Adhyaya 13
Sauptika-parva Adhyāya 13 — Bhīmasena’s Pursuit of Drauṇi and the Release of a Divine Astra
Upa-parva: Bhīmasena–Drauṇi Anusaraṇa (Pursuit to the Bhāgīrathī bank)
Vaiśaṃpāyana describes the mobilization of a celebrated chariot equipped with superior weapons and yoked to Kāmboja horses adorned with gold garlands. The chariot’s divine craftsmanship is emphasized: a Viśvakarman-made standard and auspicious emblems are noted. Kṛṣṇa (Hṛṣīkeśa) mounts with Arjuna and King Yudhiṣṭhira, and the team advances with great speed and noise, closing on Bhīmasena, who is portrayed as wrathful and difficult to restrain even by assembled great warriors. The party reaches the Bhāgīrathī bank, where they see Kṛṣṇadvaipāyana Vyāsa seated with ṛṣis, indicating a setting of oversight and moral gravity. Drauṇi is also seen nearby in an abject, ritualized state (smeared with ghee, wearing kuśa-grass garments, dust-disheveled), suggesting both desperation and an attempt to access extraordinary power. Bhīma charges with bow and arrows, commanding him to stop. Observing Bhīma’s readiness and the presence of Kṛṣṇa and Arjuna behind, Drauṇi becomes distressed and, in crisis, grasps an aiṣīkā (reed/ritual implement) to invoke a supreme divine weapon. He utters hostile words and releases the astra, from which a fire-like force arises, described as capable of consuming the worlds like a cosmic terminus, marking a sharp escalation from pursuit to existential threat.
Chapter Arc: रात्रि के रक्त-धुएँ के बाद, श्रीकृष्ण, अर्जुन और युधिष्ठिर भीमसेन के पीछे-पीछे उस पथ पर बढ़ते हैं जहाँ द्रोणपुत्र अश्वत्थामा भाग निकला है—और दूर से ही दिव्य रथ की अरुण प्रभा उगते सूर्य-सी चमकती दिखती है। → काबुली (कम्बोज) अश्वों से युक्त, विश्वकर्मा-निर्मित ध्वजा और रत्नधातु-विभूषित रथ का वैभव संकेत देता है कि यह केवल पलायन नहीं, एक दिव्य प्रतिरोध है। भीम धनुष-बाण लेकर ललकारता हुआ आगे बढ़ता है; अर्जुन भी शर-सहित धनुष उठाकर दौड़ पड़ता है। → घिरते ही अश्वत्थामा क्रोध में ‘अपाण्डवाय’ कहकर दारुण वचन छोड़ता है और सर्वलोक-प्रमोहन हेतु वह दिव्यास्त्र (ब्रह्मास्त्र) का प्रयोग कर देता है—क्षण भर में युद्ध का धरातल मानवीय द्वंद्व से उठकर ब्रह्माण्डीय संकट बन जाता है। → पाण्डव पक्ष उस अस्त्र-उद्घाटन को देखकर स्तब्ध और सावधान हो उठता है; अब प्रश्न यह नहीं कि अश्वत्थामा पकड़ा जाए या नहीं, बल्कि यह कि छोड़े गए महास्त्र के विनाश को कैसे रोका जाए। → ब्रह्मास्त्र के प्रक्षेप के साथ ही अध्याय अगले निर्णायक क्षण पर ठहरता है—कौन, किस विधि से, इस सर्वनाशक तेज को प्रत्याहृत करेगा?
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माजल बछ। अकाल त्रयोदशो< ध्याय: श्रीकृष्ण, अर्जुन और युधिष्ठिरका भीमसेनके पीछे जाना, भीमका लीक पहुँचकर अभ्वत्थामाको ललकारना और अभ्चवृत द्वारा ब्रह्मास्त्रका प्रयोग वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा युधां श्रेष्ठ: सर्वयादवनन्दन: । सर्वायुधवरोपेतमारुरोह रथोत्तमम्,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन! सम्पूर्ण यादवकुलको आनन्दित करनेवाले योद्धाओंमें श्रेष्ठ भगवान् श्रीकृष्ण ऐसा कहकर समस्त श्रेष्ठ आयुधोंसे सम्पन्न उत्तम रथपर आरूढ़ हुए
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา! ครั้นตรัสดังนั้นแล้ว ศรีกฤษณะผู้เป็นยอดนักรบและเป็นความปีติของชาวยาทวะทั้งปวง ก็เสด็จขึ้นสู่ราชรถอันประเสริฐ พร้อมสรรพด้วยอาวุธชั้นเลิศทั้งหลาย”
Verse 2
उसमें सोनेकी माला पहने हुए अच्छी जातिके काबुली घोड़े जुते हुए थे। उस श्रेष्ठ रथकी कान्ति उदयकालीन सूर्यके समान अरुण थी। उसकी दाहिनी धुरीका बोझ शैव्य ढो रहा था और बायींका सुग्रीव। उन दोनोंके पार्श्वभागमें क्रमश: मेघपुष्प और बलाहक जुते हुए थे
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ราชรถอันประเสริฐนั้นเทียมด้วยม้ากาบูลพันธุ์ดี สวมพวงมาลัยทองคำ รัศมีของรถแดงเรื่อดุจสุริย์ยามอรุณ ภาระคานด้านขวาเป็นของไศวฺยะ แห่งซ้ายเป็นของสุครีว และที่ด้านข้างตามลำดับเทียมเมฆปุษปะกับพลาหกะ”
Verse 3
युक्त परमकाम्बोजैस्तुरगै्हेममालिभि: । आदित्योदयवर्णस्य धुरं रथवरस्य तु २ ।। दक्षिणामवहच्छैब्य: सुग्रीव: सव्यतो5भवत् | पार्ष्णिवाहौ तु तस्यास्तां मेघपुष्पबलाहकौ,उसमें सोनेकी माला पहने हुए अच्छी जातिके काबुली घोड़े जुते हुए थे। उस श्रेष्ठ रथकी कान्ति उदयकालीन सूर्यके समान अरुण थी। उसकी दाहिनी धुरीका बोझ शैव्य ढो रहा था और बायींका सुग्रीव। उन दोनोंके पार्श्वभागमें क्रमश: मेघपुष्प और बलाहक जुते हुए थे
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ราชรถอันเลิศนั้นเทียมด้วยม้ากัมโพชะชั้นยอด สวมพวงมาลัยทองคำ สีสันแดงเรื่อดุจสุริย์ยามอรุณ ด้านขวาของคานเป็นของไศพยะ ด้านซ้ายเป็นของสุครีว และที่ปีกท้ายเทียมม้าสองตัวคือ เมฆปุษปะ กับ พลาหกะ”
Verse 4
विश्वकर्मकृता दिव्या रत्नधातुविभूषिता । उच्छितेव रथे माया ध्वजयष्टिरदृश्यत,उस रथपर विश्वकर्माद्वारा निर्मित तथा रत्नमय धातुओंसे विभूषित दिव्य ध्वजा दिखायी दे रही थी, जो ऊँचे उठी हुई मायाके समान प्रतीत होती थी
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “บนราชรถนั้นปรากฏเสาธงทิพย์ อันวิศวกรรมันสร้างและประดับด้วยโลหะดุจรัตนะ เสานั้นชูสูงเด่น ประหนึ่งเป็นรูปแห่งมายาอันน่าพิศวง”
Verse 5
वैनतेय: स्थितस्तस्यां प्रभामण्डलरश्मिवान् । तस्य सत्यवत: केतुर्भुजगारिरदृश्यत,उस ध्वजापर प्रभापुंज एवं किरणोंसे सुशोभित विनतानन्दन गरुड़ विराज रहे थे। सर्पोके शत्रु गरुड़ सत्यवान् श्रीकृष्णके रथकी पताकाके रूपमें दृष्टिगोचर हो रहे थे
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—บนรถศึกนั้น ไวนเตยะ (ครุฑ) ยืนเด่น มีวงรัศมีและลำแสงส่องประกาย. ในฐานะเกตุธงของผู้ทรงสัตย์ (พระกฤษณะ) ครุฑผู้พิฆาตนาคปรากฏเป็นธงประจำรถอย่างชัดเจน.
Verse 6
अथारोहद्धृषीकेश: केतु: सर्वधनुष्मताम् । अर्जुन: सत्यकर्मा च कुरुराजो युधिष्ठिर:,सम्पूर्ण धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ श्रीकृष्ण पहले उस रथपर सवार हुए। तत्पश्चात् सत्यपराक्रमी अर्जुन तथा कुरुराज युधिष्ठिर उस रथपर बैठे
แล้วพระหฤษีเกศ (พระกฤษณะ) ผู้เลิศในหมู่นักธนูทั้งปวง เสด็จขึ้นรถศึกนั้นก่อน. ต่อจากนั้น อรชุนผู้มั่นคงในกรรมอันสัตย์ และยุธิษฐิระราชาแห่งกุรุ ก็ขึ้นนั่งบนรถศึกเดียวกัน.
Verse 7
अशोभेतां महात्मानौ दाशार्हमभित: स्थितौ | रथस्थं शार्जधन्वानमश्विनाविव वासवम्,वे दोनों महात्मा पाण्डव रथपर स्थित हुए शार्क़् धनुषधारी दशा्हकुलनन्दन श्रीकृष्णके समीप विराजमान हो इन्द्रके पास बैठे हुए दोनों अश्विनीकुमारोंके समान सुशोभित हो रहे थे
มหาบุรุษทั้งสองยืนอยู่เคียงข้างท้าวทศารหะ (พระกฤษณะ) จึงรุ่งเรืองยิ่งนัก. ใกล้พระศารงธนวา ผู้ประทับบนรถศึก เขาทั้งสองดูประหนึ่งอัศวินกุมารคู่ นั่งเคียงข้างวาสวะ (พระอินทร์).
Verse 8
तावुपारोप्य दाशार्ह: स्यन्दनं लोकपूजितम् । प्रतोदेन जवोपेतान् परमाश्चानचोदयत्,उन दोनों भाइयोंको उस लोकपूजित रथपर चढ़ाकर दशार्हवंशी श्रीकृष्णने वेगशाली उत्तम अश्वोंको चाबुकसे हाँका
ครั้นให้พี่น้องทั้งสองขึ้นประทับบนรถศึกอันโลกสรรเสริญแล้ว ท้าวทศารหะ (พระกฤษณะ) ก็ใช้แส้เร่งม้าชั้นยอดผู้ว่องไวให้แล่นไป.
Verse 9
ते हया: सहसोत्पेतुर्गृहीत्वा स्यन्दनोत्तमम् । आस्थितं पाण्डवेयाभ्यां यदूनामृषभेण च,वे घोड़े दोनों पाण्डवों तथा यदुकुलतिलक श्रीकृष्णकी सवारीमें आये हुए उस उत्तम रथको लेकर सहसा उड़ चले
ม้าเหล่านั้นพลันกระโจนออกไป พารถศึกอันยอดเยี่ยมนั้นแล่นฉับไว—รถที่มีโอรสทั้งสองแห่งปาณฑุ และพระกฤษณะผู้เป็นยอดแห่งวงศ์ยทุ ประทับอยู่.
Verse 10
वहतां शार्जर्धन्वानमश्चानां शीघ्रगामिनाम् । प्रादुरासीन्महान् शब्द: पक्षिणां पततामिव,शार्ज्र्धन्वा श्रीकृष्णकी सवारी ढोते हुए उन शीघ्रगामी अश्वोंका महान् शब्द उड़ते हुए पक्षियोंके समान प्रकट हो रहा था
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— เมื่อม้าอันแล่นฉับไวพา “ศารังคธนวา” (พระกฤษณะ ผู้ทรงคันศรศารังคะ) ไป ก็เกิดเสียงกึกก้องใหญ่ ดุจเสียงหมู่นกกำลังโผบิน
Verse 11
ते समार्च्छन्नरव्याप्रा: क्षणेन भरतर्षभ । भीमसेन महेष्वासं समनुद्रुत्य वेगिता:,भरतश्रेष्ठ! वे तीनों नरश्रेष्ठ बड़े वेगसे पीछे-पीछे दौड़कर क्षणभरमें महाधनुर्धर भीमसेनके पास जा पहुँचे
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— โอ้ผู้ประเสริฐแห่งวงศ์ภารตะ! บุรุษยอดเยี่ยมทั้งสาม ผู้ว่องไวในการกระทำ ได้เร่งรุดไล่ตามด้วยมหาเวค และในชั่วครู่ก็ไปถึงภีมเสน ผู้เป็นมหาธนูธร
Verse 12
क्रोधदीप्तं तु कौन्तेयं द्विषदर्थे समुद्यतम् । नाशवनुवन् वारयितुं समेत्यापि महारथा:,इस समय कुन्तीकुमार भीमसेन क्रोधसे प्रज्वलित हो शत्रुका संहार करनेके लिये तुले हुए थे। इसलिये वे तीनों महारथी उनसे मिलकर भी उन्हें रोक न सके
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— ครานั้นภีมเสน โอรสแห่งกุนตี ลุกขึ้นด้วยโทสะอันลุกโชน มุ่งทำลายศัตรู; เพราะฉะนั้น แม้มหารถีทั้งสามจะมาประชุมพร้อมกันเผชิญหน้า ก็ยังมิอาจยับยั้งเขาได้
Verse 13
स तेषां प्रेक्षतामेव श्रीमतां दृढ्धन्विनाम् ययौ भागीरथीतीरं हरिभिर्भुशवेगितैः,इति श्रीमहा भारते सौप्तिकपर्वणि ऐषीकपर्वणि ब्रह्मशिरो<स्त्रत्यागे त्रयोदशो<5 ध्याय: इस प्रकार श्रीमहाभारत सौप्तिकपर्वके अन्तर्गत ऐषीकपर्वनें अश्वत्थामाके द्वारा ब्रह्मास्रका प्रयोगविषयक तेरहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— ขณะเหล่านักธนูผู้รุ่งเรืองและมั่นคงเฝ้ามองอยู่ เขาก็จากไปสู่ฝั่งแม่น้ำภาคีรถี โดยมีม้าสีทองอันเร็วแรงยิ่งพาไป ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ สೌปติกปรวะ ภาคไอษีกะ ว่าด้วยการละทิ้งอาวุธพรหมศิระ บทที่สิบสามจึงสิ้นสุดลง
Verse 14
स ददर्श महात्मानमुदकान्ते यशस्विनम्,रजसा ध्वस्तमासीन ददर्श द्रौणिमन्तिके । वहाँ जाकर उन्होंने गंगाजीके जलके किनारे परम यशस्वी महात्मा श्रीकृष्ण द्वैपायन व्यासको अनेकों महर्षियोंके साथ बैठे देखा। उनके पास ही वह क्रूरकर्मा द्रोणपुत्र भी बैठा दिखायी दिया। उसने अपने शरीरमें घी लगाकर कुशका चीर पहन रखा था। उसके सारे अंगोंपर धूल छा रही थी
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— เขาได้เห็นมหาตมะผู้มีเกียรติยศนั่งอยู่ ณ ริมน้ำ กายถูกฝุ่นละอองปกคลุม; และใกล้กันนั้นเอง เขาเห็นบุตรแห่งโทรณะ (อัศวัตถามัน) นั่งอยู่เคียงข้าง
Verse 15
कृष्णद्वैपायनं व्यासमासीनमृषिभि: सह । तं॑ चैव क्रूरकर्माणं घृताक्तं कुशचीरिणम्
พวกเขาได้เห็นพระกฤษณทไวปายนะวยาสประทับนั่งร่วมกับเหล่าฤๅษี; และยังได้เห็นผู้อันกระทำกรรมอำมหิตนั้นด้วย—ชโลมด้วยเนยใส สวมอาภรณ์ทำด้วยหญ้ากุศะ—ประหนึ่งรูปแห่งตบะอันน่าพรั่นพรึงและปณิธานอัปมงคลภายหลังการสังหาร
Verse 16
तमभ्यधावत् कौन्तेय: प्रगृह्य सशरं धनु:
แล้วโอรสแห่งกุนตีได้คว้าคันศรพร้อมลูกศรไว้แน่น ก่อนพุ่งเข้าหาเขาด้วยความรวดเร็ว
Verse 17
स दृष्टवा भीमधन्वानं प्रगृहीतशरासनम्,अश्वत्थामाने देखा कि भयंकर धनुर्थर भीमसेन हाथमें धनुष लिये आ रहे हैं। उनके पीछे श्रीकृष्णके रथपर बैठे हुए दो भाई और हैं। यह सब देखकर द्रोणकुमारके हृदयमें बड़ी व्यथा हुई। उस घबराहटमें उसने यही करना उचित समझा
ครั้นเห็นภีมเสนผู้ทรงศรอันน่าสะพรึง มือกำคันศรและลูกศรพร้อมยิง กำลังพุ่งเข้ามา และแลเห็นเบื้องหลังเขามีพี่น้องอีกสององค์ประทับบนรถศึกของพระชนารทนะ—อัศวัตถามาโอรสแห่งโทรณะก็เกิดความระทมลึกในดวงใจ ท่ามกลางความหวาดผวาและแรงกดดันฉับพลันนั้น เขาเห็นว่ามีเพียงหนทางเดียวที่ควรกระทำ
Verse 18
भ्रातरौ पृष्ठतश्नास्य जनार्दनरथे स्थितौ | व्यथितात्माभवद् द्रौणि: प्राप्त चेदममन्यत,अश्वत्थामाने देखा कि भयंकर धनुर्थर भीमसेन हाथमें धनुष लिये आ रहे हैं। उनके पीछे श्रीकृष्णके रथपर बैठे हुए दो भाई और हैं। यह सब देखकर द्रोणकुमारके हृदयमें बड़ी व्यथा हुई। उस घबराहटमें उसने यही करना उचित समझा
เมื่อเห็นพี่น้องทั้งสองประทับอยู่เบื้องหลังบนรถศึกของพระชนารทนะ โอรสแห่งโทรณะก็ร้อนรนระทมในใจ และในความตระหนกนั้นเขาคิดว่า—บัดนี้ควรกระทำเช่นนี้
Verse 19
स तद् दिव्यमदीनात्मा परमास्त्रमचिन्तयत् | जग्राह च स चैषीकां द्रौणि: सव्येन पाणिना,उदारहृदय अभश्रव॒त्थामाने उस दिव्य एवं उत्तम अस्त्रका चिन्तन किया। साथ ही बायें हाथसे एक सींक उठा ली
ครั้นแล้วอัศวัตถามาผู้จิตไม่ยอมอ่อน ได้เพ่งจิตระลึกถึงอาวุธทิพย์อันสูงสุดนั้น; และในเวลาเดียวกัน โอรสแห่งโทรณะก็หยิบใบหญ้าหนึ่งเส้นขึ้นด้วยมือซ้าย
Verse 20
स तामापदमासाद्य दिव्यमस्त्रमुदैरयत् । अमृष्यमाणस्तान् शूरान् दिव्यायुधवरान् स्थितान्
ครั้นตกอยู่ในห้วงวิกฤตนั้น เขาจึงเปล่งใช้ศัสตราทิพย์ขึ้นมา เมื่อทนต่อเหล่าวีรบุรุษผู้ยืนหยัดมั่นคง ถืออาวุธทิพย์อันประเสริฐมิได้ เขาจึงกระทำด้วยโทสะ
Verse 21
इत्युक्त्वा राजशार्टूल द्रोणपुत्र: प्रतापवान्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ ราชศารทูล—พยัคฆ์แห่งหมู่ราชา!” ครั้นกล่าวดังนี้แล้ว บุตรแห่งโทรณะผู้ทรงเดช (อัศวัตถามา) ก็เคลื่อนไปข้างหน้า
Verse 22
ततस्तस्यामिषीकायां पावक: समजायत । प्रधक्ष्यन्निव लोकांस्त्रीन कालान्तकयमोपम:,तदनन्तर उस सींकमें काल, अन्तक और यमराजके समान भयंकर आग प्रकट हो गयी। उस समय ऐसा जान पड़ा कि वह अग्नि तीनों लोकोंको जलाकर भस्म कर डालेगी
ไวศัมปายนะกล่าวว่า ครั้นแล้วในมัดกกนั้น ไฟก็อุบัติขึ้นฉับพลัน น่าสะพรึงดุจ กาล อันตกะ และยมราช ราวกับจะเผาผลาญสามโลกให้มอดไหม้
Verse 136
यत्र सम श्रूयते द्रौणि: पुत्रहन्ता महात्मनाम् उन सुदृढ़ धनुर्धर तेजस्वी वीरोंके देखते-देखते वे अत्यन्त वेगशाली घोड़ोंके द्वारा भागीरथीके तटपर जा पहुँचे, जहाँ उन महात्मा पाण्डवोंके पुत्रोंका वध करनेवाला अश्वत्थामा बैठा सुना गया था
ไวศัมปายนะกล่าวว่า พวกเขาได้ยินว่า ดราวณิ (อัศวัตถามา) ผู้สังหารบุตรแห่งมหาตมะปาณฑพ อยู่ ณ ที่นั้น ต่อหน้าต่อตาเหล่าวีรบุรุษผู้ทรงเดช เป็นยอดธนูอันมั่นคง เขาควบม้ารวดเร็วเหลือประมาณไปถึงฝั่งภาคีรถี ณ ที่ซึ่งเล่าลือว่าเขานั่งอยู่
Verse 156
रजसा ध्वस्तमासीन ददर्श द्रौणिमन्तिके । वहाँ जाकर उन्होंने गंगाजीके जलके किनारे परम यशस्वी महात्मा श्रीकृष्ण द्वैपायन व्यासको अनेकों महर्षियोंके साथ बैठे देखा। उनके पास ही वह क्रूरकर्मा द्रोणपुत्र भी बैठा दिखायी दिया। उसने अपने शरीरमें घी लगाकर कुशका चीर पहन रखा था। उसके सारे अंगोंपर धूल छा रही थी
ไวศัมปายนะกล่าวว่า ครั้นไปถึงที่นั้น พวกเขาเห็นมหาตมะศรีกฤษณทไวปายนวยาส ผู้เลื่องลือยิ่ง นั่งอยู่ริมฝั่งคงคาพร้อมด้วยมหาฤษีเป็นอันมาก และใกล้กันนั้นเอง บุตรแห่งโทรณะ (อัศวัตถามา) นั่งอยู่ในสภาพหม่นมัวด้วยธุลี—ผู้กระทำกรรมอันโหดร้าย; เขาทาตัวด้วยเนยใสและนุ่งห่มผ้าจากหญ้ากุศะ
Verse 163
भीमसेनो महाबाहुस्तिष्ठ तिछ्ठेति चाब्रवीत् | कुन्तीकुमार महाबाहु भीमसेन बाणसहित धनुष लिये उसकी ओर दौड़े और बोले --'अरे! खड़ा रह, खड़ा रह'
ไวศัมปายนะกล่าวว่า ภีมเสนผู้มีพาหาอันเกรียงไกร ถือคันศรและลูกศร พุ่งเข้าหาศัตรูด้วยโทสะ แล้วตะโกนก้องว่า “หยุด! หยุด!”
Verse 203
अपाण्डवायेति रुषा व्यसृजद् दारुणं वच: । दिव्य आयुध धारण करके खड़े हुए उन शूरवीरोंका आना वह सहन न कर सका। उस आपत्तिमें पड़कर उसने रोषपूर्वक दिव्यास्त्रका प्रयोग किया और मुखसे कठोर वचन निकाला कि “यह अस्त्र समस्त पाण्डवोंका विनाश कर डाले'
ไวศัมปายนะกล่าวว่า ด้วยความพิโรธเขาเปล่งวาจาอันโหดร้ายว่า “เพื่อความพินาศแห่งปาณฑพทั้งปวง!” เขาทนเห็นเหล่าวีรบุรุษผู้ทรงอาวุธทิพย์ยืนมั่นคงมิได้ ครั้นถูกบีบคั้นด้วยเหตุคับขัน จึงปล่อยอัสตราทิพย์ด้วยโทสะ และประกาศว่าอาวุธนี้จักนำความพินาศมาสู่ปาณฑพทั้งหมด
Verse 216
सर्वलोकप्रमोहार्थ तदस्त्र॑ प्रमुमोच ह । नृपश्रेष्ठ ऐसा कहकर प्रतापी द्रोणपुत्रने सम्पूर्ण लोकोंको मोहमें डालनेके लिये वह अस्त्र छोड़ दिया
ไวศัมปายนะกล่าวว่า ข้าแต่นฤปศ্রेष्ठ ผู้ทรงเดชคือบุตรแห่งโทรณะได้ปล่อยอาวุธนั้น เพื่อให้สรรพโลกทั้งปวงตกอยู่ในความหลงมัวและความสับสน
Frequently Asked Questions
The chapter stages a dilemma of proportionality: whether righteous pursuit and capture can remain within controlled force when the pursued party threatens to override norms by deploying a world-endangering astra to escape accountability.
Power without restraint amplifies harm: the narrative frames astras as ethically regulated instruments, implying that desperation does not nullify responsibility, and that escalation produces consequences beyond immediate tactical aims.
No explicit phalaśruti appears in the supplied verses; the chapter’s meta-commentary is implicit, conveyed through the presence of Vyāsa and ṛṣis as moral witnesses and through the depiction of catastrophic astra-effects as a cautionary frame.