Adhyaya 47: Vishnu Enters the Deva–Asura War and Slays Kalanemi
कालनेमिवधः (Kālanemi-vadhaḥ)
The Deva-Asura War
పులస్త్య–నారద సంభాషణలో ఈ అధ్యాయం బలির రాజ్యాభిషేకం తరువాత దేవ–అసుర మహాయుద్ధం ప్రారంభమైందని వివరిస్తుంది. అసురధర్మ ప్రకారం దైత్య రాజ్యవ్యవస్థ చూపబడుతుంది—బలి రాజుగా స్థాపితుడు, ప్రహ్లాదుడు మంత్రప్రదాత, శుక్రాచార్యుడు పురోహితుడు; దేవవిరోధి పాలనకూ యజ్ఞసంబంధిత న్యాయబద్ధత ఉన్నట్లు సూచన. హిరణ్యకశిపు, విరోచన, జంభ మొదలైన పూర్వజుల నష్టస్మృతి దైత్యులను సమీకరిస్తుంది. దేవపక్షంలో ఆదిత్యులు, వసువులు, రుద్రులు, సాధ్యులు, సిద్ధులు, విద్యాధరులు, యక్షులు, రాక్షసులు, నాగులు వంటి సర్వలోక సమాఖ్య ఏర్పడుతుంది; స్కందుడు, ఇంద్రుడు నాయకత్వం వహిస్తారు, నిర్ణాయక రక్షక-ప్రహారకుడిగా విష్ణువు అవతరిస్తాడు. కాలనేమి భయంకరంగా విస్తరించి గదాతో దాడి చేయగా, విష్ణువు చక్రంతో ఆయుధం, భుజాలు, శిరస్సు ఛేదించి అతన్ని సంహరిస్తాడు; దాంతో దైత్యసేన చెదిరిపోతుంది. శంకరుని త్రిశూలాది శైవ స్మరణలు కూడా వచ్చి, ఒకే విశ్వక్రమంలో అనేక దైవ కార్యశక్తుల సమన్వయాన్ని చూపుతాయి।
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Bali’s royal consecration and the asura court’s ritual infrastructure: Prahlāda as mantra-pradātā and Śukra as purohita; elders counsel Bali by recalling prior deva victories over daitya ancestors.
- Mobilization and battle-array narratives: named asura commanders (Maya, Śālava, Tāraka, Kālanemi) and the devas’ multi-class coalition; Skanda and Indra lead with Viṣṇu as the decisive protector and striker.
- Kālanemi’s terrifying expansion and Viṣṇu’s iconographic triumph: Viṣṇu counters the gadā with the cakra, severs Kālanemi’s arms and head, and triggers the rout of the daitya forces.
Shlokas in Adhyaya 47
Verse 1
इति श्रीवामुपुराणे षट्चत्विरिंशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच एतदर्थं बलिर्दैत्यः कृतो राजा कलिप्रिय मन्त्रप्रदाता प्रह्लादः शुक्रश्चासीत् पुरोहितः
శ్రీవామనపురాణంలోని నలభై ఆరవ అధ్యాయంలో పులస్త్యుడు ఇలా అన్నాడు—ఈ ప్రయోజనార్థం విరోచనపుత్రుడైన దైత్యుడు బలి, కలికి ప్రియుడైనవాడు, రాజుగా నియమింపబడెను. ప్రహ్లాదుడు మంత్రోపదేశదాత, శుక్రుడు పురోహితుడుగా ఉండెను.
Verse 2
ज्ञात्वाभिषिक्तं दैतेयं विरोचनसुतं बलिम् दिदृक्षवः समायाताः समयाः सर्व एव हि
విరోచనపుత్రుడైన దైత్య బలి అభిషిక్తుడయ్యాడని తెలిసి, అతనిని దర్శించాలనే కోరికతో సంబంధితులందరూ నియత సమయమున సమకూరిరి.
Verse 3
तानागतान्निरीक्ष्यैव पूजयित्वा यताक्रमम पप्रच्छ कुलजान् सर्वान् किंनु श्रेयस्करं मम
వారు వచ్చినట్లు చూసి అతడు యథాక్రమంగా వారిని పూజించి, తరువాత తన కులజనులందరిని అడిగాడు—“నాకు నిజంగా శ్రేయస్కరం ఏమిటి?”
Verse 4
तमुचुः सर्व एवैनं शृणुष्व सुरमर्दन यत् ते श्रेयस्करं कर्म यदस्माकं हितं तथा
వారందరూ అతనితో అన్నారు—“హే సురమర్దన, విను. నీకు శ్రేయస్కరమైనదీ, అలాగే మా హితానికి దోహదపడేదీ అయిన కర్మను మేము చెప్పుదుము.”
Verse 5
पितामहस्तव 7ली आसीद् दानवपालकः हिरण्यकशिपुर्वीरः स शक्रो ऽभूज्जगत्त्रये
“నీ పితామహుడు పూర్వం దానవుల పాలక-రాజు—వీరుడు హిరణ్యకశిపుడు. అతడు త్రిలోకమంతటా శక్రుడు (ఇంద్రుడు) వలె అయ్యాడు.”
Verse 6
तमागम्य सुरश्रेष्ठो विष्णुः सिंहवपुर्धरः प्रत्यक्षं दानवेन्द्राणां नखैस्तं हि व्यदारयत्
అప్పుడు దేవశ్రేష్ఠుడు విష్ణువు సింహరూపం ధరించి వచ్చి, దానవేంద్రుల ప్రత్యక్ష సమక్షంలో తన గోళ్లతో అతనిని చీల్చివేశాడు.
Verse 7
अपकृष्टं तथा राज्यमान्धकस्य महात्मनः तेषामर्थे महाबाहो शङ्करेम त्रिशूलिना
ఇలా మహాత్ముడు ఆంధకుని రాజ్యం తగ్గిపోయింది; మరియు వారి కోసమే, హే మహాబాహో, త్రిశూలధారి శంకరునితో కలిసి మేము (ఆ కార్యం చేసితిమి).
Verse 8
तथा तव पितृव्यो ऽपि जम्भः शक्रेण घातितः कुजम्भो विष्णुना चापि प्रत्यक्षं पशुवत् तव
అలాగే నీ పితృవ్యుడు జంభుడు శక్రునిచే హతుడయ్యాడు; కుజంభుడును విష్ణువు నీ ఎదుట ప్రత్యక్షంగా, పశువులాగా, వధించాడు।
Verse 9
शम्भुः पाको महेन्द्रेण भ्राता तव सुदर्शनः विरोचनस्तव पिता निहतः कथयामि ते
శంభు, పాకులు మహేంద్రుడు (ఇంద్రుడు) చేత హతులయ్యారు; నీ సహోదరుడు సుదర్శనుడు. నీ తండ్రి విరోచనుడూ హతుడయ్యాడు—ఇది నీకు నేను వివరిస్తున్నాను.
Verse 10
श्रुत्वा गो6क्षयं ब्रह्मन् कृत शक्रेण दानवः उद्योगं कारयामास सह सर्वैर्महासुरैः
ఓ బ్రాహ్మణా! శక్రుడు (ఇంద్రుడు) చేసిన గోక్షయాన్ని విని, ఆ దానవుడు సమస్త మహాసురులతో కలిసి సిద్ధతలను ప్రారంభించాడు.
Verse 11
रथैरन्ये गजैरन्ये वाजिभिश्चापरे ऽसुराः पदातयस्तथैवान्ये जग्मुर्युद्धाय दैवतैः
కొంతమంది అసురులు రథాలతో, కొంతమంది గజాలతో, మరికొందరు అశ్వాలతో వెళ్లారు; ఇంకొందరు పాదాతులుగా దేవతలతో యుద్ధానికి బయలుదేరారు.
Verse 12
मयो ऽग्रे याति बलवान् सेनानाथो भयङ्करः सैन्यस्य मध्ये च बलिः कालनेमिश्च षृष्ठतः
సేన ముందుభాగంలో బలవంతుడైన మయుడు, భయంకరమైన సేనానాయకుడు, నడిచాడు; సేన మధ్యలో బలి ఉండగా, వెనుక భాగంలో కాలనేమి తన స్థానంలో నిలిచాడు.
Verse 13
वामपार्श्वमवष्टभ्य शालवः प्रथितविक्रमः प्रयाति दक्षिणं घोरं तारकाख्यो भयङ्करः
ఎడమ పార్శ్వాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని పరాక్రమప్రసిద్ధుడైన శాలవుడు నిలిచెను; భయంకరుడైన తారకనాముడు దక్షిణ దిశలో ఘోరంగా ముందుకు సాగెను।
Verse 14
दानवानां सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च/ संप्रयातानि युद्धाय देवैः सह कलिप्रिय
హే కలిప్రియ! దానవుల వేలలు, పదివేలలు, కోట్లు కూడ దేవతలతో కలిసి యుద్ధార్థం సమరానికి బయలుదేరినవి।
Verse 15
श्रुत्वासुराणामुद्योगं शक्रः सुरपतिः सुरान् उवाच याम दैत्यांस्तान् योद्धुं सबलसंयुतान्
అసురుల సమరసన్నాహం విని దేవాధిపతి శక్రుడు (ఇంద్రుడు) దేవులను ఉద్దేశించి—“బలసహితంగా కూడిన ఆ దైత్యులతో యుద్ధానికి పోదాం” అని పలికెను।
Verse 16
इत्येवमुक्त्वा वचनं सुरराट् स्यन्दनं बली समारुरोह भगवान् यतमातलिवाजिनम्
ఇట్లు పలికి దేవరాజు బలవంతుడైన భగవంతుడు తన దివ్య రథాన్ని అధిరోహించెను; అది మాతలి నియంత్రించే అశ్వాలతో యుక్తమై యుండెను।
Verse 17
समारूढे सहस्राक्षे स्यन्दनं देवतागणः स्वं स्वं वाहनमारुह्य निश्चेरुर्युद्धकाङ्क्षिमः
సహస్రాక్షుడు (ఇంద్రుడు) రథాన్ని అధిరోహించిన వెంటనే దేవగణములు తమ తమ వాహనములను ఎక్కి యుద్ధాకాంక్షతో బయలుదేరిరి।
Verse 18
आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वे ऽश्विनौ तथा विद्याधरा गुह्यकाश्च यक्षराक्षसपन्नगाः
ఆదిత్యులు, వసువులు, రుద్రులు, సాధ్యులు, విశ్వేదేవులు మరియు ఇద్దరు అశ్వినులు; అలాగే విద్యాధరులు, గుహ్యకులు, యక్షులు, రాక్షసులు, పన్నగులు (నాగజాతి) కూడ సమవేతమయ్యారు.
Verse 19
राजर्षयस्तथा सिद्धा नानाभूताश् च संहताः गजानन्ये रथानन्ये हयानन्ये समारुहन्
రాజర్షులు, సిద్ధులు మరియు నానావిధ ఇతర భూతజాతులు కూడి వచ్చారు; కొందరు ఏనుగులపై, కొందరు రథాలపై, మరికొందరు గుర్రాలపై ఎక్కారు.
Verse 20
विमानानि च सुभ्राणि पक्षिवाह्यानि नारद समारुह्याद्रवन् सर्वे यतो दैत्यबलं स्थितम्
ఓ నారదా! పక్షివాహనమైన ప్రకాశవంతమైన విమానాలను అధిరోహించి, దైత్యసేన నిలిచిన చోటికి వారు అందరూ వేగంగా దూసుకెళ్లారు.
Verse 21
एतस्मिन् विष्णुः सुरश्रेष्ठ अधिरुह्य समभ्यगात्
అప్పుడు దేవశ్రేష్ఠుడైన విష్ణువు దానిపై అధిరోహించి ముందుకు వచ్చాడు.
Verse 22
तमागतं सहस्राक्षस्त्रैलोक्यपतिमव्ययम् ववन्द मूर्ध्नावनतः सह सर्वैः सुरोत्तमैः
ఆయన వచ్చినప్పుడు సహస్రాక్షుడు (ఇంద్రుడు) శిరస్సు వంచి, సమస్త సురోత్తములతో కలిసి, త్రిలోకాధిపతి అయిన అవ్యయ ప్రభువుకు నమస్కరించాడు.
Verse 23
ततो ऽग्रे देवसैन्यस्य कार्तिकेयो गदाधरः पालयञ्जघनं विष्णुर्याति मध्ये सहस्रदृक्
అప్పుడు దేవసేన ముందుభాగంలో గదాధారి కార్తికేయుడు నిలిచెను. విష్ణువు వెనుక భాగాన్ని కాపాడుతూ మధ్యముగా సాగెను; సహస్రదృక్ (ఇంద్రుడు) కూడా మధ్యస్థానమందు ఉన్నాడు.
Verse 24
वामं पार्श्वंमवष्भ्य जन्तो व्रजते मुने दक्षिणं वरुणः पार्श्वमवष्टभ्याव्रजद् बली
ఓ మునీ, జీవుల నాయకుడు ఎడమ పార్శ్వాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని ముందుకు సాగెను; వరుణుని కుడి (దక్షిణ) పార్శ్వాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని బలియు ముందుకు సాగెను.
Verse 25
ततो ऽमराणां पृतना यशस्विनी स्कन्देन्द्रविष्णुवम्बुपसूर्यपालिता नानास्त्रशस्त्रोद्यतदोःसमूहा समाससादारिबलं महीध्रे
అప్పుడు అమరుల యశస్సుగల సేన—స్కందుడు, ఇంద్రుడు, విష్ణువు, వరుణుడు, సూర్యుడు రక్షించగా—వివిధ అస్త్రశస్త్రాలు ఎత్తిన భుజసమూహాలతో పర్వతంపై శత్రుసేనను ఎదుర్కొని దూసుకెళ్లెను.
Verse 26
उदयाद्रितटे रम्ये शुभे समशिलातले निर्वृक्षे पक्षिरहिते जातो देवासुरो रणः
ఉదయ పర్వతపు రమ్యమైన, శుభమైన వాలుపై, సమమైన శిలాతలంలో—వృక్షరహితమై పక్షిరహితమైన చోట—దేవాసుర యుద్ధం ప్రారంభమైంది.
Verse 27
संनिपातस्तयो रौद्रः सैन्ययोरभवन्मुने महीधरोत्तमे पूर्वं यथा वानरहस्तिनोः
ఓ మునీ, ఆ రెండు సేనల ఢీకొనుట భయంకరమైన రౌద్రంగా మారెను—పూర్వకాలంలో ఉత్తమ పర్వతంపై వానరుడు మరియు ఏనుగు మధ్య జరిగిన ఘోర సంగ్రామంలాగు.
Verse 28
रणरेणु रथोद्धूतः पिङ्गलो रणमूर्धनि संद्यानुरक्तः सदृशो मेघः खे सुरतापस
రథాల వల్ల లేచిన యుద్ధధూళి సమర శిఖరంలో పింగళవర్ణంగా మారింది—ఆకాశంలో సంధ్యారక్త మేఘంలా, ఓ దేవతపస్వీ।
Verse 29
तदासीत् तुमुलं युद्धं न प्राज्ञायत किञ्चन श्रूयते त्वनिशं शब्दः छिन्धि भिन्धीति सर्वतः
అప్పుడు యుద్ధం ఘోర కలకలంగా మారింది; ఏదీ స్పష్టంగా తెలియలేదు. అన్ని వైపులా నిరంతరం—“కోపు! చీల్చు!” అనే కేకలు వినిపించాయి.
Verse 30
ततो विशसनो रौद्रो दैत्यानां दैवतैः सह जातो रुधिरनिष्यन्दो रजःसयमनात्मकः
అప్పుడు దైత్యులు మరియు దేవతల మధ్య ఘోరమైన, రౌద్రమైన సంహారం చెలరేగింది—రక్తధారలు ప్రవహించాయి; అది ధూళి-అంధకార స్వభావమైంది.
Verse 31
शान्ते रजसि देवाद्यास्तद् दानवबलं महत् अभिद्रवन्ति सहिताः समं स्कन्देन धीमता
ధూళి కూర్చునిన తరువాత దేవాదులు మరియు ఇతర దివ్యులు, ధీమంతుడైన స్కందునితో కలిసి, ఆ మహా దానవసేనపై ఏకకాలంలో దాడి చేశారు.
Verse 32
निजघ्नुर्दानवान् देवाः कुमारभुजपालिताः देवान् निजघ्नुर्दैत्याश्च मयगुप्ताः प्रहारिणः
కుమారుని భుజబల రక్షణలో ఉన్న దేవులు దానవులను సంహరించారు; అలాగే మాయలో దాగిన ప్రహారులు అయిన దైత్యులు కూడా దేవులను సంహరించారు.
Verse 33
ततो ऽमृतरसास्वादाद् विना भूताः सुरत्तमाः निर्जिताः समरे दैत्यैः समं स्कन्देन नारद
అప్పుడు అమృతరసాస్వాదం నుండి వంచితులై, ఓ నారదా, స్కందునితో కూడిన శ్రేష్ఠ దేవతలు యుద్ధంలో దైత్యులచే ఓడించబడ్డారు।
Verse 34
विनिर्जितान् सुरान् दृष्ट्वा वैनतेयध्वजो ऽरिहा शार्ङ्गमानम्य बाणैघैर्निजघान ततस्ततः
పరాజితులైన దేవతలను చూచి, వైనతేయధ్వజధారి శత్రుహంతుడు శార్ఙ్గ ధనుస్సును వంచి, బాణవర్షంతో వారిని అక్కడక్కడా కూల్చివేశాడు।
Verse 35
ते विष्णुना हन्यमानाः पतत्त्रिभिरयोमुखैः दैतेयाः शरणं जग्मुः कालनेमिं महासुराम्
విష్ణువు పక్షియుక్త ఇనుపముఖ బాణాలతో కొట్టబడిన దైత్యులు మహాసురుడు కాలనేమిని శరణు కోరారు।
Verse 36
तेभ्यः स चाभयं दत्त्वा ज्ञात्वाजेयं च माधवम् विवृद्धिमगमद् ब्रह्मन् यथा व्याधिरुपेक्षितः
వారికి అభయం ఇచ్చి, మాధవుడు అజేయుడని తెలిసికొన్నప్పటికీ, ఓ బ్రాహ్మణా, అతడు నిర్లక్ష్యమైన వ్యాధిలా మరింత పెరిగిపోయాడు।
Verse 37
यं यं करेण स्पृशति देवं यक्षं सकिन्नरम् तं तमादाय चिक्षेप विस्तृते वदने बली
తాను చేతితో ఎవరిని తాకినా—దేవుడైనా, యక్షుడైనా, కిన్నరుడైనా—బలి వారిని పట్టుకొని తన విస్తారంగా తెరిచిన నోటిలోకి విసిరేవాడు।
Verse 38
संरम्भाद् दानवेन्द्रो विमृदति दितिजैः संयुतो देवसैन्यं सेन्द्रं सार्क सचन्द्रं करचरणनखैरस्क्षत्रहीनो ऽपि वेगात् चक्रैर्वैश्वानराभैस्त्ववनिगगनयोस्तिर्यगूर्ध्वं समन्तात् प्राप्ते ऽन्ते कालवह्नेर्जगदखिलमिदं रूपमासीद् दिधक्षोः
కోపావేశంతో దానవేంద్రుడు, దితిపుత్రులతో కలిసి, ఇంద్రుడు, సూర్యుడు, చంద్రుడు సహా దేవసైన్యాన్ని నలిపివేశాడు. రాజ్యాధికారం కోల్పోయినా చేతులు, కాళ్లు, గోళ్లతో వేగంగా దాడి చేశాడు; వైశ్వానరాగ్ని వలె మండే చక్రాస్త్రాలతో భూమి-ఆకాశాలలో అడ్డంగా, పైకి—అన్ని దిశలలో—ఉగ్రంగా విహరించాడు. కాలాగ్ని అంత్యకాలం సమీపించగా, ఈ సమస్త జగత్తు అన్నిటినీ దహించబోయే రూపాన్ని ధరించినట్లైంది.
Verse 39
तं दृष्ट्वा वर्द्धमानं रिपमतिबलिनं देवगन्धर्वमुख्याः सिद्धाःसाध्याश्विमुख्या भयतरलदृशः प्राद्रवन् दिक्षु सर्वे पोप्लूयन्तश्च दैत्या हरिममरगणैरर्चितं चारुमौलिं नानाशस्त्रास्त्रपातैर्विगलितयशसंचक्रुरुत्सिक्तदर्पाः
ఆ శత్రువు మరింత బలవంతుడై పెరుగుతున్నాడని చూసి, దేవ-గంధర్వుల ప్రధానులు, సిద్ధులు, సాధ్యులు, అశ్వినులు—భయంతో కంపించే చూపులతో—అన్ని దిశలకూ పారిపోయారు. మరోవైపు దైత్యులు ఉప్పొంగి ముందుకు దూసుకొచ్చి, గర్వోన్మత్తులై, అమరగణాలు పూజించే సుందర కిరీటధారి హరిపై నానావిధ శస్త్రాస్త్రాలను వర్షింపజేశారు; ఆయన యశస్సును క్షీణింపజేయాలని యత్నించారు.
Verse 41
तैर्वाणैश्छाद्यमाना हरिकरनुदितैः कालदण्डप्रकाशैर्नाराचैरर्धचन्द्रैर्बालिमयपुरागा भीतभीतास्त्वारन्तः प्रारम्बे दानवेन्द्रं शतवदनमथो प्रेषयन् कालनेमिं स प्रायाद् देवसैन्यप्रभुममितबलं केशवं लोकनाथम्
హరి చేతి నుండి దూసుకొచ్చి, యమదండంలా ప్రకాశించే ఆ బాణాలు—నారాచాలు, అర్ధచంద్రాకార శరాలు—వల్ల కప్పబడిన బలి, మయ నగరాల నుండి వచ్చిన దైత్యులు మళ్లీ మళ్లీ భయపడి యుద్ధారంభంలోనే అయోమయానికి లోనయ్యారు. అప్పుడు దానవేంద్రుడు, శతముఖుడు, కాలనేమిని పంపాడు; అతడు దేవసైన్యాధిపతి, లోకనాథుడు, అమితబలుడు కేశవుని ఎదుర్కొనేందుకు ముందుకు సాగాడు.
Verse 42
तं दृष्ट्वा शतशीर्षमुद्यतगदं शैलेन्द्रशृङ्गाकृतिं विष्णुः शार्ङ्गमपास्य सत्वरमथो जग्राह चक्रं करे सो ऽप्येनं प्रसमीक्ष्य दैत्यविटपप्रच्छेदनं मानिनं प्रोवाचाथ विहस्य तं च सुचिरं मेघस्वनो दानवः
వంద తలలు, పైకెత్తిన గద, పర్వతరాజ శిఖరంలాంటి ఆకారంతో ఉన్న అతనిని చూసి విష్ణువు శార్ఙ్గ ధనుస్సును విడిచి వేగంగా చేతిలో చక్రాన్ని పట్టుకున్నాడు. ఆ గర్విష్ఠ దానవుడు కూడా, దైత్యవనాన్ని నరికివేసే ఆ విష్ణువును చూసి, మేఘగర్జనలాంటి స్వరంతో చాలాసేపు నవ్వి తరువాత మాట్లాడాడు.
Verse 45
अयं स दनुपुत्रसैन्यवित्रासकृद्रिषुः परमकोपितः स मधोर्विघातकृत् हिरण्यनयनान्तकः कुसुमपूजारतिः क्व याति मम दृष्टिगोचरे निपतितः खलः वम्प्_47.43 यद्येष संप्रति ममाहवमभ्युषैति नृनं न याति निलयं निजमम्बुजाक्षः मन्मुष्टिपिष्टशिथिलाङ्गमुपात्तभस्म संद्रक्ष्यते सुरजनो भयकातराक्षः // वम्प्_47.44 इत्येवमुक्त्वा मधुसूदनं वै स कालनेमिः स्फुरिताधरोष्ठः गदां खगेन्द्रोपरि जातकोपो मुमोच शैले कुलिशं यथेन्द्रः
ఇతడే ఆ శత్రువు—దనుపుత్రుల సైన్యాలను భయపెట్టువాడు; పరమకోపితుడు; మధువును సంహరించినవాడు; హిరణ్యనయనుని నాశకుడు; పుష్పపూజలో రమించువాడు. నా దృష్టిగోచరంలో పడిపోయిన ఈ దుష్టుడు ఇక ఎక్కడికి పోగలడు? (వంప్ 47.43) ఈ పద్మాక్షుడు ఇప్పుడు నా యుద్ధానికి సమీపిస్తే, నిశ్చయంగా తన స్వధామానికి తిరిగి వెళ్లడు. నా ముష్టులతో పిసికబడి శిథిలమైన అవయవాలతో, భస్మలిప్తుడై ఉన్న అతనిని దేవగణము భయకంపిత నేత్రాలతో దర్శించును. (వంప్ 47.44) ఇలా మధుసూదనునితో చెప్పి, అధరము కంపించుచు కాలనేమి క్రోధంతో ఖగేంద్రునిపై నుండి గదను విసిరెను—ఇంద్రుడు పర్వతంపై వజ్రాన్ని విసిరినట్లు।
Verse 48
गदां छित्त्वा दानवाभ्याशमेत्य भुजौ पीनौ संप्रचिच्छेद वेगात् भुजाभ्यां कृत्ताभ्यां दग्धशैलप्रकाशः संदृश्येताप्यपरः कालनेमि // वम्प्_47.47 ततो ऽस्य माधवः कोपात् शिरश्चक्रेण भूतले छित्त्वा निपातयामास पक्वं तालफलं यथा
గదను ఛేదించిన తరువాత ప్రభువు దానవుని సమీపించి వేగంగా అతని పుష్టమైన భుజద్వయాన్ని కోసివేశాడు. భుజాలు తెగినవాడై అతడు అగ్నిదగ్ధ పర్వతంలా, మరొక కాలనేమిలా కనిపించాడు. ఆపై మాధవుడు క్రోధంతో చక్రంతో అతని శిరస్సును కోసి భూమిపై పడవేశాడు—పక్వమైన తాళఫలం పడినట్లు।
Verse 49
तथा विबाहुर्विशिरा मुण्डतालो यथा वने तस्थौ मेरुरिवाकम्प्यः कबन्धः क्ष्माधरेश्वरः
["Bali mahātmā", "danupuṅgava", "satyavāk", "dātā", "svajanābhigoptā"]
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds Viṣṇu as the decisive cosmic protector while still acknowledging Śaṅkara’s agency in the wider mythic memory (e.g., triśūla intervention against Andhaka). This layered attribution—multiple deities operating within one dharmic cosmos—reflects the Purāṇic syncretic theology typical of the Vāmana Purāṇa, where sectarian supremacy is narrated without denying parallel divine powers.
This passage is primarily martial rather than tīrtha-oriented; it locates the battle on the pleasant, level, treeless slab-like ground at the flank of Udayādri (Udaya mountain). No sarovara, river, or Kurukṣetra/Sarasvatī-basin tīrtha catalogue is specified in the provided verses.
Bali’s kingship is formally established (abhiṣeka implied), and his regime is legitimized through asura-dharma institutions—Prahlāda as mantra-pradātā and Śukra as purohita. The chapter then shows the immediate geopolitical consequence: daitya mobilization against the devas, culminating in Viṣṇu’s intervention and the fall of Kālanemi, which weakens Bali’s side and sets the stage for later developments in the Bali–Viṣṇu cycle.