश्रेष्ठผู้มีจิตมั่นคงคือยุธิษฐิระก็พำนักอยู่ที่นั่นอย่างผาสุก ได้รับการยกย่องสูงสุด ทว่าไม่มีผู้ใดล่วงรู้เรื่องราวแท้จริง—อัตลักษณ์ที่ทรงปกปิด—ของพระองค์เลย”
Frequently Asked Questions
The dilemma is maintaining vowed concealment while interacting with authority figures who perceive inconsistencies; Bhīma must communicate truthfully within constraints, avoiding disclosures that would endanger the vow’s conditions.
Competence can be ethically aligned with humility: excellence may be redirected into service roles when circumstances require restraint, and identity can be managed as a dharmic strategy rather than mere deception.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary is narrative: the concluding observation that Bhīma remains unrecognized functions as validation of the concealment framework within the broader ajñātavāsa design.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.