Adhyaya 117
Ādi Parva 117 — Pāṇḍu’s Obsequies, Escort of the Pāṇḍavas, and Reception at Nāgasāhvaya (Hastināpura)
Upa-parva: Pāṇḍu-preta-kriyā and Hastināpura Return Episode (Ādi Parva, contextual unit around Adhyāya 117)
Vaiśaṃpāyana reports that ascetic seers, having completed Pāṇḍu’s avabhṛtha-like concluding rite, deliberate collectively and undertake custodianship of his dependents. Pāṇḍu is described as having renounced kingdom and realm to pursue tapas; after entrusting his newborn sons and wives as a protected deposit, he attains heaven. The sages set out immediately, carrying Pāṇḍu’s body, Kuntī, and the children toward Nāgasāhvaya. Kuntī’s arduous journey is narrated with an affective emphasis on maternal endurance. In Hastināpura, the populace—across gender and social strata—assembles without jealousy, motivated by dharma, to witness the arriving ascetics. Kuru elders and royals (Bhīṣma, Vidura, Dhṛtarāṣṭra’s household, Satyavatī, Gāndhārī, and others) respectfully greet the seers. A senior sage then publicly summarizes Pāṇḍu’s ascetic posture and the divine origins of the Pāṇḍavas (Yudhiṣṭhira from Dharma, Bhīma from Vāyu, Arjuna from Indra, and the twins from the Aśvins), notes Mādrī’s entry into the fire, and requests completion of the remaining rites for the bodies and the protection of the heirs. The episode closes with the sudden disappearance of the celestial groups (cāraṇas, siddhas, guhyakas), producing wonder among observers.
Chapter Arc: जनमेजय, वंश-वृत्तांत की धारा में, एक तीखा प्रश्न उठाते हैं—धृतराष्ट्र के सौ पुत्रों के ज्येष्ठ-अनुज क्रम और उनके पृथक्-पृथक् नाम क्या हैं? → वैशम्पायन नामों की माला खोलते हैं—दुर्योधन, युयुत्सु, दुःशासन, और फिर ‘दुः-’ से आरम्भ होने वाले अनेक नाम, मानो एक ही छाया के अनेक रूप; सूची बढ़ती जाती है और श्रोताओं के मन में भविष्य के संघर्ष की आहट गहराती है। → नामावली का विस्तार अपने चरम पर पहुँचता है—सौ पुत्रों की गणना-परंपरा पूर्ण होती है, और वंश-बल का यह विराट अंकन कौरव-पक्ष की संख्या, संगठन और संभावित दुराग्रह का संकेत बन जाता है। → अध्याय का निष्कर्ष ‘धृतराष्ट्रपुत्रनामकथन’ के रूप में स्थिर होता है—कौरव-पुत्रों की पहचान, क्रम और स्मृति-रेखा स्थापित कर दी जाती है, ताकि आगे की कथा में प्रत्येक नाम अपने कर्म-फल के साथ पहचाना जा सके। → यह नाम-सूची केवल परिचय नहीं—आगामी अध्यायों में इन्हीं नामों के भीतर छिपे स्वभाव, ईर्ष्या और अधिकार-लालसा किस प्रकार कुल-विनाश का कारण बनेंगे, यह प्रश्न खुला रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रा छा अर: 2 षोडशाधिकशततमोड< ध्याय: धृतराष्ट्रके सौ पुत्रोंकी नामावली जनमेजय उवाच ज्येष्ठानुज्येष्ठतां तेषां नामानि च पृथक् पृथक् । धृतराष्ट्रस्य पुत्राणामानुपूर्व्यात् प्रकीर्तय
ชนเมชยะตรัสว่า “ข้าแต่พราหมณ์ผู้เจริญ ขอท่านจงกล่าวนามบุตรทั้งหลายของธฤตราษฏระตามลำดับ แยกเป็นราย ๆ และจงบอกด้วยว่าใครเป็นพี่ใหญ่ ใครถัดไป ไล่ตามลำดับอาวุโสเถิด”
Verse 2
वैशम्पायन उवाच दुर्योधनो युयुत्सुश्न राजन् दुःशासनस्तथा । दुःसहो दुःशलश्चैव जलसंध: सम: सह:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา บุตรของธฤตราษฏระคือ ทุรโยธนะ ยุยุทสุ และทุหศาสนะ; อีกทั้งทุหสะ ทุหศละ ชลสันธะ สมะ และสะหะ—เรียงตามลำดับดังนี้”
Verse 3
विन्दानुविन्दौ दुर्धर्ष: सुबाहुर्दुष्प्रधर्षण: । दुर्मर्षणो दुर्मुखश्न दुष्कर्ण: कर्ण एव च
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “วินทะและอนุวินทะ; ทุรธรรษะ สุพาหุ ทุษประธรรษณะ; ทุรมรรษณะ ทุรมุขะ; ทุษกรณะ และกรณะด้วย—เรียงตามลำดับนี้”
Verse 4
विविंशतिर्विकर्णश्र शलः सत्त्वः सुलोचन: । चित्रोपचित्रौ चित्राक्षशक्षारुचित्रशरासन:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “วิวิงศติ วิกัรณะ ศละ สัตตวะ สุโลจนะ; จิตระและอุปจิตระ; อีกทั้งจิตรाक्षะ และจารุจิตรศราสนะ (ผู้มีคันศรวิจิตรงดงาม) —ดังนี้”
Verse 5
दुर्मदो दुर्विगाहश्न विवित्सुर्विकटानन: । ऊर्णनाभ: सुनाभश्न तथा नन्दोपनन्दकौ
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ชนเมชยะ ในหมู่โอรสของธฤตราษฏระนั้น มีทุรมท ทุรวิกาห วิวิตสุ วิกฏานนะ อูรณนาภ สุนาภ และพี่น้องสองคนคือ นันทะ กับ อุปนันทะ ด้วย”
Verse 6
वैशम्पायनजीने कहा--(जनमेजय! धूृतराष्ट्रके पुत्रोंके नाम क्रमश: ये हैं--) १. दुर्योधन
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ชนเมชยะ รายพระนามโอรสของธฤตราษฏระตามลำดับมีดังนี้—ทุริโยธนะ ยุยุทสุ ทุหฺศาสนะ ทุหฺสหะ ทุหฺศละ ชลสันธะ สมะ สหะ วินทะ อนุวินทะ ทุรธรฺษะ สุพาหุ ทุษฺประธรฺษณะ ทุรมรฺษณะ ทุรมุขะ ทุษฺกรฺณะ กรฺณะ วิวิงศติ วิกรฺณะ ศละ สัตตวะ สุโลจน จิตระ อุปจิตระ จิตรากษะ จารุจิตรศราสนะ ทุรมท ทุรวิกาห วิวิตสุ วิกฏานนะ อูรณนาภ สุนาภ นันทะ อุปนันทะ จิตรบาณ จิตรวรฺมา สุวรฺมา ทุรวิโรจน อโยพาหุ มหาพาหุ จิตรางคะ จิตรคุณฑละ ภีมเวคะ ภีมพล บลากี พลวรฺธนะ อุกรายุดธะ สุเษณะ กุณโฑทร มโหทร จิตรายุดธะ นิษงคี ปาศี วฤนฺทารกะ ทฤฑวรฺมา ทฤฑกฺษตระ โสมกีรฺติ อนูทร ทฤฑสันธะ ชราสันธะ สัตยสันธะ สทัหฺสุวาก อุกรศฺรวา อุกรเสน เสนานี ทุษฺปราชยะ อปราชิต ปัณฑิตกะ วิศาลากษะ ทุราธร ทฤฑหัสต สุหัสต วาตเวคะ สุวรฺจา อาทิตยเกตุ พหลาศี นาคทัตตะ อครยายี กวจี กรถนะ ทัณฑี ทัณฑธาร ธนุครห อุกร ภีมรถะ วีรพาหุ อโลลุป อภย เราทรกรฺมา ทฤฑรถาศฺรยะ อนาธฤษยะ กุณฑเภที วิราวี ปรมถะ ปรมาถี ทีรฺฆโรมะ ทีรฺฆพาหุ วฺยูฑโหรุ กนกธฺวชะ กุณฑาศี และ วิรชา—ทั้งหมดนี้คือโอรสหนึ่งร้อยพระองค์ของธฤตราษฏระ; นอกจากนี้ยังมีพระธิดาพระนามทุหฺศลา ซึ่งนับว่า ‘เกินกว่าร้อย’ ด้วย”
Verse 7
चित्रबाणश्षित्रवर्मा सुवर्मा दुर्विरोचन: । अयोबाहुर्महाबाहुभ्रित्राज्ञश्चित्रकुण्डल: ।।
ในหมู่โอรสของธฤตราษฏระนั้น มีจิตรบาณ จิตรวรฺมา สุวรฺมา และทุรวิโรจน; มีอโยพาหุและมหาพาหุ พร้อมทั้งจิตรคุณฑละ; อีกทั้งภีมเวคะและภีมพล บลากีและพลวรฺธนะ; รวมถึงอุกรายุดธะและสุเษณะ และสองพี่น้องคือกุณโฑทรกับมโหทร
Verse 8
वैशम्पायनजीने कहा--(जनमेजय! धूृतराष्ट्रके पुत्रोंके नाम क्रमश: ये हैं--) १. दुर्योधन
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ชนเมชยะ รายพระนามโอรสของธฤตราษฏระตามลำดับ (ดังที่กล่าวไว้แล้ว) … ทั้งหมดนี้คือโอรสหนึ่งร้อยพระองค์ของธฤตราษฏระ; นอกจากนี้ยังมีพระธิดาพระนามทุหฺศลา ซึ่งนับว่า ‘เกินกว่าร้อย’ ด้วย”
Verse 9
वैशम्पायनजीने कहा--(जनमेजय! धूृतराष्ट्रके पुत्रोंके नाम क्रमश: ये हैं--) १. दुर्योधन
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ชนเมชยะ รายพระนามโอรสของธฤตราษฏระตามลำดับ (ดังที่กล่าวไว้แล้ว) … ทั้งหมดนี้คือโอรสหนึ่งร้อยพระองค์ของธฤตราษฏระ; และนอกจากนี้ยังมีพระธิดาพระนามทุหฺศลาอีกหนึ่งพระองค์”
Verse 10
चित्रायुधो निषद्गी च पाशी वृन्दारकस्तथा । दृढवर्मा दृढक्षत्र: सोमकीर्तिरनूदर: ।।
ไวศัมปายนกล่าวว่า “โอ้ชนเมชยะ ในหมู่โอรสของธฤตราษฏระ ยังมีราชกุมารเหล่านี้ด้วย—จิตรายุธ, นิษังคี, ปาศี และวฤนทารก; อีกทั้ง ทฤฑวรมะ, ทฤฑกษัตระ, โสมกีรติ และอนูทร; ทฤฑสันธะ, ชราสันธะ, สัตยสันธะ และสดะห์สุวาก; อุครศนวา, อุครเสนะ, เสนานี และทุษปราชยะ; อปราชิต, ปัณฑิตกะ, วิศาลักษะ และทุราธระ; พร้อมด้วย ทฤฑหสตะ, สุหสตะ, วาตเวคะ และสุวรรจะ”
Verse 11
आदित्यकेतुर्बह्नाशी नागदत्तो5ग्रयाय्यपि । कवची क्रथन: दण्डी दण्डधारो धरनुग्रह:
อาทิตยเกตุ, พหฺณาศี, นาคทัตตะ, อครยายี; กวจี, กรถนะ, ทัณฑี, ทัณฑธาร และธนุครหะ
Verse 12
उग्रभीमरथौ वीरौ वीरबाहुरलोलुप: । अभयो रीौद्रकर्मा च तथा दृढरथाश्रय:
อุครภีมรถ, วีรพาหุ, อโลลุปะ, อภัย, เราทรกัรมะ และทฤฑรถาศรยะ
Verse 13
अनाधृष्य: कुण्डभेदी विरावी चित्रकुण्डल: । प्रमथश्न प्रमाथी च दीर्घरोमश्न वीर्यवान्
อนาธฤษยะ, กุณฑเภที, วิราวี, จิตรคุณฑละ, ประมถะ, ประมาถี และทีรฆโรมาผู้ทรงเดช
Verse 14
दीर्घबाहुर्महाबाहुर्व्यूडोरु: कनकध्वज: । कुण्डाशी विरजाश्वैव दुःशला च शताधिका
ทีรฆพาหุ, มหาพาหุ, วฺยูโฒรุ, กนกธวชะ, กุณฑาศี และวิรชา; และยังมีธิดานามว่า ทุห์ศลา—จึงนับได้ว่าเกินกว่าร้อย
Verse 15
इति पुत्रशतं राजन् कन्या चैव शताधिका । नामधेयानुपूर्व्येण विद्धि जन्मक्रमं नृप
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ดังนี้มีโอรสหนึ่งร้อย และนอกเหนือจากหนึ่งร้อยนั้นยังมีพระธิดาอีกหนึ่งองค์ โอ้ผู้ครองแผ่นดิน จงทราบว่า ลำดับที่ขานพระนามนั้นเองคือ ลำดับการประสูติของพวกเขา”
Verse 16
सर्वे त्वतिरथा: शूरा: सर्वे युद्धविशारदा: । सर्वे वेदविदश्नैव सर्वे सर्वास्त्रकोविदा:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “พวกเขาทั้งหมดเป็นอาติรถะ—ยอดนักรบ—และล้วนกล้าหาญ ทุกคนชำนาญในศาสตร์แห่งสงคราม ทุกคนรู้พระเวท และทุกคนเชี่ยวชาญในอาวุธศาสตราทั้งปวง”
Verse 17
सर्वेषामनुरूपाश्न कृता दारा महीपते । धृतराष्ट्रेण समये परीक्ष्य विधिवन्नूप
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชาชนเมชยะ ครั้นถึงกาลอันสมควร ธฤตราษฏระได้ไต่ถามตรวจสอบและพิจารณาโดยรอบคอบ แล้วจัดพิธีอภิเษกสมรสให้โอรสทั้งปวงกับคู่ครองที่เหมาะสมแก่แต่ละองค์ ตามครรลองพิธีอันบัญญัติไว้”
Verse 18
दुःशलां चापि समये धृतराष्ट्रो नराधिप: । जयद्रथाय प्रददौ विधिना भरतर्षभ
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ข้าแต่ชนเมชยะ ผู้ประเสริฐแห่งวงศ์ภารตะ ครั้นถึงกาลอันควร ธฤตราษฏระผู้เป็นเจ้าเหนือมนุษย์ ได้ถวายพระธิดาทุหศลาให้แก่ชัยทรถะตามพิธีอันถูกต้อง”
Verse 115
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें दुःशलाकी उत्पत्तिसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ पंद्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ บทที่หนึ่งร้อยสิบห้าแห่งสัมภวปรวะ ในอาทิปรวะแห่งศรีมหาภารตะ อันว่าด้วยเรื่องเกี่ยวเนื่องกับการประสูติของทุหศลา ได้สิ้นสุดลง
Verse 116
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि धृतराष्ट्रपुत्रनामकथने षोडशाधिकशततमोड<ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ภาคอาทิปรวะ ตอนสัมภวปรวะ บทชื่อว่า “การกล่าวนามโอรสของธฤตราษฏระ” อันเป็นบทที่หนึ่งร้อยสิบหก ก็สิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
The ethical tension concerns custodial responsibility after a king’s renunciation and death: how the polity must protect widows and minor heirs while maintaining ritual correctness and political legitimacy.
The chapter presents dharma as institutional care: social harmony is sustained when authority figures and communities treat vulnerable dependents as a sacred trust and align governance with shared ritual norms.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is archival legitimation—publicly recording lineage, rites, and guardianship to anchor later political claims within a dharmic narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.