Shloka 10

Ādi Parva 117 — Pāṇḍu’s Obsequies, Escort of the Pāṇḍavas, and Reception at Nāgasāhvaya

Hastināpura

Devanagari script

चित्रायुधो निषद्गी च पाशी वृन्दारकस्तथा । दृढवर्मा दृढक्षत्र: सोमकीर्तिरनूदर: ।। दृढ्सन्धो जरासन्ध: सत्यसन्ध: सद:सुवाक्‌ । उम्रश्नवा उग्रसेन: सेनानीर्दुष्पराजय: ।। अपराजित: पण्डितको विशालाक्षो दुराधर: । दृढहस्त: सुहस्तश्न॒ वातवेगसुवर्चसौ,वैशम्पायनजीने कहा--(जनमेजय! धूृतराष्ट्रके पुत्रोंके नाम क्रमश: ये हैं--) १. दुर्योधन, २. युयुत्सु, ३. दुश्शासन, ४. दुस्सह, ५. दुश्शल, ६. जलसंध, ७. सम, ८. सह, ९. विन्द, १०. अनुविन्द, १३१, दुर्धर्ष, १२. सुबाहु, १३. दुष्प्रधर्षण, १४. दुर्मर्षण, १५. दुर्मुख, १६. दुष्कर्ण, १७. कर्ण, १८. विविंशति, १९. विकर्ण, २०. शल, २१. सत्त्व, २२. सुलोचन, २३. चित्र, २४. उपचित्र, २५. चित्राक्ष, २६. चारुचित्रशरासन (चित्र-चाप), २७. दुर्मद, २८. दुर्विगाह, २९. विवित्सु, ३०. विकटानन (विकट), ३१. ऊर्णनाभ, ३२. सुनाभ (पद्मनाभ), ३३. नन्द, ३४. उपनन्द, ३५. चित्रबाण (चित्रबाहु), ३६. चित्रवर्मा, ३७. सुवर्मा, ३८. दुर्विरोचन, ३९. अयोबाहु, ४०. महाबाहु चित्रांग (चित्रांगद), ४१. चित्रकुण्डल (सुकुण्डल), ४२. भीमवेग, ४३. भीमबल, ४४. बलाकी, ४५. बलवर्धन (विक्रम), ४६. उग्रायुध, ४७. सुषेण, ४८. कुण्डोदर, ४९. महोदर, ५०. चित्रायुध (दृढ़ायुध), ५१. निषंगी, ५२. पाशी, ५३. वृन्दारक, ५४. दृढ़वर्मा, ५५. दृढ़क्षत्र, ५६. सोमकीर्ति, ५७. अनूदर, ५८. दृढ़सन्ध, ५९, जरासन्ध, ६०. सत्यसन्ध, ६१. सद:सुवाक्‌ (सहख्रवाक्‌), ६२. उग्रश्नवा, ६३. उग्रसेन, ६४. सेनानी (सेनापति), ६५. दुष्पराजय, ६६. अपराजित, ६७. पण्डितक, ६८. विशालाक्ष, ६९. दुराधर (दुराधन), ७०. दृढ़हस्त, ७१. सुहस्त, ७२. वातवेग, ७३. सुवर्चा, ७४. आदित्यकेतु, ७५. बह्लाशी, ७६. नागदत्त, ७७. अग्रयायी (अनुयायी), ७८. कवची, ७९, क्रथन, ८०. दण्डी, ८१. दण्डधार, ८२. धनुग्रह, ८३. उग्र, ८४. भीमरथ, ८५. वीरबाहु, ८६. अलोलुप, ८७, अभय, ८८. रौद्रकर्मा, ८९. दृढ़रथाश्रय (दृढ़रथ), ९०. अनाधृष्य, ९१. कुण्डभेदी, ९२. विरावी, ९३. विचित्र कुण्डलोंसे सुशोभित प्रमथ, ९४. प्रमाथी, ९५. वीर्यवान्‌ दीर्घरोमा (दीर्घलोचन), ९६. दीर्घबाहु, ९७. महाबाहु व्यूढोरु, ९८. कनकध्वज (कनकांगद), ९९. कुण्डाशी (कुण्डज) तथा १००. विरजा--धृतराष्ट्रके ये सौ पुत्र थे। इनके सिवा दुःशला नामक एक कन्या थी, जो सौसे अधिक थी-

Transliteration

vaiśampāyana uvāca |

citrāyudho niṣadgī ca pāśī vṛndārakas tathā |

dṛḍhavarmā dṛḍhakṣatraḥ somakīrtir anūdaraḥ ||

dṛḍhasandho jarāsandhaḥ satyasandhaḥ sadaḥsuvāk |

ugraśnavā ugrasenaḥ senānīr duṣparājayaḥ ||

aparājitaḥ paṇḍitako viśālākṣo durādharaḥ |

dṛḍhahastaḥ suhastaś ca vātavega-suvarcasau ||

Translation

ไวศัมปายนกล่าวว่า “โอ้ชนเมชยะ ในหมู่โอรสของธฤตราษฏระ ยังมีราชกุมารเหล่านี้ด้วย—จิตรายุธ, นิษังคี, ปาศี และวฤนทารก; อีกทั้ง ทฤฑวรมะ, ทฤฑกษัตระ, โสมกีรติ และอนูทร; ทฤฑสันธะ, ชราสันธะ, สัตยสันธะ และสดะห์สุวาก; อุครศนวา, อุครเสนะ, เสนานี และทุษปราชยะ; อปราชิต, ปัณฑิตกะ, วิศาลักษะ และทุราธระ; พร้อมด้วย ทฤฑหสตะ, สุหสตะ, วาตเวคะ และสุวรรจะ”

Word by Word

चित्रायुधःChitrayudha (having a variegated/remarkable weapon)

निषद्गीNishadgin (one bearing a sword)

चand

पाशीPāśin (one bearing a noose)

वृन्दारकःVrindāraka (a heroic/illustrious one; proper name)

तथाalso/likewise

दृढवर्माDṛḍhavarman (firm-armored; proper name)

दृढक्षत्रःDṛḍhakṣatra (firm in dominion/warrior-power; proper name)

सोमकीर्तिःSomakīrti (moon-like fame; proper name)

अनूदरःAnūdara (having a slender belly; proper name)

दृढसन्धःDṛḍhasandha (firm in alliance/resolve; proper name)

जरासन्धःJarāsandha (joined by 'jarā'/old age; proper name)

सत्यसन्धःSatyasandha (true to his pledge; proper name)

सदःसुवाक्Sadaḥsuvāk (eloquent in the assembly; proper name)

उग्रश्नवाUgraśnavā (fierce-jawed/strong-toothed; proper name)

उग्रसेनःUgrasena (having a fierce army; proper name)

सेनानीःSenānī (army-leader; proper name)

दुष्पराजयःDuṣparājaya (hard to defeat; proper name)

अपराजितःAparājita (unconquered; proper name)

पण्डितकःPaṇḍitaka (learned one; proper name)

विशालाक्षःViśālākṣa (large-eyed; proper name)

दुराधरःDurādhara (hard to bear/withstand; proper name)

दृढहस्तःDṛḍhahasta (firm-handed; proper name)

सुहस्तःSuhasta (good-handed; proper name)

वातवेगःVātavega (wind-speed; proper name)

सुवर्चसौSuvarchas (of good radiance); the two named Suvarchas (dual)

Speaker

वैशम्पायन उवाच

Characters & Entities

Vaiśampāyana

Citrāyudha

Niṣadgī (Niṣaṅgī)

Pāśī

Vṛndāraka

Dṛḍhavarmā

Dṛḍhakṣatra

Somakīrti

Anūdara

Dṛḍhasandha

Jarāsandha

Satyasandha

Sadaḥsuvāk

Ugraśnavā

Ugrasena

Senānī

Duṣparājaya

Aparājita

Paṇḍitaka

Viśālākṣa

Durādhara

Dṛḍhahasta

Suhasta

Vātavega

Suvarcas

assembly (sadas)

Meter (Chandas)

Sandhi Notes

Educational Q&A

What is the core teaching?

This verse itself teaches indirectly: lineage and power are enumerated, but the Mahābhārata’s ethical thrust is that mere birth, numbers, or impressive epithets (e.g., ‘hard to defeat’, ‘unconquered’) do not guarantee righteousness; dharma is proven by conduct.

What is happening in the narrative?

Vaiśampāyana continues the catalog of Dhṛtarāṣṭra’s sons, listing a sequence of their names and epithets as part of the Adi Parva’s genealogical and dynastic framing.